Кіріспе

Ежелгі Мысыр құдайы Ежелгі Мысыр дінінде Таурет (, сонымен қатар Таурт, Туат, Туарт, Та уэрет, Таварет, Тверт және Таурет, ал грекшеде Θουέρις, Тоэрис, Таурис және Тоэрис) – бала туу мен құнарлылықты қорғайтын ежелгі Мысыр құдайы. "Таурет" есімі "үлкен" немесе жай ғана "ұлы" деген мағынаны білдіреді, бұл қауіпті құдайларға жасалатын құрметті тілеу. Бұл құдай әдетте екі аяқты әйел бегемот түрінде бейнеленеді, оның мысық сипаттары, салбыраған әйел кеудесі, арыстандың аяқтары мен тырнақтары, ал Нил крокодилінің арқасы мен құйрығы болады. Ол көбінесе "Аспан ханым", "Көктем ханым", "Суды кетіретін", "Таза судың ханым" және "Босанған үйдің ханым" деген лақаптармен аталады.

Тарих және дамуы

Археологиялық дәлелдер Нил өзенінде Ерте Династиялық кезеңнің басталуынан бұрын (б.з.д. 3000 ж.) бегемоттардың мекендегенін көрсетеді. Бұл жануарлардың зор күші мен қатыгез мінезі аймақтағы адамдарды таң қалдырып, ежелгі египеттіктерді оларды қудалауға да, құрметтеуге де итермеледі. Еркек бегемоттар ерте заманнан бері хаостың символы саналды, сондықтан оларды патшалық аң ауында жеңіп, патшаның құдайлық билігін көрсетуге тырысты. Алайда, әйел бегемоттар өз балаларын қорғауға тырысқандықтан, оларды қорғаушы құдайлардың көрінісі ретінде қастерледі. Әйел бегемоттың суреті салынған қорғаныш амулеттері Ежелгі Династиялық кезеңге (б.з.д. 3000–2686 жж.) дейін табылған. Мұндай амулеттер жасау және кию дәстүрі Мысыр тарихында Птолемей патшалығы мен Рим кезеңіне (б.з.д. 332 – б.з. 390 жж.) дейін жалғасты. Тауэрет идеологиялық тұрғысынан бірнеше басқа қорғаушы бегемот құдайларымен (Ипет, Ререт және Хеджет) тығыз байланысты болды және оларды ажырату қиын болды. Кейбір ғалымдар осы құдайларды бір құдайдың әр түрлі жағы ретінде қарастырады, олардың барлығы да үйді қорғаушы құдайлар рөлін атқарады. Басқа бегемот құдайларының аттары да Тауэрет сияқты нақты мағынаға ие (оның аты құдайдың қаһарына тыныштандыру ретінде айтылған): Ипеттің аты ("Кемпір") оның туу, бала тәрбиелеу және күтіммен байланысын көрсетеді, ал Ререттің аты ("Торай") египеттіктердің бегемоттарды су шошқалары ретінде жіктеуінен туындаған. Алайда, Хеджеттің атының ("Ақ") шығу тегі осы күнгейінше нақты белгілі емес және оны талқылауға болады. Бегемот құдайларына табынудың дәлелі Ежелгі Патшалық кезеңінен (б.з.д. 2686 – 2181 жж.) пирамидалық мәтіндерде сақталған. Пирамидалық мәтіндердегі 269-шы сиқыр Ипетті еске алады және оның аналық рөлін көрсетеді: сиқырда марқұм патша аспанға көтерілгенде құдайдың "ақ, жарқыраған, тәтті сүтін" ішетіні айтылады. Аналық құдайлар ретінде бұл құдайлар египет халқының, патшалық (пирамидалық мәтіндерде көрсетілгендей) және қарапайым адамдардың асырауын және қорғауын қамтамасыз етті. Тауэрет діни сенімде маңызды рөл атқара бастаған Орта Патшалық Мысырда (б.з.д. 2055–1650 жж.). Оның суреті сиқырлы заттарды безендіреді, олардың ең танымалсы – бала туу және нәрестелерді қорғау рәсімдерінде қолданылған бегемот сүйегінен жасалған "сабы" немесе "пышақ". Балаларға сусын беруге арналған тостақандарда да осындай суреттер кездеседі, бұл Тауэрет бала тәрбиесінің қамқоршы құдайы ретінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Керісінше, ол осы кезеңде жерлеу құдайының рөлін де атқарды, бұл қабірлер мен ғибадатханаларға батпақ өсімдіктерімен безендірілген бегемоттарды орналастыру арқылы дәлелденеді. Кейбір ғалымдар бұл әдет бегемот құдайларының өмірден кейінгі өмірге көшуге көмектесетінін, жердегі балалардың тууына көмектескендей, көрсетеді деп санайды. Бұл мүсіндер марқұмның өмірден кейінгі өмірге өтуіне көмектесті. Жаңа Патшалықта (б.з.д. 1550–1069 жж.) халық арасындағы діни сенімнің артуымен Тауэрет сияқты үй құдайлары одан да маңыздырақ болды. Тауэреттің суреті үйдегі көптеген заттарда табылған, бұл оның үйдегі басты рөлін көрсетеді. Шындығында, мұндай заттар тіпті Ахенатонның (б.з.д. 1352–1336 жж.) билігі кезінде Амарнада да табылған. Ол XVIII династияның фараоны болған және ежелгі египет дінін күн дискісіне табынуға бағытталған монотеистік дінге қайта ұйымдастырған. Бұл кезеңде көптеген дәстүрлі құдайларға табынуға тыйым салынды, сондықтан Тауэреттің Атон астанасынан табылған көркемдік ескертулерде сақталуы оның күнделікті өмірдегі зор маңызын көрсетеді. Бұл кезеңде оның жерлеу құдайы рөлі күшейді, өйткені оның күші өмір беру ғана емес, қайта жаңғырту да болды. Әртүрлі мифтер оның қайтыс болғандардың өмірін қамтамасыз етудегі рөлін "Таза судың иесі" ретінде тәрбиелеу және тазарту ретінде көрсетеді.

Нубияда

Бұл құдайды нубиялықтар да қабылдады, бұл империя Египеттің оңтүстігінде, қазіргі Судан жерінде орналасқан. Минойлық әріптесі сияқты, нубиялық Таурет Мысырдың Кейінгі Орта патшалығында нубиялық пантеонның бір бөлігіне кірді. Ол империяның астанасы Кермадағы патшалық ритуалдарда көзге түскен.

Финикия

Бұл финикиялық жүктілік қадірлі Деа Гравидамен байланысты.

Мифологияда

Ипет (немесе Апет, Аптет) Ежелгі Патшалық пирамидалық мәтіндерінде еске алынса да, Таурет Орта Патшалықтағы діни заттарда жиі кездеседі, бірақ Жаңа Патшалыққа дейін (шамамен б.з.д. 1550–1069 жылдар) египет мифологиясында маңызды рөл атқармады. Таурет Ра көзінің әкесіне ашуланып, арыстан түрінде Нубияға қашқан кең таралған мифтің кейбір нұсқаларында бейнеленеді. Ра көзі Мысырға оралғанда, ол бегемот түріне айналады (демек, Таурет) және осының салдарынан Нілдің тасқыны басталады. Бұл миф Тауреттің құнарлылық және жаңару құдайы ретіндегі негізгі қызметін көрсетеді. Кейбір ғалымдар оның Нілдің тасқынына қатысының себебінен оған «Таза судың иесі» деген лақап берілгенін айтады. Дегенмен, оның өлгендерді жаңартудағы рөлін де осы есіммен байланыстыра қарастыру керек – ол физикалық тууы және Нілдің тасқыны арқылы тірілерге өмір сыйлағандай, өлгендерді де тазалап, олардың аруақтар әлеміне қауіпсіз өтуіне көмектеседі. Жаңа Патшалықта Таурет бейнесі зодиактардағы солтүстік шоқжұлдызды бейнелеу үшін жиі қолданылды. Бұл бейне бірнеше астрономиялық қабір суреттерінде кездеседі, оның ішінде Тебадағы Тарвас қабірі (353 нөмірі), Хатшепсуттің әйгілі кеңесшісі Сененмут қабірі (232 нөмірі) және Патшалар сарқырамасындағы Перғауын Сеті I қабірі (KV17). Бұл мәтінде суқұйрық құдайы Изида деп аталғанмен, бұл құбылыс Ежелгі Египет тарихының кейінгі кезеңдерінде жиі кездеседі. Қорғаушы рөлді атқарарда, Изида, Хатор және Мут сияқты күшті құдайлар Таурет түріне айналып, осы құдайдың көрінісіне айналады. Сол сияқты, Таурет осы құдайлардың қасиеттерін сіңіріп алып, Хатор мен Изидаға байланысты күн дискісін жиі киеді. Таурет кейінгі кезеңдерде басқа мифтерде де кездеседі. Атақты Меттерних стеласында Изида Горусқа оның «аналық доңыз және карлик» тәрбиелегенін айтады, бұл, әрине, Таурет пен оның қорғаушы құдайы Беске сілтеме жасайды. Стеланың жасалу уақыты салыстырмалы түрде кеш болғанымен, Таурет балаларды сәтті тәрбиелеудегі маңызды рөлі әлі де көрсетіліп, оның мінезінің сабақтастығын көрсетеді. Ол Изида мен Озирис туралы мифтерде Плутархтың жазбаларында да еске алынады. Ол тәртіп күштеріне қосылып, Горусқа Сетті жеңуге көмектесті.

Өнер саласында

Таурет құдайының өсімпаздық және қауіпті қорғаушы қасиеттері бар. Ол әйел бегемот пішінінде бейнеленеді, ол өте қауіпті жануар. Ол көбінесе басқа жыртқыш жануарлардың белгілерімен де көзге түседі, ең бастысы – Ніл крокодилінің құйрығы және арыстанның тырнақтары. Бұл белгілер ежелгі египеттік басқа да қаһарлы қорғаушы құдайларға, әсіресе крокодил құдайы Собекке және арыстанша құдайы Сехметке тікелей ұқсас. Бұл зорлыққа бейім териоморфтық құдайлар өздері бейнелейтін жануарлардың кейбір қасиеттерін иеленеді – бұл адамдарға пайда да, зиян да келтіруі мүмкін. Тауреттің жыртқыш пішіні оған әділдерді жамандықтан қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Тауреттің күтімдік қасиеттері де оның иконографиясында бекітілген, өйткені ол көбінесе үлкен жүкті қарнымен және ірі адам кеудесімен бейнеленеді. Бұл кеуделерді Нілдің тасқынының құдайы Хапи де бөліседі және олар қайта жаңғырту күшін білдіреді. Тауреттің өзендік пішіні оған Нил аңғарын жыл сайын жаңартатын нәрсеге қатысуға мүмкіндік береді: Хапи бейнелеген тасқын. Оның осы оқиғадағы рөлінің арқасында ол осы иконографиялық белгіні Хапимен бөлісуі мүмкін. Ол жиі «са» иероглифік белгісін (Гардинер V17) ұстап тұрғанын көруге болады, ол сөздермен «қорғау» дегенді білдіреді. Тауреттің бейнесі түрлі заттарда мақсатты түрде қолданылған. Олардың ең танымалдары – аналар мен балаларды зияннан қорғайтын амулеттер. Мұндай амулеттер б.з.д. 3000 жылға дейін пайда болған және ежелгі египет тарихының көп бөлігінде танымал болды. Ол сонымен қатар тарих бойында үй жиһаздарында, оның ішінде орындықтарда, төбелерде және бас тірегіштерде жиі кездесетін. Тауреттің бейнесі бар ритуалдық заттар египеттік үйлерде египет тарихының соңына дейін танымал болды. Таурет пішініндегі ыдыстар Жаңа Мемлекет кезеңінде (б.з.д. 1550–1069 ж.) кең таралды. Бұл ыдыстардан құйылған сұйықтықты тазартқан болуы мүмкін, өйткені Таурет «Таза судың иесі» деп есептелген. Көбінесе бұл ыдыстардың сүт бездерінен ашылулары болған, бұл Тауреттің аналық қасиеттерін күшейткен. Антония Салиб Marvel Cinematic Universe (MCU) телесериалы «Ай рыцарі» (2022) сериалында Таурет рөлін сомдады.