Кіріспе

Майкл Фрэнсис Гилберт (17 шілде 1912 – 8 ақпан 2006) – ағылшын жазушысы және заңгер, қылмыстық әдебиет авторы.

Ерте өмір және білім

1912 жылы 17 шілдеде Англияның Линкольншир графтығындағы Биллингхейде жазушы Бернард Сэмюэл Гилберт пен Бервин Минна Катберттің ұлы Майкл Гилберт дүниеге келді. 1920 жылдан 1926 жылға дейін ол Шығыс Сассекс графтығының Сифорд қаласындағы Санкт-Петерс мектебінде, ал 1926 жылдан 1931 жылға дейін Девон графтығының Тивертон қаласындағы Бланделл мектебінде оқыды. Лондон университетінде заң білімін алуға кірісті, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты бітіре алмады. Солсбери кафедралық мектебінде мұғалім болып жұмыс істегеннен кейін, Гилберт заң оқуын жалғастырып, 1937 жылы диплом алып, үздік бітірді. Осы кезде ол өзінің алғашқы детективтік романы – "Жақын аумақтар" ("Close Quarters") жөнінде жұмыс істей бастады.

Әскери қызмет

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гилберт Солтүстік Африка мен Италиядағы Британ армиясында, Ұлық артиллерия компаниясында қызмет етті. 1943 жылы ол тұтқынға алынып, Парма маңындағы Солтүстік Италиядағы соғыс тұтқын лагеріне жіберілді. Эрик Ньюби мен Том Дэвиспен бірге капитан Гилберт сол жылы Италия капитулациясынан кейін қашып, одақтас әскерлерінің желісіне жету үшін 500 мильдік сапар жасады.

Заңгерлік мансап

1947 жылы Гилберт Лондонның Трауэр, Стилл және Килинг заң фирмасына Линкольн қонақүйінде жұмысқа орналасты. Кейіннен ол фирманың серіктесі болып, 1983 жылы зейнетке шыққанға дейін заңгерлік тәжірибесін жалғастырды.

Жазушылық мансап

Гилберттің жазушылық жолы 1947 жылдан 1999 жылға дейін созылды, оның соңғы туындысы – «Over and Out» (1998 жылы жарық көрді). Оның көркем прозалық шығармаларының жанрларына полициялық процедуралар, шпиондық романдар, әңгімелер, сот драмалары, классикалық детективтер, оқиғалы триллерлер және қылмыстық романдар кірді. Оның қазасынан кейін «The New York Times» газеті Гилберттің жазу стиліне қатысты оның баспагерлерінің бірінің сөзін келтірді: «Майкл – өте жақсы әңгімешіл еді, бірақ оны жіктеу қиын. Ол классикалық мағынадағы «қатаң» жазушы емес, бірақ оның туындыларында бір қаттылық бар, қоғамның барлығы да ақылға сыйымды емес, жақсылық әрқашан сыйланбайды деген сезім туады». Мистика және қылмыс жанрындағы көптеген басқа жазушылардан өзгеше, Гилберт бір қайта оралатын кейіпкерді пайдаланбады. Дегенмен, оның шығармаларында кейде пайда болатын кейіпкерлер болды: инспектор Хазлеригг, инспектор Петрелла, бас инспектор Моррисси, детектив бас инспектор Мерсер, мырза Кальдер және мырза Беренс. Оның қазасынан кейін төрт әңгімелер жинағы жарық көрді. 2016 жылға қарай оның туындылары 30 роман мен 13 жинақтағы шамамен 185 әңгімеден тұрды. Романнан өзге, Гилберт көптеген радио және телеспектакльдермен қатар бірнеше сахналық пьесалар да жазды. Гилберт аптасына бес рет пойызбен Кенттегі үйінен Линкольн Иннге баратын жолда ғана жазумен танымал болды. Ол мұның өзіне заңгер ретінде толыққанды жұмыс істеуге, ал кешкі уақыт пен демалыс күндерін отбасымен өткізуге мүмкіндік бергенін айтты. Гилберт таңертеңгі 50 минуттық пойыз сапарында күніне 500 сөз жазатын, жазу кезінде тыныштықтан гөрі «біршама қыжылдаған ортаны» ұнататын. Жұмысқа барудың «табиғи нәрсе» екенін айтып, зейнетке шыққаннан кейін «әр таңертең пойызбен бір жерге барып, жазуды жалғастыруым керек» деп ойлады. Гилберттің ерте туындылары сот залдары мен адвокаттар кеңселерінде болса, кейінгі туындылары полиция тергеулері мен қылмыстық әрекеттерді бейнеледі. Оның романдарының кейбіреулері жасөспірімдер интернатында орын алды. Басқалары сериялық кісі өлтіруші (Түнгі он екінші сағат); телеарнадағы әрекет-қимыл батыры және араб шейхының әскери кеңесшісі («Тоқсан екінші жолбарыс»); 1956 жылғы көтеріліске дейінгі коммунистік Венгриядағы күдік («Алты пенске ату»); теңіз жағалауындағы қаладағы муниципалдық жемқорлық («Сай құмырасындағы жарық»); этрус өнерінің жәдігерлері («Отбасылық мазар»); және ИРА террористері («Қауіп-қатер»).

Музыка

Гилберт әдемі музыкаға қызығушылығымен және терең білімімен көзге түскен. Оның ерте туындыларының көптеген кітаптарында шіркеулерде, соборларда, интернаттарда және жергілікті ұйымдардағы хорларға қатысты, олардың кейбіреулері өте ұзақ сахналар бар. Сонымен қатар, оның көптеген екінші дәрежелі кейіпкерлері түрлі музыканттар, олардың кейбіреулері кәсіби деңгейдегі шеберлер. Ол кейде музыкалық сілтемелерді қолданып, ағымдағы оқиғаның күрт бағытын өзгертеді. Мысалы, "Paint, Gold and Blood" (1989) кітабында, басты кейіпкер ескі мектеп досынан күтпеген хат алып, конвертті ашады:
Флейтаның немесе кларнеттің бір ғана үні барабан мен скрипкалардың ырғағын бұзып, жаңа бөлімнің басталуын хабарлады.

Мұра, құрмет, сыншылардың мақтанышы

1980 жылы Гилберт CBE орденімен марапатталды. Жазушылық жетістіктері үшін 1994 жылы оған Қылмыстық Жазушылар Ассоциациясының Алмаздық Қалайшысы табысталды, ал 1988 жылы Американың құпия жазушылары оны "Ұлы шебер" деп атады. Гилберттің ең алғашқы туындыларының бірі – "Smallbone Deceased" (1950) криминал жазушысы Х.Р.Ф. Китингтің "Қылмыс және құпия: 100 ең жақсы кітап" тізіміне енді. Гилберттің New York Times газетінде жарияланған некрологында оның американдық баспагері Кент Кэрролл (Carroll & Graf) былай деді: "Ол әрқашан өте мәдениетті және өркениетті болды. Ол жаман әлемді джентльменнің көзқарасымен суреттеді. Бұл бір жағынан қызықты, бір жағынан жұбаныш сыйлады. Британдық құпия жазушы және сыншы Джулиан Саймонс Гилбертті "дүние мен қоғам туралы жеке пікірлерін" білдірмей, тек "көрермендерін көңіл көтеріп, қызықтыратын нәрселерді" жазатын автор деп сипаттады, егер идея немесе тақырып алаңдатарлық болса, одан бас тартатын болған. Саймонс одан әрі былай деді: "Дегенмен, ол тек ойын-сауықшы ретінде бағалануға қанағаттанбайтыны сезіледі, бірақ кейбір шектеулер (мүмкін, заңдық сақтық) оны өз жекелігін толыққанды көрсететіндей жазудан тоқтатады".

Жеке өмір және өлім

Гилберт 1947 жылы Роберта Мэри Марсденге үйленді; олардың екі ұлы мен бес қызы болды. 1948 жылы туған қыздарының бірі Харриетт романдар жазушы және BBC World Service радиосының хабаршысы болды. Гилберт 2006 жылдың 8 ақпанында 93 жасында Кент графтығындағы Грейвсенд қаласының Луддесдаун ауылындағы үйінде қайтыс болды. Одан соң оның дерлік алты жылға жуық үйленген әйелі Роберта және барлық балалары сақталып қалды.

Библиографиялық еңбектер

Майкл Гилберттің қысқа әңгімелері. An Annotated Checklist, 1948–1997, Б. А. Пайк авторының еңбегі 170-ке жуық қысқа әңгіме туралы мәліметтер келтіреді (1998).