Старчево мәдениеті: неолиттік дәуірдегі Балқандағы ежелгі өркениеттер
Starčevo culture
Старчево мәдениеті: неолит дәуірінің (б.з.д. 6200-4500 жж.) археологиялық мәдениеті. Анатолиядан Балқанға тараған егіншілік пен керамика өркениеті. Археология, тарих.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Старчево мәдениеті – Оңтүстік-Шығыс Еуропаның археологиялық мәдениеті, неолит дәуіріне жатады, шамамен б.з.д. 6200-4500 жылдар аралығында дамыған. Ол Анатолиядан Сескло аймағына дейін егіншілік және керамика сияқты халықтар мен технологиялық жаңалықтардың неолиттік жиынтығының таралуынан пайда болған. Старчево мәдениеті Адриатика жағалауындағы Кардиал ыдыс мәдениеті сияқты, Балқан түбегінің ішкі аймақтарына таралуын көрсетеді. Бұл мәдениет Старчево-Кёреш-Криш мәдениетінің бір бөлігі болып табылады, ол неолиттік шаруалардың солтүстік Балқанға алғаш таралуынан кейін шамамен 700 жыл өткен соң Орталық Еуропаның сызықтық керамикалық мәдениетіне әкелді. Старчево орны, типтік орны, Сербияда (Воеводина облысы) Starčevo ауылының жанында, Белградтың қарсы бетінде Дунайдың сол жағалауында орналасқан.
The Starčevo culture is an archaeological culture of Southeastern Europe, dating to the Neolithic period between c. 6200 and 4500 BCE. It originates in the spread of the Neolithic package of peoples and technological innovations including farming and ceramics from Anatolia to the area of Sesklo. The Starčevo culture marks its spread to the inland Balkan peninsula as the Cardial ware culture did along the Adriatic coastline. It forms part of the wider Starčevo–Körös–Criş culture which gave rise to the central European Linear Pottery culture c. 700 years after the initial spread of Neolithic farmers towards the northern Balkans. The Starčevo site, the type site, is located on the north bank of the Danube near the village of Starčevo in Serbia (Vojvodina province), opposite Belgrade.
Шығу тегі
Старчево мәдениеті – Анатолиядан қазіргі Грекияның орталық бөлігіне қоныс аударған және солтүстікке қарай кеңейген ерте неолит шаруаларының солтүстікке қарай жылжуын көрсетеді. Ол Старчево–Кёрёш–Криш мәдениеттерінің кеңірек құрамына кіреді. Қазіргі Солтүстік Македония арқылы өтетін өзен жолдары халықтар мен егіншілік білімінің қозғалысының мүмкін жолы ретінде қарастырылған. Сескло орны әдетте солтүстікке қарай кеңеюдің тікелей басталуы ретінде қарастырылған, бірақ 2020 жылы бірнеше орнында жүргізілген радиокөміртектік талдаулар Мавропигидегі орнының (Сесклодан шамамен 180 км солтүстік-батысқа қарай) өзен жолдары арқылы Орталық Балқанға халықтың қозғалысының бастапқы нүктесі екенін көрсетті. 2020 жылға дейін ең көне екі орны – Сербиядағы Миоковциге жақын орналасқан Черквина және Косоводағы Руник. Олардың мерзімі шамамен б.з.б. 6238 жыл (95% CI бойынша б.з.б. 6362–6098 жыл) және б.з.б. 6185 жыл (95% CI бойынша б.з.б. 6325–6088 жыл) деп есептелді. Бұл екі ең алғашқы орнынан кейін Оңтүстік және Орталық Сербияда шамамен б.з.б. 6200–6000 жылдар аралығында екінші топ орнылар пайда болды. Келесі кеңею Шығыс Сербияда (Лепенски Вир) шамамен б.з.б. 6100 жылға, ал б.з.б. 6000 жылдан бастап Сербияның солтүстігінде қоныстардың тағы бір шоғыры пайда болды. Бұл кеңеюдің жалпы бағыты Морава аңғары сияқты өзен жолдарымен кеңею толқынының моделін ұсынады, бірақ бұл қатаң анықталған модель емес, себебі барлық солтүстік орнылар оңтүстік орнылардан кейінгі мерзімге жатпайды және керісінше.
The Starčevo culture represents a northern expansion of Early Neolithic Farmers who settled from Anatolia to present day central Greece and expanded northwards. It forms part of the wider Starčevo–Körös–Criș culture. The river routes which traverse present day North Macedonia have been suggested as the potential path of the movement of peoples and farming knowledge. The Sesklo site has been generally viewed as the direct point of northwards expansion, but in 2020 radiocarbon dating across several sites showed that the site in Mavropigi (ca. 180 northwest of Sesklo) is a much more probable point of origin of the population movement along the river routes towards the central Balkans. As of 2020, the two oldest dated sites are Crkvina near Miokovci, Serbia and Runik, Kosovo which are statistically indistinguishable to each other and have been dated to ca. 6238 BCE (6362 6098 BCE at 95% CI) and ca. 6185 BCE (6325–6088 BCE at 95% Cl) respectively. These two earliest sites were followed by a second cluster of sites that developed ca. 6200 6000 BCE in southern and central Serbia. The next expansion is located in eastern Serbia (Lepenski Vir) ca. 6100 BCE and since ca. 6000 BCE another cluster of settlements appears in northern Serbia. This general route of expansion suggests a wave of expansion model along river routes like the Morava Valley, but it is not a strictly defined model as not all northern sites are of a later date in comparison to sites to the south of them and vice versa.
Археогенетика
2017 жылы Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде Венгрияның ерте Старчево мәдениетіне жататын бес еркектің қалдықтары талданды. Y ДНК-ның алынған нәтижесі бойынша, үшеуі G2a2 тармағына, ал екеуі H2-ге жатты. Митохондриялық ДНК (мтДНК) T1a2, K1a4a1, N1a1a1, W5 және X2d1 тармақтарын көрсетті. 2018 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде Хорватиядан үш және Сербиядан бір үлгі талданды, олардың Y ДНК гаплогруппасы C CTS3151, H2 L281 және I2, ал мтДНК гаплогруппасы J1c2, K1a4a1, U5b2b және U8b1b1 болды. 2022 жылы екі үлгі талданды: Град Старчеводан Т2e2 мтДНК гаплогруппасы бар әйел және Винча Бело Брдодан G2a2a1a3 Y ДНК гаплогруппасы және HV 16311 мтДНК гаплогруппасы бар ер адам. ADMIXTURE талдауы бойынша, Старчево үлгілерінің шамамен 87-100% ерте еуропалық фермерлерге, 0-9% батыс аңшы-жинаушыларға және 0-10% батыс далалық малшыларға жақын туыстығы анықталды.
In a 2017 genetic study published in Nature, the remains of five males ascribed to the early Starčevo culture from Hungary were analyzed. With regards to Y DNA extracted, three belonged to subclades of G2a2, and two belonged to H2. mtDNA extracted were subclades of T1a2, K1a4a1, N1a1a1, W5 and X2d1. A 2018 study published in Nature analyzed three samples from Croatia and one from Serbia, they belonged to Y DNA haplogroup C CTS3151, H2 L281 and I2 while mtDNA haplogroup J1c2, K1a4a1, U5b2b and U8b1b1. In 2022 were analysed two samples, female from Grad Starčevo with mtDNA haplogroup T2e2 and male from Vinča Belo Brdo with Y DNA haplogroup G2a2a1a3 and mtDNA haplogroup HV 16311. According to ADMIXTURE analysis, Starčevo samples had approximately 87 100% Early European Farmers, 0 9% Western Hunter Gatherer and 0 10% Western Steppe Herders related ancestry.
Өзіндіктері және туысқан дақылдар
Бұл керамикалық бұйымдар көбінесе қарапайым, бірақ кейіннен жіңішке қабырғалы және боялған ыдыстар пайда болды. Ұн қашуға арналған болуы мүмкін сүйек шпатель – ерекше археологиялық жәдігер. Кёрёш – Венгриядағы Кёрёш өзенінің атымен аталған ұқсас мәдениет, олар да аяқты ыдыстарды қолданған, бірақ боялғандары кем болған. Екеуі де сол дәуірдегі аймақтың кең мәдениетіне аттарын берді. Параллель және тығыз байланысты мәдениеттердің қатарында Болгариядағы Караново мәдениеті, Румыниядағы Криш және Грекиядағы Сесклоға дейінгі мәдениеттер де бар.
The pottery is usually coarse but finer fluted and painted vessels later emerged. A type of bone spatula, perhaps for scooping flour, is a distinctive artifact. The Körös is a similar culture in Hungary named after the River Körös with a closely related culture which also used footed vessels but fewer painted ones. Both have given their names to the wider culture of the region in that period. Parallel and closely related cultures also include the Karanovo culture in Bulgaria, Criş in Romania and the pre Sesklo in Greece.
Сайттар
Старчево мәдениеті қазіргі күнгі Батыс және Оңтүстік Сербияның көп бөлігін, Черногорияны (жағалау аймағын қоспағанда), Косовоны, Шығыс Албанияның бір бөлігін, Шығыс Босния мен Герцеговинаны, Батыс Болгарияны, Шығыс Хорватияны, Венгрияны, Солтүстік Македонияны және Румынияны қамтитын кең аумақты құрады. Бұл мәдениеттің ең батыс орны Хорватияда, Бжеловар қаласының құрамындағы Ждралови маңында табылды. Қазіргі Хорватиядағы Славония аймағы – Старчево мәдениетінің қоныстануының ең батыс бөлігі. Б.з.д. 6200-5500 жылдар аралығында бұл аймақта Задубравле, Галово, Сарваш, Пепелена, Стари Перковци және басқа да жерлерде интенсивті тұру және жерді пайдалану ұйымдастырылды. Бұл мәдениеттің соңғы сатысы болды. Ждраловиден табылған жәділер осы неолиттік мәдениеттің ұзақ даму процесіндегі соңғы түрінің аймақтық нұсқасына жатады. 1990 жылы Старчево Сербия Республикасының қорғауындағы, ерекше маңызға ие археологиялық орындар тізіміне қосылды. Косовода Старчево материалдық мәдениеті Влашня және Руник ескерткіштерінде Винка мәдениетіне дейінгі қабаттарда табылды.
The Starčevo culture covered a sizable area that included much of present day western and southern Serbia, Montenegro (except for the coastal region), Kosovo, parts of eastern Albania, eastern Bosnia and Herzegovina, western Bulgaria, eastern Croatia, Hungary, North Macedonia and Romania. The westernmost locality of this culture can be found in Croatia, in the vicinity of Ždralovi, a part of the town of Bjelovar. The region of Slavonia in present day Croatia is the westernmost area of settlement of the Starčevo culture. Between 6200 5500 BCE, this area saw intensive habitation and land use organized around Zadubravlje, Galovo, Sarvaš, Pepelane, Stari Perkovci and other sites. This was the final stage of the culture. Findings from Ždralovi belong to a regional subtype of the final variant in the long process of development of that Neolithic culture. In 1990, Starčevo was added to the Archaeological Sites of Exceptional Importance list, protected by Republic of Serbia. In Kosovo, the Starčevo material culture has been found in pre Vinca layers in the sites of Vlashnjë and Runik.