Кіріспе

Конституцияның түзетулерді шектейтін бөлігі – Конституцияның бекітілген ережесі немесе бекітілген бап – нақты түзетулерді қабылдауды қиындататын немесе толығымен мүмкін емес ететін қағида. Бекітілген ережені күштен шығару үшін қалың көпшіліктің дауысы, референдум немесе оппозициялық партияның келісімі қажет болуы мүмкін. "Мәңгілік ереже" термині Бразилия, Чехия, Үндістан, Иран, Италия, Марокко Конституцияларында ұқсас мағынада қолданылады. Бұл ереже 2019 жылғы түзетулерді тоқтатуға күш жеткізбеді, олар "президент бір реттен артық қайта сайлана алмайды" дегенді "президент екі тікелей мерзімнен астам қызмет ете алмайды" дегенмен алмастырды. Бұған қоса, бұл бап президент Абдель Фаттах әл-Сисиді екі мерзімдік шектеуден босатып, үшінші мерзімге түсуге мүмкіндік беретін жаңа баптың қосылуына да кедергі келтіре алмады. Сонымен қатар, мерзімнің ұзақтығы 4 жылдан 6 жылға дейін ұзартылды.

Марокко

Марокко Конституциясында өзгеріске келтірілмейтін мәңгілік шарттар бар, олардың ішінде ел заңнамасындағы исламның және Марокко Королінің рөлі ерекше аталады.

Оңтүстік Африка

Өз мақсаттарына жете алмаған, себебі олардың қорғанысы күтпеген жағдайларда әлсіреген, бекітілген шарттардың бірнеше мысалы бар. Мысалы, Оңтүстік Африка актысы, Оңтүстік Африка Одағының алғашқы конституциясы, Кейп провинциясындағы дауыс беру құқығын, соның ішінде кейбір аралас нәсілділердің құқығын қорғайтын ережелерді қамтыды, оларды жою үшін парламенттің біріккен отырысының үштен екі бөлігінің дауысы қажет болды. Алайда, аралас нәсілділер кейіннен дауыс беру құқығын жоғалтты, себебі үкімет Сенатты қайта құрылымдап, оны өзіне жақын адамдармен толтырды, соның нәтижесінде олар «аралас нәсілділер дауысының конституциялық дағдарысы» деп белгілі болған жағдайда, қажетті көпшілік дауысқа қол жеткізе алды.

Тунисі

2014 жылғы Тунистің Конституциясы президенттік өкілеттің мерзімін ұзартуға немесе бір адамның қызмет ете алатын ең көп мерзімдер санын өзгерту мақсатында Конституцияға түзетулер енгізуге тыйым салады.

Канада

Канада Конституциясына түзетулерді енгізу формуласы (Конституция туралы 1982 жылғы Заңтың 38- және 49-баптары) бірнеше деңгейде бекітілгендік қамтиды, бірақ 41-бап бойынша ең мықты бекітілген мәселелер (оларды барлық провинциялардың бірауыздан келісімімен тек федералды үкімет ғана өзгерте алады) – монархия, парламенттегі әрбір провинцияның өкілдерінің ең төменгі саны, ағылшын және француз тілдерінің мемлекеттік мәртебесі, Канада Жоғарғы Сотының құрамы және 41-баптың өзі.

Гондурас

Гондурас Конституциясында, оның өзі және басқа да кейбір баптар ешқандай жағдайда өзгертілмейді деп жазылған бап бар. Гондурас Конституциясының 374-бабы осы өзгертілмейтіндігін бекітеді, онда былай делінген: "Ешқандай жағдайда, жоғарыдағы бапты, осы бапты, үкімет түріне, ұлттық аумаққа, президенттік мерзімге, Республика Президенті қызметін қайтадан атқаруға тыйым салуға, сондай-ақ, қандай да бір қызметте болған және оның салдарынан келесі мерзімде Республика Президенті бола алмайтын азаматқа қатысты конституциялық баптарды реформалауға болмайды". Осы өзгертілмейтін бап 2009 жылғы Гондурас конституциялық дағдарысында маңызды рөл атқарды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ Конституциясының V бабы уақытша түрде I бабының белгілі бір тармақтарын түзетуден қорғады. 9-тараудағы бірінші тармақ, Конгресске 1808 жылға дейін құлдарды импорттауды шектеуге бағытталған заң қабылдауға тыйым салған, ал сол тараудағы төртінші тармақ, тікелей салықтар штаттардың халқына пропорционалды түрде бөлінуі тиіс деген жариялама, 1808 жылға дейін конституциялық түзетуден нақты қорғалған. V бап сондай-ақ I бабының 3-тарауының бірінші тармағын қорғайды, ол АҚШ Сенатында штаттардың тең өкілдігін қамтамасыз етеді. Бұл Сенаттың құрамын өзгертетін кез келген түзетуді бірауыздан ратификациялауды талап етеді деп түсіндірілді. Дегенмен, тармақтың мәтіні Сенаттың көлемі, егер әрбір штат тең өкілдікке ие болса, қарапайым түзету арқылы өзгертілуі мүмкін екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, V бап теориялық тұрғыдан түзету арқылы осындай орнықты тармақ мәртебесін жоюға болады, содан кейін тармақтың өзі түзетуге жатады. Критенден келісімі мен Корвин түзетуі, екеуі де Азамат соғысына дейінгі айларда ұсынылған, бірақ қабылданбаған, құлдықты Конституцияда бекітіп, Конгресске оған араласуға тыйым салған болар еді.

Австралия

Австралия парламенттері британдық парламенттік егемендік принципін мұра еткендіктен, олар өздерін қалыпты актімен бекіте алмайды. Сондықтан, 1953 жылғы Ту туралы заңда ұлттық тудың бекітілуі күшін жойды, өйткені бекіту туралы бап кейінгі парламенттермен (қалыпты заңнамалық түзету арқылы) алынып тасталуы мүмкін. Ұлт Достастығының Конституциясы референдум арқылы ғана өзгертіле алады, сондықтан ол бекітілген; түзетуге бүкіл ел бойынша австралиялық сайлаушылардың көпшілігінің, сондай-ақ штаттардың көпшілігіндегі сайлаушылардың көпшілігінің қолдауы қажет. Бұл ережелер 128-бапта нақты көрсетілген. Империялық парламенттің Австралия заңнамасында оны өзгерту өкілеттігі 1942 жылғы Вестминстерлік қабылдау туралы заңмен шектелді және 1986 жылғы Австралия заңымен тоқтатылды. Австралия заңының 6-бабына сәйкес, штат заңдары штат парламентінің конституциясына, өкілеттіктеріне немесе процедурасына қатысты болса, мұндай актілерге қатысты штат заңнамасында белгіленген шектеулерді сақтауы керек. Бұл өкілеттік штаттың толық конституциясына қолданбастан, Квинсленд парламенті конституциясын өзгерту кезінде бекітілгендікті елемеді. Осының салдарынан, бекіту шарттарын бекіте алмайтын жағдай туындауы мүмкін, бұл штат заңнамасының тиімді бекіту шарттарын қолдануына кедергі келтіреді. Сенімсіз дереккөз: себебі Иран палатасы өзі туралы, әсіресе орналасқан жері мен құрамы туралы өте аз ақпарат беретін жабық ұйым.

Малайзия

Тағы бір мысал – Малайзияның әлеуметтік шартына қатысты Малайзия Конституциясының бөліктерін бекіту, ол Малайзияның жергілікті малай халқына ерекше мәртебе беруді мойындау шартымен, қытай және үнді иммигранттарының көпшілігіне азаматтық беруді қарастырады. Конституцияда бастапқыда бекітілген ереже болған жоқ; тіпті кейін бекітілген 153-бап бастапқыда мерзімдік шартқа бағынышты болуы тиіс еді. Алайда, 1969 жылғы 13 мамырдағы нәсілдік тәртіпсіздіктерден кейін Парламент 1971 жылғы Конституцияға (өзгеріс) енгізілген заңды қабылдады. Бұл заң Конституцияның 152, 153, 181-баптары мен III бөліміне қатысты сұрақтарды қылмыстық қылмыс деп қарастыруға мүмкіндік берді. 152-бап малай тілін Малайзияның мемлекеттік тілі деп белгілейді; 153-бап малайларға арнайы жеңілдіктер береді; 181-бап малай билеушілерінің мәртебесін реттейді; ал III бөлім азаматтық мәселелермен айналысады. Бұл шектеулер, тіпті Парламент мүшелеріне де қатысты, Конституцияның осы бөлімдерін өзгертуді немесе де-факто жоюды мүмкінсіз етті. Алайда, оларды одан да нығайту үшін заң Конституцияға түзетулер енгізуді қамтитын 159(5)-бапқа өзгеріс енгізіп, жоғарыда аталған баптарды, сондай-ақ 159(5)-бапты Малай штатының билеушілері мен басқа штаттардың губернаторларынан құралған, сайланбаған Басқарушылар кеңесінің келісімінсіз өзгертуге тыйым салды.

Жаңа Зеландия

Сайлау туралы заңның 268-бабы (Жаңа Зеландия Конституциясының бір бөлігі) Парламенттің ең ұзақ мерзімін анықтайтын заң, сондай-ақ сайлау округтерінің қайта бөлінуіне, дауыс беру жасына және құпия дауыс беруге қатысты Сайлау туралы заңның белгілі бір ережелері тек Өкілдер палатасының барлық депутаттарының үштен екісінің дауысымен немесе халықтың жалпы референдумындағы жарамды дауыстардың көпшілігімен ғана өзгертіле алатынын бекітеді. Дегенмен, 268-баптың өзі осы ережемен қорғалмағандықтан, үкімет 268-бапты заңмен жойып, парламенттегі қарапайым көпшілік дауыспен заңның берік орнатылған бөліктерін өзгерте алады.

Түркия

Түркия Конституциясының 1-бөлігінің 4-бабында мемлекеттік құрылысты Республика ретінде белгілейтін Конституцияның 1-бабының қағидалары, Республиканың сипаттамаларына қатысты 2-бабының қағидалары және 3-баптың ережелері өзгертілмейді және оларды өзгертуге ұсыныс енгізілмейді делінген.

Босния және Герцеговина

Босния және Герцеговина Конституциясының X бабы, түзету тәртібін анықтайды және 2-тармағында Конституцияның II бабында орнатылған құқықтар мен бостандықтарды жоюға немесе кемсітуге болмайды, сондай-ақ осы 2-тармақтың өзі өзгертілмейтіні қарастырылған.

Чехия

Конституцияның 9-бабында демократиялық, құқықтық мемлекеттің маңызды талаптары өзгертілмейді деп жазылған. Бұл ереже 2009 жылы Чехия Конституциялық соты бір реттік мерзімінен бұрынғы заң шығарушы сайлауды өткізу үшін қабылданған Конституциялық актіні күштен шығарғанда қолданылды. Даулы акт сол кездегі қолданыстағы конституциялық тәртіпті бұзатын, мерзімінен бұрынғы сайлауды реттейтін жекелеген шешім деп танылды. Конституцияда Еуропалық құқықтың Конституцияға тигізетін әсерін анықтауда Конституциялық соттың соңғы шешім шығарушы орган екенін көрсететін мәңгілік ереже де бар.

Эстония

Эстония Конституциясының 1-бабында «Эстонияның тәуелсіздігі мен егемендігі мәңгі және бұзылмас» деп жазылған. Конституцияның 1-тарауының құрамындағы бұл ереже тек референдум арқылы өзгертілуі мүмкін (мұндай референдумды парламентте 3/5 көпшіліктің қолдауынан кейін ғана ұйымдастыруға болады). Алайда, бұл ереже Эстонияның Еуропалық Одаққа мүше болуына және шешім қабылдау өкілеттігінің бір бөлігін Еуропалық Одақтың орталық институттарына жүктеуіне кедергі келтірмейді, егер «негізгі конституциялық принциптер» бұзылмаса (2003 жылы референдумда қабылданған Конституцияға өзгеріс енгізу туралы арнайы заңға сәйкес).

Франция

Француз Конституциясының XVI тарауында, 89-бапта, Конституцияға түзетулер туралы, «Үкіметтің республикалық нысаны ешқандай түзетуге жатпайды» деп көрсетілген, осылайша монархияны немесе империяны қайта орнатуға тыйым салынған.

Грекия

Грекияның мәңгілік ережесі – Грекия Конституциясының 110-бабы. Бұл бапта Конституцияның барлық баптары Парламент тарапынан қайта қаралуы мүмкін екендігі айтылған, бірақ Грекияны парламенттік республика ретінде орнататын негізгі баптарды, сондай-ақ 2-баптың 1-тармағын, 4-баптың 1, 4 және 7-тармақтарын, 5-баптың 1 және 3-тармақтарын, 13-баптың 1-тармағын және 26-бапты қоспағанда. Осы негізгі баптарға мыналар кіреді:

Республика (үкімет нысаны): «Грекияның үкімет нысаны – парламенттік республика». 1-бап, 1-тармақ;
Халықтың егемендігі: «Халық егемендігі – үкіметтің негізі». 1-бап, 2-тармақ;
Демократия: «Барлық билік Халықтан шығады және Халық пен Ұлт үшін бар; олар Конституцияда белгіленгендей жүзеге асырылады». 1-бап, 3-тармақ;
Мемлекеттік биліктің барлық деңгейдегі міндеті: «Адамның қадір-қасиеті бұзылмайды. Оны құрметтеу және қорғау – барлық мемлекеттік биліктің міндеті». 2-бап, 1-тармақ;
Заң үстемдігі: «Заң алдында барлық гректер тең». 4-бап, 1-тармақ;
Мемлекеттік қызмет: «Арнайы заңдарда басқаша көзделмесе, мемлекеттік қызметке тек Грекия азаматтары ғана қабылданады». 4-бап, 4-тармақ;
Ақсүйек атақтары: «Ақсүйек атақтары немесе құрмет белгілері грек азаматтарына берілмейді және танылмайды». 4-бап, 7-тармақ;
Еркін тұлғаны мойындау: «Барлық адамдар өздерінің жеке басын еркін дамытуға және елдің әлеуметтік, экономикалық және саяси өміріне қатысуға құқылы, егер олар басқалардың құқықтарын бұзбаса немесе Конституцияны және қалыпты әдет-ғұрыптарды бұзбаса». 5-бап, 1-тармақ;
Жеке бостандық: «Жеке бостандыққа қол сұғылмау керек. Ешкім заңмен белгіленген жағдайларда ғана қудаланбауы, қамалмауы, түрмеге жабылмауы немесе басқаша шектелуі мүмкін емес». 5-бап, 3-тармақ;
Дін бостандығы: «Діни сенім бостандығы бұзылмайды. Азаматтық құқықтар мен бостандықтарды пайдалану адамның діни нанымдарына байланысты емес». 13-бап, 1-тармақ;
Биліктің бөлінуі: «Арнайы заң шығарушы, атқарушы және сот органдары». 26-бап.

Ирландия

Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы 1922 жылғы Англия-Ирландия келісім-шартына сәйкес болуы талап етілді, оның ішінде адалдық серті және генерал-губернатор институты. Бұл талапты қорғауға бағытталған шаралар, мысалы, ирландтықтардың генерал-губернаторға берілетін кеңестерді бақылауға алуы және Сенаттың бөгет келтіруіне байланысты оны тарату арқылы жойылды. 2018 жылы аборт заңдарын жеңілдету талқылаулары барысында заңның белгілі бір бөліктерін бекіту ұсыныстары жасалды, бірақ олар конституцияға қайшы деп танылды. Конституцияның басқа қағидаларына қайшы келетін түзетулерге тыйым салу негізінде конституцияға енгізілген 34-ші түзетуді жоюға жасалған әрекет Апелляциялық сот тарапынан қабылданбады.

Италия

1948 жылы күшіне енген Италия Конституциясының 139-бабы республикалық үкімет түрі конституциялық өзгерістерге ұшырамайтынын белгілейді.

Испания

Испания Конституциясының көп бөлігі Кортес Генералесінің екі палатасының үштен екі көпшілігімен немесе Сенаттың абсолютті көпшілігімен және Депутаттар Конгресінің үштен екісімен өзгертілуі мүмкін, егер бірінші мақұлдау әдісі сәтсіз аяқталса. Дегенмен, кіріспе бөлімінің (елдік егемендік және конституциялық принциптер), бірінші тараудың бірінші бөлімінің (испандықтардың негізгі құқықтары мен бостандықтары) немесе екінші тараудың (монархия) өзгеруі, сондай-ақ қазіргі Конституцияны толығымен жаңа Конституциямен алмастыру үшін екі палатаның үштен екі көпшілігі, дереу жалпы сайлау, жаңадан сайланған палаталардың үштен екі көпшілігі және соңғы референдум қажет болады. Конституцияға түзетулер соғыс немесе төтенше жағдай кезінде енгізілмейді.

Ұлыбритания

Парламент үстемдігі туралы доктрина Парламенттің өзі қалаған заңын қабылдауға құқылы екенін, бірақ өзінен кейінгі Парламенттерді міндеттей алмайтынын (немесе алдыңғы Парламенттермен шектелмейтінін) білдіреді. Сонымен қатар, Ұлыбританияның конституциясы кодификацияланбаған, оның орнына бейресми конвенциялар, Парламенттің екі палатасының регламенттері және қалыпты заңнама (әсіресе Парламент актілері) арқылы бекітілген. Сондықтан, конституция нығайтылмаған, себебі бұрынғы заңнамаға заң қабылдау арқылы өзгерістер енгізуге болады, бұл үшін Төменгі палатаның қарапайым көпшілік дауысы жеткілікті. Конституциялық актілерді, соның ішінде 1911 және 1949 жылғы Парламент актілерін қарастырғанда, нығайту идеялары пайда болды. (Қараңыз: R (Jackson) v Attorney General [2005] UKHL 56.) Лондон Корольдік колледжінің саясаттағы аға оқытушысы Эндрю Блик 2011 жылғы Белгілі мерзімге сайланған Парламенттер туралы заңда Төменгі палата үшін қажетті басым көпшілік талабын енгізудің Ұлыбритания Конституциясындағы нығайтылған ережелерге қадам екенін айтады. Дегенмен, 2019 жылы сайлау үшін қажетті басым көпшілікті қамтамасыз ете алмаған соң, үкімет 2019 жылғы мерзімінен бұрынғы парламенттік жалпы сайлау туралы заңды қабылдады, ол тек қарапайым көпшілікті талап етті, бұл актіні күштен шығарып, мерзімінен бұрынғы жалпы сайлауды шақыруға мүмкіндік берді. 2011 жылғы Белгілі мерзімге сайланған Парламенттер туралы заң кейіннен жойылды және оның орнына 2022 жылғы Парламентті тарату және шақыру туралы заң қабылданды, ол басым көпшілік талабын толығымен жойды және үкіметке өз қалауынша сайлау тағайындау құқығын қайтаруға мүмкіндік берді.

Компаниялар құқығы

Сондай-ақ, корпоративтік органдардың негізгі құжаттарына да шаралар енгізілуі мүмкін. Мысалы, кепілдікпен шектелген компанияның меморандумы мен жарғысында ортақ меншік принциптері бекітілуі мүмкін. Бұл тәжірибе компания мүшелеріне компанияны таратуға және оның активтерін бөлісуге тыйым салуы мүмкін. Бұл идея Ұлыбританияда активтерді сақтау шартын қамтитын қоғамдық мүдде компаниясы (CIC) құрылымы арқылы жақында кеңейтілді. Ұлыбританиядағы басқа компаниялар да белгілі бір ережелерді бекітуді көздеуі мүмкін, мысалы, аталған ережелерді компанияның барлық мүшелерінің келісімімен немесе сот тәртібімен ғана өзгертуге немесе жоюға болады. Үндістанда 2013 жылғы Компаниялар заңының 5-бабында осыған ұқсас ережелер бар.