Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолияның 1-ші президенті (1990–1997)
1st President of Mongolia (1990–97)
Пунсалмаагиин Очирбат (; 1942 жылғы 23 қаңтарда туған) – моңғол саяси қайраткері және қазіргі Моңғолия Конституциялық сотының мүшесі. Ол 1990 жылдан 1997 жылға дейін Моңғолия президенті қызметін атқарды, алғаш 1990 жылы Халықтың Ұлы Хуралы Президиумының төрағасы болып, кейін 1990 жылдан 1997 жылға дейін Моңғолия президенті болды. Ол тікелей халық дауысымен сайланған Моңғолияның тұңғыш президенті.
Punsalmaagiin Ochirbat (; born 23 January 1942) is a Mongolian political figure and a current member of the Constitutional Court of Mongolia. He served as a president of Mongolia from 1990 to 1997 first as Chairman of the Presidium of the People's Great Khural in 1990 then, as the President of the Mongolia from 1990 to 1997, he is the first President of Mongolia to be elected by direct popular vote.
Ерте өмір және мансап
Очирбат 1942 жылғы 23 қаңтарда Завхан провинциясының Тюдевтей ауданында дүниеге келген. Оның әкесі Гови-Алтай провинциясынан шыққан. 1947 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол анасының "Пунсалма" есімін алды. 1951-1960 жылдары ол Улан-Баторда оқыды, содан кейін Ленинград жоғары кен-металлургия институтында оқып, 1965 жылы кен инженері мамандығы бойынша бітірді. Сол жылы ол Улан-Баторға оралып, Моңғол халық революциялық партиясына мүше болды. 1967 жылы Очирбат Дархан-Уул провинциясындағы Шарын-Гол көмір кенішінде бас инженер болып тағайындалды, ал 1972 жылы Тау-кен және геология министрінің орынбасары болды. 1976 жылы ол Халықтың Ұлы Хуралының депутаты және МПРП Орталық комитетінің мүшесі болды, сонымен қатар Тау-кен және геология министрі қызметіне тағайындалды. 1985 жылы ол Сыртқы экономикалық қатынастар жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы болып тағайындалды, ал 1987 жылы комиссия министрлік деңгейіне көтерілгенде Сыртқы экономикалық қатынастар және жабдықтау министрі болды.
Ochirbat was born on 23 January 1942 in Tüdevtei district, Zavkhan Province. His father is from Govi Altai Province. He adopted his mother's name "Punsalmaa" after his father died in 1947. From 1951 to 1960, he attended school in Ulaanbaatar and then studied at the Leningrad Higher School of Mining, graduating in 1965 with a degree in mining engineering. That same year he returned to Ulaanbaatar and joined the Mongolian People's Revolutionary Party. In 1967, Ochirbat was named Chief Engineer at the Sharyn Gol coal mine in Darkhan Uul Province before becoming deputy Minister of Mining and Geology in 1972. In 1976, he became a deputy in the People's Great Khural, a member of the MPRP Central Committee, and was concurrently promoted to full Minister of Mining and Geology. In 1985, he was appointed Chairman of the State Commission for Foreign Economic Relations and then became Minister of Foreign Economic Relations and Supplies when the commission was elevated to ministry status in 1987.
1990 жылғы Монголиядағы демократиялық революция
1990 жылы 21 наурызда Жамбын Батмонх және басқа да үкімет басшыларының 1990 жылғы Демократиялық революциядан кейін отставкаға кетуіне байланысты Очирбат Халықтың Ұлы Хуралы Президиумының (мемлекет басшысы) төрағасы болып тағайындалды. 1990 жылдың шілдесінде өткен парламент сайлауларында ол Халықтың Ұлы Хуралына қайта сайланды, содан кейін Хурал мүшелері оны жаңадан құрылған Моңғол Халық Республикасының Президенті лауазымына сайлады. 1992 жылғы жаңа Конституция елдің ресми атауын Моңғолия деп өзгертті және Очирбаттың ресми атағын "Моңғолия Президенті және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы" деп белгіледі. Жаңа Конституция сондай-ақ келесі жылғы, 1993 жылғы президенттік сайлауды – халықтың тікелей дауысымен алғаш рет шешілетін сайлауды – белгіледі.
Ochirbat was named Chairman of the Presidium (titular head of state) of the People's Great Khural on 21 March 1990 following the resignation of Jambyn Batmönkh and other government leaders in the wake of the 1990 Democratic Revolution. He was re elected to the People's Great Khural in July 1990 parliamentary elections and then chosen by Khural members for the newly created position of President of the Mongolian People's Republic. The new Constitution of 1992 changed the official name of the country to Mongolia and Ochirbat's official title to "President of Mongolia and Commander in Chief of the Armed Forces". The new constitution also set new presidential elections, the first to be decided by direct popular vote, for the following year, 1993.
Президенттік мерзім
Очирбат елдегі социалистік өткеннен арылып, 2000 жылға қарай капитализмді қабылдауға бағытталған жедел ұлттық жаңғыру мен экономикалық реформаларды қатты қолдаса да, ол икемділігімен және келісімге келуге дайындығымен танымал болды. Оның сөздерінің қуаты 1993 жылғы маусымда өткен алғашқы еркін сайлауға дейін туындаған жанжалдар мен саяси дағдарыстарды сейілтуге көмектесті. Дегенмен, МПРП-ның ішкі идеологиялық айырмашылықтары партия басшылығын Очирбатты президенттікке кандидат ретінде қабылдамауға және оның орнына коммунистік газет «Үнен»-нің бас редакторы, қатал консерватор Лодгонгийн Тюдевтті ұсынуға итермеледі. Оппозициялық партиялардың коалициясы, оның ішінде Ұлттық демократтар мен Социал-демократтар партиясы мүмкіндікті пайдаланып, Очирбатты өз кандидаттары деп жариялады. 1993 жылдың 6 маусымында Очирбат 57,8 пайыз дауыс жинап, Тюдевтті жеңіп, Монголияда халықтың тікелей дауысымен сайланған тұңғыш президент атанды. Очирбаттың билік мерзімі бірқатар саяси және экономикалық дағдарыстармен күйреп кетті. 1993 жылдың соңына қарай Очирбат үкіметтің елдегі нашарлап бара жатқан экономикалық жағдайды түзетуге бармағандығына қатысты сыншы болды. Елде азық-түлік пен энергия тапшылығы және жоғары инфляция болды. Очирбат үкіметті әлеуметтік жағдайды жақсарту бойынша міндеттемелерін орындамағаны үшін айыптады. Сондай-ақ ол Монголияның барлау қызметтерін Монголиядағы трансұлттық ұйымдасқан қылмыстың өркендеуіне жол бергені үшін сынады. Ол экономикалық жағдайды жақсартуды тездетуге кедергі келтіретін жергілікті және орталық бюрократияның артық салмақтылығын кінәлады және бюрократиялық аппаратты қысқартуға, мемлекеттік мүлікті жекешелендіруді үдетуге шақырды. 1995 жылға қарай экономиканың бар болғаны 19,2 пайызы жекешелендірілді. 1994 жылдың наурызында оппозициялық партиялар парламенттен шығып кеткен кезде Очирбат азшылық партиялардың құқықтарын қорғауға шақырды және биліктегі МПРП-ны парламенттің жарияланымдарын шектеу арқылы бұқаралық ақпарат құралдарын өз пайдасына пайдаланғаны үшін айыптады. Ол сондай-ақ 1996 жылғы парламенттік сайлауға дейін барлық партияларға сайлауға қатысу мүмкіндігін ашу мақсатында сайлау заңын реформалауды қолдады. 1994 жылы ол Монголияда кириллицаны насихаттау және классикалық жазуды енгізуді кейінге қалдыру туралы парламенттік қаулыға вето қойды. Сыртқы саясат саласында Очирбат Монголияның сыртқы саясатын барлық мемлекеттермен, әсіресе Монголияның екі қуатты көршісі – Қытай мен Ресеймен халықаралық ынтымақтастықты кеңейту бағытында қайта бағдарлауға шақырды. Ол Монголия аумағында жаппай қырып-жою қаруын тасымалдау мен орналастыруға қарсы болды және Монголияны ядролық қарусыз аймақ деп жариялады. 1994 жылы Очирбат Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға ресми сапармен барды, Үндістан мен Лаоспен ынтымақтастық туралы келісімдерге қол қойды және азық-түлік тапшылығы дағдарысын шешу үшін Таиландтан қаржылық көмек алды. Очирбат АҚШ-қа ресми сапармен барған алғашқы монғол басшысы және 30 жылдан кейін Пекинге барған алғашқы монғол мемлекет басшысы болды, бірақ 1995 жылдың күзінде Қытаймен қарым-қатынас нашарлады, себебі Пекиндегі Монголия елшілігінің қызметкерлері 10 жылдан астам уақыт бойы орнатылған электрондық тыңшылық құрылғыларын тапты.
Although Ochirbat strongly advocated policies of rapid national revitalisation and economic reform to break the country from its socialist past and adopt capitalism by the year 2000, he had a reputation for flexibility and willingness to compromise and his persuasiveness helped diffuse confrontations and political crises in the lead up to the first free elections in June 1993. Nevertheless, ideological splits within the MPRP lead the party leadership to reject Ochirbat as their presidential candidate and instead nominate hardliner Lodongiin Tüdev, editor in chief of the communist newspaper Ünen. Sensing an opportunity, a coalition of opposition parties, including the National Democrats and Social Democratic party, nominated Ochirbat as their candidate. On June 6, 1993, Ochirbat soundly defeated Tudev, winning 57.8 percent of the vote to become the first president ever elected by popular vote in Mongolia. Ochirbat's term in office was beset by a series of political and economic crises. By the end of 1993, Ochirbat had become a harsh critic of government's failure to address the country's worsening economic situation. The country suffered food and energy shortages and high inflation. Ochirbat accused the government of not meeting its social welfare obligations. He was also critical of the Mongolian Intelligence services for failing to prevent the rise of transnational organised crime in Mongolia. He blamed over burdensome local and central bureaucracies for blocking faster economic improvement and called for reducing the overall size of the bureaucracy and speeding up privatization of government owned assets. By 1995 only 19.2% of economy had been privatised. When in March 1994 opposition parties withdrew from parliament, Ochirbat publicly called for a protection of the rights of the minority parties and accused the ruling MPRP of exploiting the media to their advantage by limiting press coverage of parliament. He also supported reforms to election law to open elections to all parties in advance of parliamentary elections in 1996. In 1994, he vetoed a parliamentary decree to promote Cyrillic script in Mongolia and delay introduction of classical script. In foreign affairs, Ochirbat called for a re orientation of Mongolian foreign policy to broaden international cooperation with all nations, especially with Mongolia's two powerful neighbours China and Russia. He rejected the transport and stationing of weapons of mass destruction in Mongolia, and declared Mongolia a nuclear free zone. In 1994, Ochirbat undertook official visits to South and Southeast Asia, signed cooperation agreements with India and Laos, and obtained financial assistance from Thailand to address the food shortage crisis. Ochirbat was the first Mongolian leader ever to officially visit the United States as well as the first Mongolian head of state in 30 years to visit Beijing, although relations with China suffered in autumn of 1995 when workers at the Mongolian embassy in Beijing discovered electronic bugs that had presumably been in place more than 10 years.
Саясаттың кейінгі кезеңдері
Сайлаудан кейін Очирбат монғол саясатынан кетіп, "Очирбат қоры" атты коммерциялық емес, үкіметтік емес ұйым құрды, ол кедейлікті жеңу және өзін-өзі қамтамасыз ету, экология және білім беру бағдарламаларына бағытталған. 2000 жылы Монғолия ғылым және технология университетінің Экология және тұрақты даму орталығының директоры болды. 2005 жылы Монғолия Конституциялық сотының мүшесі болып тағайындалды және 2010 жылы қайта тағайындалды.
After the election, Ochirbat left Mongolian politics and founded the "Ochirbat Foundation", a non profit, non Governmental organisation that focused on poverty alleviation and self sufficiency, environmental, and education programs. In 2000 he became Director of the Center for Ecology and Sustainable Development at Mongolian University of Science and Technology. In 2005 he was appointed Member of the Constitutional Court of Mongolia and re appointed in 2010.
Марапаттар
Очирбат бірнеше марапаттар мен медальдарға ие болды, оның ішінде: Шыңғыс хан ордені, Полярлық жұлдыз ордені, Еңбектің құрметті медалі, Халық революциясының 50, 60, 80 жылдық мерекелерінің медальдары, Әскери күш медалі, Ұлы Моңғол мемлекетінің құрылған 800 жылдығының медалі және Демократиялық революцияның 20 жылдығының медалі.
Ochirbat is the recipient of several awards and medals, including; Order of Chinggis Khan, Order of the Polar Star, Honoured medal of labour, Medal of the 50th, 60th, 80th anniversary of the People's Revolution, Medal of Military Force, Medal of the 800th Anniversary of the foundation of the Great Mongolian State, and Medal of the 20th Anniversary of the Democratic Revolution.
Отбасы
Очирбат бұрынғы бірінші ханым Шарав Цевельмаға үйленген және екі баласы бар.
Ochirbat is married to former first lady Sharav Tsevelmaa and has two children.