Югославия тарихы: құрылуы, дамуы және сербтің ықпалы

Кіріспе

Словения, хорваттар және сербтер мемлекеті 1918 жылы Сербия Корольдігімен және Черногория Корольдігімен бірігіп, Югославия мемлекетін құрды. Югославияның құрылуы көбінесе хорваттардан, кейін сербтерден және соңынан словендерден тұратын Югослав комитетінің құрылуымен басталды, олардың мақсаты – біртұтас оңтүстік славян мемлекетін құру болатын. 1918 жылдың қазан айында Хорватия Парламенті Хорватия Славония Корольдігін тәуелсіз мемлекет деп жариялады, ал сол жылдың желтоқсан айында ол Словен, хорваттар және сербтер мемлекетіне қосылды, Сербия Корольдігімен және Черногория Корольдігімен бірігіп, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігін құрды. Корольдік 1929 жылы Югославия деп аталды және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін серб Караджорджевич әулетімен басқарылды. Югославия құрылғаннан кейін Сербия полицейлік қысым мен сайлауда тікелей араласу арқылы серб бақылауындағы Югославияны құруға тырысып, «Ұлы Сербияны» құруға ұмтылды. 1929 жылдан 1941 жылға дейін серб бақылауындағы Югославия Корольдік Югославия полициясының қатыгездігі мен маңызды хорваттардың өлтіруі арқылы Хорватияға бақылау орнатты.

Югославиялық комитет

1918 жылы словен, хорват және серб мемлекеттерінің, сондай-ақ Сербия Корольдігінің біріккен одақ құруының бастауы Югослав комитетінің тарихында жатыр. Югослав комитеті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аустрия-Венгриядан шет елге қоныс аударған хорваттардың күшімен құрылды. Комитетке Франо Супило мен Анте Трумбич жетекшілік етті, оның құрамында белгілі хорват мүсіншісі Иван Местрович те болды. Олардың әрқайсысы Югославия құрылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Комитеттен бас тартты. "Югославтар" – бұл өздерін біртұтас Оңтүстік славян мемлекетіне ұмтылыспен байланыстырған серб, хорват және словен халқы еді. Солтүстік Америка мен Ұлыбританияда тұратын эмигрант-югославтар Югослав комитетінің басты қолдаушылары болды. 1915 жылдың өзінде Лондон мен Парижде кеңселерін ашқан Югослав комитеті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде біріккен Оңтүстік славян мемлекетінің мүддесін қорғауда белсенділік танытты. Біріккен Оңтүстік славян мемлекеті туралы идея 19 ғасырдың ортасынан бері хорват және словен зиялылары тарапынан талқыланып келді. Алайда, "Югослав идеясы" теориялық жоспардан практикалық жоспарға қадам баса алмады. Мұндай мемлекет құруды ұсынғандардың көпшілігі жаңа мемлекеттің қандай формада болады деген мәселені жан-жақты қарастырмады. Дегенмен, Югослав комитеті 1915 жылдың 12 мамырында Оңтүстік славян мемлекетін құруға шақыратын манифест жариялады. Бұл құжат, оны жасағандардың сөздері сияқты, үкіметтің формасы мен жүйесі туралы нақты мәліметтер бермеді және ресми мойындалмады. Соғыс созыла бергенде, Одақтас елдер Югославияны Балқан аймағында болашақ неміс экспансиясына қарсы тұру үшін тосқауыл күш ретінде қарастыра бастады. 1917 жылдың шілдесіне дейін ешқандай ресми келісімге қол қойылмаса да, Югослав комитеті мен Сербияның эмигранттық үкіметі 1916 жылдың қарашасынан бастап тығыз байланыста жұмыс істеді. 1917 жылдың 20 шілдесінде Сербия үкіметі мен Югослав комитеті көпұлтты мемлекет құруға шақыратын Корфу декларациясы деп аталатын келісім мәтінін жариялады. Серб, хорват және словен халқының көп бөлігі эмигрант зиялылар тобы мен Сербияның эмигранттық үкіметі жасаған бұл декларациядан хабарсыз болды. Бірақ, қол қойғандар барлық Оңтүстік славян халықтарының атынан сөйлейміз деп мәлімдеді, ал Корфу декларациясы Сербияның хорваттар мен словендерді Сербия монархиясының билігіне бағындыруын ақтады.

The basis of State of Slovenes, Croats and Serbs and Kingdom of Serbia forming a union in 1918 is to be found in the complex history of the Yugoslav Committee. The Yugoslav Committee was formed by Croatian exiles living outside the Austro Hungarian homeland during World War I. The Committee was led by Frano Supilo and Ante Trumbić and included the famous Croatian sculptor Ivan Meštrović. Each repudiated the Committee within a few years of the founding of Yugoslavia. "Yugoslavs" were Serbian, Croatian and Slovene people who identified themselves with the movement toward a single South Slavic state. Exiled Yugoslavs living in North America and Britain were the primary supporters of the Yugoslav Committee. Having established offices in London and Paris as early as 1915, the Yugoslav Committee became an active lobby for the cause of a united South Slav state during World War I. The concept of a unified South Slavic state had been discussed by Croatian and Slovene intellectuals since the mid nineteenth century. However, the "Yugoslav Idea" did not mature from the conceptual to practical state of planning. Few of those promoting such an entity had given any serious consideration to what form the new state should take,. Nevertheless, the Yugoslav Committee issued a manifesto calling for the formation of such a South Slavic state on May 12, 1915. The document, like the rhetoric of those who produced it, was vague concerning the form and system of government. It received little official recognition. As the War dragged on, the Allies began to think of the concept of Yugoslavia as a blocking force in the Balkans to counter future German expansionism. Although no formal agreement was announced until July 1917, the Yugoslav Committee and the Serbian Government in Exile worked hand in hand from November 1916 onward. On July 20, 1917 the Serbian government and the Yugoslav Committee issued the text of an agreement known as the Corfu Declaration which called for the formation of a multi national state. The vast majority of the Serbian, Croatian and Slovene people had no knowledge of the declaration made by a small group of exiled intellectuals and the Serbian Government in Exile. Nonetheless, the signers claimed to speak for all South Slavic peoples and the Corfu Declaration became the justification claimed by Serbia for the forced unification of Croatians and Slovenes under the Serbian crown.

Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрылуы

Соғыс аяқталысымен Австро-Венгрия империясы ыдырай бастады. Хорватия Парламенті (Сабор) 1918 жылғы 29 қазанда Загребте жиналып, «Хорватия, Славония және Далмация Корольдігін» еркін және тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Хорватия Парламентінің барлық ірі партиялары 1918 жылғы қазан айының басында құрылған словендер, хорваттар және сербтердің Ұлттық Кеңесіне өкілдерін жіберді, ол осы кеңес Австро-Венгрияның оңтүстік славян халқы қоныстанған иеліктерінің басынан бастап басқаруын қолға алды. 24 қарашада Ұлттық Кеңес жаңа мемлекеттің Сербия Корольдігімен (ол бұған дейін Черногория Корольдігін сіңіріп алған) бірігуін жариялады, ал оның мүшелері серб регенті Александрмен шарттарды келісуге кірісті. Стьепан Радичтің Хорватия шаруалар партиясы Ұлттық Кеңеске қатысты, бірақ Сербиямен бірігу туралы шешім қабылданғаннан кейін, олар бұл қадамды ақымақтық деп санап, қолдауын кері тартып алды және Хорватия Парламенті бұны ашық мақұлдамағанын айтып, оған қарсы шықты. Загребтегі қысқа ғана қуаныш тез арада Хорватияның тағы да шетелдік астанадан басқарылатынын түсінуге айналды, себебі итальяндық, француз және француз африкалық әскерлері батыстан, ал серб әскерлері шығыстан басып кірді. 1918 жылғы 1 желтоқсанда Сербия князі Александр Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрылғанын жариялады, оның билеушісі – серб корольі, астанасы – Белград. Аты нейтралды естілгенімен, елге дипломатиялық қауымдастық бастапқыда Югославия деп атады.

Сербтер, хорваттар және словендер патшалығы (1918-1929)

Оңтүстік славяндар мемлекетін құруды ең көп қолдағандар, яғни Югославия идеясының жақтастары – хорваттар (бірінші кезекте Йосип Юрай Штроссмайер), бірақ олар оны сербтердің үстемдігімен орталықтандырылған мемлекет ретінде қарастырмады. Олардың мақсаты – хорват ұлттық ерекшелігі мен Хорватияның тәуелсіздігін сақтау, сондай-ақ оңтүстік славяндардың жаңа мемлекетін конфедеративтік принциптер негізінде құру болатын. Сондықтан 1918 жылы құрылған Серб, хорват және словен корольдігі Хорватия Парламентінің бекітуін алған жоқ. 1918 жылы Австро-Венгрияның (Корушка, Штайерска, Краньска, Истра, Далмация, Хорватия Славония, Воеводина, Босния және Герцеговина) және Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914–1918) қарама-қарсы жақтар болған Сербия мен Черногориядан құрылған бұл мемлекетте болашақ көптеген қақтығыстардың тұқымы жатты. Ол әртүрлі дәстүрлер, діндер, ұлттар, тілдер мен жазу жүйелерінен тұрды. 1921 жылғы Видовдан конституциясына сәйкес, 1922 жылы 1918 жылға дейін Хорватия Славония корольдігінің құрамына кірген Сырмия аймағы (Сава және Дунай өзендері арасындағы аумақ) Сырмия облысының құрамына енді. 1929 жылы Сырмияның көп бөлігі Дунай Бановинасының құрамына қосылды. 1939 жылы оның көп бөлігі Хорватия Бановинасынан шығарылды. 1918 жылы Хорватия мен Воеводинаның экономикалық жағдайы Орталық Сербиядан әлдеқайда жақсы болды. 1920 жылы Орталық Сербиядағы ересектердің тек 20% сауатты болса, Словенияда – 88%, Хорватияда – 52%, ал Далмацияда – 36% сауаттылық деңгейі тіркелді. Осыған жауап ретінде Петр корольі 11 желтоқсанда Матко Лагиньяны қызметтен шеттетуге бұйрық берді. Өз кезегінде Хорватия Республикалық Шаруалар партиясы парламентке бойкот жариялады. Югославиядағы «Ұлы Сербия» идеясы 1920 жылдардың басында Югославия премьер-министрі Никола Пашичтің басшылығымен іске асырылды. Полициялық қысым мен сайлау нәтижелерін бұрмалау тактикасын қолдана отырып, ол парламенттегі оппозицияның (көбінесе оның хорват қарсыласы Стьепан Радичтің жақтастары) ықпалын азайтып, билікті сербтердің, әсіресе серб саясаткерлерінің қолына шоғырландыруға жағдай жасады. Стьепан Радич – хорват саяси тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі, ол Хорватияның тәуелсіздігін қайта орнатуға және Хорватияның экономикалық және мәдени азаттығын қамтамасыз етуге ұмтылды. Ол оңтүстік славяндар мемлекетін сербтердің үстемдігінсіз, конфедеративтік принциптер негізінде қайта ұйымдастыруды қалаған. 1928 жылы 20 маусымда Радич Белградтағы Югослав парламентінде әріптестерімен бірге қаза тапты.

The greatest promoters of creating a state of the Southern Slavs, i. e. the idea of Yugoslavia, were the Croats (Josip Juraj Strossmayer on the first place), but they did not conceive of it as a centralized, Serb dominated state. Their aim was to preserve the Croatian national identity and the sovereignty of Croatia and to organize the new state of South Slavs on a confederative basis. That is why the Kingdom of the Serbs, Croats and Slovenes, established in 1918, did not obtain the confirmation and permission of the Croatian Parliament. This state, created in 1918 from Austro Hungarian part, (Koruška, Štajerska, Kranjska, Istra, Dalmatia, Croatia Slavonia, Vojvodina, Bosnia and Herzegovina) and Serbia and Montenegro, which were opposing sides during the First World War (1914–1918), contained a germ of numerous future conflicts. It was composed of different traditions, religions, nations, languages and scripts. Following the Vidovdan Constitution of 1921, in 1922 the region of Syrmia (the territory between rivers Sava and Danube), that was part of the Kingdom of Croatia Slavonia before 1918, became part of the Syrmia Oblast. In 1929, most of Syrmia became part of Danube Banovina. In 1939, most of that in turn was left out of Banovina of Croatia. In 1918 Croatia and Vojvodina had much better economic situation than Central Serbia. In 1920 only 20% of adults in Central Serbia were literate compared to 88%, 52% and 36% in Slovenia, Croatia Slavonia and Dalmatia respectively. In response to this, King Peter removed Matko Laginja from the position of ban on December 11. In turn, the Croatian Republican Peasant Party boycotted the assembly. The concept of "Greater Serbia" in Yugoslavia was put in practice during the early 1920s, under the Yugoslav premiership of Nikola Pašić. Using tactics of police intimidation and vote rigging, he diminished the role of the oppositions (mainly those loyal to his Croatian rival, Stjepan Radić) to his government in parliament, creating an environment to centralization of power in the hands of the Serbs in general and Serbian politicians in particular. Stjepan Radić was one of the most significant personalities in the Croatian political history, who strived to renew the Croatian sovereignty and the economic and cultural emancipation of Croatia. He wanted the state of the Southern Slavs to be reorganized on confederative basis, without Serbian hegemony. In 1928, Radić was assassinated in the Yugoslav parliament in Belgrade on 20 June 1928 together with his colleagues.

Югославия Корольдігі (1929-1941)

Стьепан Радичтің қазасы үлкен саяси дағдарыс тудырды, ал 1928 жылдың екінші жартысы наразылық акциялары мен айыптаулармен өтті, хорваттар мен пречани сербтері федерализация талаптары бойынша бірікті. Бірақ 1929 жылы 6 қаңтарда Александрдың жеке диктатурасы орнады, патша ұлттық саяси партияларды тыйым салды – бұл режим Хорватия тарапынан қарсылыққа ұшырады. Осы кезеңде серб полициясының террорының қызығына жетті. Сол кездегі тарихи құжаттардың бірі, серб полициясы мен әкімшілігінің "әдістерін" көрсетеді, ол 1934 жылы хорват отбасына әкесіне жасалған бес оқ үшін 13 динар мен 15 парадан тұратын есеп-шот. Отбасы мүлкін тәркілеу қаупімен сегіз күн ішінде өлім жазасын өтегендердің "шығындарын" төлеуге мәжбүр болды. Хорватия архиепископы Алойзие Степинац 1935 жылы француз дипломаты Эрнест Пезеге осы оқиға туралы хабарлады. Белград 1929 жылғы әлемдік экономикалық дағдарысты Югославиядағы ең күшті хорват банк жүйесін жою үшін пайдаланды. 1931 жылы халықаралық деңгейде танымал хорват тарихшысы Милан Шуфлай, әсіресе албанология саласындағы еңбектері үшін Загребте қаза тапты. Осыған байланысты Альберт Эйнштейн мен Генрих Манн Париждегі Адам құқықтары жөніндегі халықаралық лигаға "серб полициясының қатерінен және қуғын-сүргінінен хорваттарды қорғау" туралы үндеу жолдады. Бұл үндеу 1931 жылғы 6 мамырда «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланды, онда Загреб газеттеріне Шуфлайдың қызметі туралы хабарлауға рұқсат берілмегендігі, оның құрметіне Загреб университетінің бас ғимаратына қара ту ілуге рұқсат берілмегендігі, қорым уақытын жариялауға болмайтындығы және тіпті көңіл айту хабарламаларын телеграф арқылы жіберуге рұқсат берілмегендігі айтылды. Эйнштейн мен Манн өз хаттарында Югославия патшасы Александрды хорваттарға қарсы мемлекеттік террор үшін тікелей жауапты деп атады. Патшаның өзі 1934 жылы Марсельде Владо Черноземский тарапынан өлтірілді, бұл Ішкі Македония революциялық ұйымы (IMRO) мен усташа ұйымының бірлескен әрекеті болды. Француз дипломаты және куәгер Анри Поцци өзінің «Еуропа үстіндегі қара қол» атты кітабында екі дүниежүзілік соғыс арасында Югославиядағы пансербтердің террористік әдістері туралы құнды мәліметтер келтірді, кітап атауында «Қара қол» деп аталады – бұл Сербияның құпия террористік ұйымы, Белградтағы патша сарайына өте жақын. 1922 жылы басталған Хорватияның әкімшілік бөліну тенденциясы 1939 жылы автономиялы Хорватия Бановинасының құрылуымен қайта қарастырылды. Оған Далмация және Босния мен Герцеговинаның бір бөлігі де кірді.

The assassination of Stjepan Radić caused a major political crisis and the latter half of 1928 was marked with demonstrations and recriminations, with the Croats and prečani Serbs united in demands for federalization. Nevertheless, the January 6 Dictatorship, the personal dictatorship of King Aleksandar emerged in 1929, and the King banned national political parties – a regime met by opposition from Croatia. The culmination of the Serbian police terror took place during this period. One of the historical documents from that period, showing "methods" of the Serbian police and administration, is a bill on 13 dinars and 15 paras charged to a Croatian family in 1934 for five bullets fired at the father, who was sentenced to death. The families were persuaded even to pay the "expenses" of the execution within eight days, under the threat of confiscation of their property. Croatian archbishop Alojzije Stepinac reported about this event to the French diplomat Ernest Pezet in 1935. Belgrade also made use of the world economic crises in 1929 to destroy the Croatian banking system, which had been the strongest in Yugoslavia. In 1931, Milan Šufflay, Croatian historian of international reputation known esp. for his contributions in the field of albanology, was assassinated in Zagreb. Because of this, Albert Einstein and Heinrich Mann sent an appeal to the International League of Human Rights in Paris to "protect Croats from the terror and persecutions of the Serbian police". The appeal was also published in the New York Times on 6 May 1931, saying that the newspapers in Zagreb were not allowed to report about Sufflay's activity; it was not allowed to attach a half mast flag on the main building of the University of Zagreb in his honour; the time of the funeral could not be announced publicly, and even condolence messages were not allowed to be telegraphed. In their letter Einstein and Mann held the Yugoslav king Aleksandar explicitly responsible for the state terror over the Croats. The king himself was assassinated by Vlado Chernozemski in Marseille in 1934, in a collaboration of the Internal Macedonian Revolutionary Organization (IMRO) with the Ustasha organization. An extremely valuable account on the terrorist methods of the Pan Serbs in Yugoslavia between the two World Wars has been written by Henri Pozzi, a French diplomat and a close witness, in his book Black Hand over Europe, London, 1935, referring in the title to the "Black Hand", the Pan Serbian secret terrorist organization, very close to the Royal court in Belgrade. The tendency of administrative parcellization of Croatia that started in 1922 was revised by the establishment of the autonomous Croatia Banovina of Croatia in 1939. It also included Dalmatia and parts of Bosnia and Herzegovina.

Салдары

Бұл аспектілер Анте Павелич (1889-1959) төңірегінде біріккен «Усташа» деп аталатын хорват ұлтшыл қозғалысының күшеюіне жартылай себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия мен фашистік Италияның Югославияны басып алуы және бөлуі салдарынан Хорватия Остік державалардың құыршақ мемлекетіне айналды, ол Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (NDH, Nezavisna država Hrvatska, 1941–1945) деп белгілі болды. Король Александр Караджорджевичтің әрекеттері және Бірінші Югославиядағы мемлекеттік террор да «Усташаның» Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде сербтерге қарсы геноцидтің кек алу әдісіне әсер етті.