Францияның Берри герцогы Шарль Фердинанд д’Артуа: Өмір және қазасы

Кіріспе

Шарль Фердинанд д’Артуа, Берри герцогы (24 қаңтар 1778 – 14 ақпан 1820) – Франция королі Шарль X-тің үшінші баласы және кіші ұлы (ол одан бұрын қайтыс болды), оның әйелі Савойялық Мария Терезадан туған. 1820 жылы ол Париж операсында Луи Пьер Лувель атты бонапартист тарапынан өлтірілді. 1832 жылдың маусым айында, Шарль X-тің билігі құлатылғаннан кейін екі жыл өткен соң, Вендеядағы сәтсіз корольшіл көтеріліске Шарль Фердинандтың жесірі Мари Каролина жетекшілік етті, олардың ұлы Анжу герцогы Анри де Шамборды Франция тағына қайта орнатуға тырысты.

Өмірбаян

Берри герцогы Чарльз Фердинанд д’Артуа Версальде дүниеге келді. Францияның ұлы ретінде, мұрагер емес, ол өзі Францияның кіші ұлы болды және осылайша әкесінің апанаж титулын эмиграциядағы тегі ретінде таңбалады. Алайда, Реставрация кезінде, оның әкесі тәждің мұрагері болғандықтан, оған жоғары дәрежелі «fils de France» атағы берілді (оның неке шартында, өлім куәлігінде және т.б. қолданылды). Оның анасының ата-аналары Сардинияның Виктор Амадей III және Испанияның Мария Антониетта болды. Ол Испанияның Филипп V және Элизабет Фарнезедің кіші қызы еді. Әкесі патша болған кезде ол қайтыс болғандықтан, ол және оның қалған қызы әрқашан «Артуа» тегін таңбалады. Француз революциясы басталғанда ол әкесімен, содан кейін Артуа графымен бірге Франциядан кетіп, 1792 жылдан 1797 жылға дейін өзінің туысы, Конде принці Луи Жозефтың Конде армиясында қызмет етті. Конде эмигрант армиясының мүшесі ретінде ол 1796 жылғы Рейн жорығында шайқасты, және Эммендинген шайқасында және Шлинген шайқасында ерекше көзге түсті. Кейін ол орыс армиясына қосылып, 1801 жылы Англияға қоныс аударды, онда он үш жыл тұрды. Ол сол кезде ағылшын әйелі Эми Браун Фрименмен қарым-қатынаста болды. «Encyclopædia Britannica»-ның он бірінші басылымы (1911) оны оның әйелі деп сипаттады, бірақ бұл күмәнді. 1814 жылы герцог Францияға аттанды. Оның ашық мінезі отандастарының құрметіне ие болды, ал Людовик XVIII Наполеон Эльбадан оралғаннан кейін оны Париждегі армияның бас қолбасшысы етіп тағайындады. Алайда, ол әскерлерінің адалдығын сақтай алмады және жүз күндік соғыс кезінде Гентке қайтып келді. 17 маусым 1816 жылы француз елшісі, Блакас герцогының келіссөздерінен кейін ол Неаполь принцессасы Мария Каролинаға (1798–1870), Неапольдің мұрагерлік принці Францисктің үлкен қызына үйленді. Герцог қайтыс болғанға дейін үш бала дүниеге келді, олардың біреуі балалық шағынан аман қалды. Оның қызы Луиза д’Артуа 1819 жылы туды және Парма королі Карл III-ке үйленді. 13 ақпан 1820 жылы Берри герцогы әйелімен бірге Париж операсынан шығып бара жатқанда пышақталды және ертесі күні қайтыс болды. Қылмыскер – монархияға қарсы бонапартист, белдікше жасаушы Луи Пьер Лувель еді. Оның өлімінен жеті ай өткен соң герцогтың әйелі төртінші баласын, Генриді дүниеге келтірді, ол Бордо герцогы титулын алды, бірақ тарихта Шамбор графы ретінде танымал, және легитимистердің пікірінше, 1844 жылдан 1883 жылға дейін Францияның Генрих V патшасы болды. Оның немересі Атанас Шарль Мари Шарет де ла Контри кейін Франция және басқа елдердің көрнекті әскери қолбасшысы болды.

Charles Ferdinand d'Artois, Duke of Berry, was born at Versailles. As a son of a fils de France not being heir apparent, he was himself only a petit fils de France, and thus bore his father's appanage title as surname in emigration. However, during the Restoration, as his father was heir presumptive to the crown, he was allowed the higher rank of a fils de France (used in his marriage contract, his death certificate, etc.). His maternal grandparents were Victor Amadeus III of Sardinia and Maria Antonietta of Spain. She was the youngest daughter of Philip V of Spain and Elisabeth Farnese. Since he was already dead when his father became king, he and his surviving daughter always had "Artois" as surname. At the start of the French Revolution he left France with his father, then Count of Artois, and served in the counter revolutionary Army of Condé of his cousin, Louis Joseph, Prince of Condé, from 1792 to 1797. As a member of Conde's emigre army, he fought in the Rhine Campaign of 1796, and achieved particular distinction at the Battle of Emmendingen and the Battle of Schliengen. He afterwards joined the Russian army, and in 1801 took up his residence in England, where he remained for thirteen years. During that time he had a relationship with an Englishwoman, Amy Brown Freeman. The Encyclopædia Britannica Eleventh Edition (1911) described her as his wife, but that is highly unlikely. In 1814, the duke set out for France. His frank, open manners gained him some favour with his countrymen, and Louis XVIII named him commander in chief of the army at Paris on the return of Napoleon from Elba. He was, however, unable to retain the loyalty of his troops, and retired to Ghent during the Hundred Days war. On 17 June 1816, following negotiations by the French ambassador, the Duke of Blacas, he married Princess Maria Carolina of Naples (1798–1870), oldest daughter of then hereditary Prince Francis of Naples. Three children were born before the duke's death, with one surviving infancy. His daughter, Louise d'Artois, born in 1819, married Charles III of Parma. On 13 February 1820, the Duke of Berry was stabbed and mortally wounded when leaving the opera house in Paris with his wife, and died the next day. The assassin was a saddle maker named Louis Pierre Louvel, a Bonapartist opposed to the monarchy. Seven months after his death, the Duke's wife gave birth to their fourth child, Henri, who received the title of Duke of Bordeaux, but is better known in history as the Count of Chambord, and who in the view of Legitimists, was (from 1844 to 1883) King of France, as Henry V. His grandson Athanase Charles Marie Charette de la Contrie would later become a prominent military commander for France and other nations.