Кіріспе

Адвокат заң көмегі ретінде тағайындалады.
Қоғамдық қорғаушы – сотта өзін-өзі қорғауға жеткілікті қаржысы жоқ адамдарды қорғау үшін тағайындалған адвокат. Ұлыбритания, Бельгия, Венгрия, Сингапур және Австралияның кейбір штаттары сияқты бірнеше ел азаматтарға қоғамдық қорғаушы ұсынады. Бразилия конституциясында мұқтаж азаматтарға толыққанды заңдық көмек және өкілдік көрсету үшін арнайы үкіметтік адвокаттар кеңсесі құрылған жалғыз ел. АҚШ Конституциясының алтыншы түзетуі, Жоғарғы Сот түсіндіргендей, АҚШ үкіметін қылмыстық істерде мүсіліп қалған күдіктілерге заң кеңесін беруге міндеттейді. АҚШ-тағы қоғамдық қорғаушылар – округтік, штаттық немесе федералдық үкіметтерде жұмыс істейтін немесе олармен келісімшарт жасасқан адвокаттар.

Ел бойынша

Азаматтық құқық елдерінде, француз Наполеондық қылмыстық процестік кодексінің үлгісін негізге ала отырып, соттар көбінесе мемлекеттік қаражат есебінен жеке адвокаттарды тағайындайды.

Австралия

Австралияның Виктория және Жаңа Оңтүстік Уэльс штаттарында мемлекеттік қорғаушылардың арнайы кеңселері бар. Бұл кеңселер мемлекеттік үкімет тарапынан жұмысқа алынған, қылмыстық істер бойынша айыпталып отырған, заңдық көмек алуға құқылы клиенттерді қорғауға міндеттелген адвокаттарды ұстайды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте мемлекеттік қорғаушылар тек қылмыстық істерде ғана, сотта да, апелляциялық сатыда да қатысады, ал Викторияда мемлекеттік қорғаушылар отбасылық және азаматтық істермен де айналысады. Жаңа Оңтүстік Уэльстің аға мемлекеттік қорғаушысы – Белинда Ригг, аға кеңесші, ол 2019 жылы тағайындалғанда Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алғашқы әйел мемлекеттік қорғаушы атанды. Викторияда Бас мемлекеттік қорғаушы – Тим Марш.

Бразилия

Бразилия Конституциясы мемлекеттік және федералдық деңгейде мемлекеттік қорғаушылар кеңсесін (Defensoria Pública) ерекше түрде қарастырады. Мемлекеттік қорғау – мұқтаж адамдардың құқығы, олар мемлекеттік қорғаушылардың қызметтерін алу үшін, тұрақты заңдық көмекке қол жеткізе алмайтындарын ресми түрде мәлімдеуі тиіс. Бразилиядағы мемлекеттік қорғау 1897 жылға дейін барып жетеді, сол кезде Рио-де-Жанейро штатында заңдық көмекке мемлекеттік қаржыландыруды талап ететін жарлық қабылданды, ол кезде бұл Заңдық көмек (Assistência Jurídica) деп аталды. 1937 жылғы Конституция Assistência Jurídica-ны бүкіл елге таратып, бірақ 1988 жылғы қазіргі Конституциямен салыстырғанда тиімділігі төмен болды.

Германия

Германияда заңгерді жалдауға қажетті қаражаты жоқ адамдарға азаматтық істерде заңгерлік көмек, заң кеңесі және сот шығындарын өтеуге көмек көрсетіледі, бірақ бұл тек істің табысқа жететін мүмкіндігі болған жағдайда ғана жасалады. Қылмыстық істерде егер күдікті кем дегенде бір жылға бас бостандығынан айырылу жазасымен қудаланса, ол заңгерге жүгіну құқығына ие. Заңдық қорғану құқығы болғанымен, ұйымдастырылған мемлекеттік қорғау жүйесі жоқ. Керісінше, кез келген адвокат нақты бір күдіктінің қорғауын жүзеге беру үшін тағайындалуы мүмкін, және күдікті өзіне қалаған адвокатты таңдай алады. Төлем мәселелері сот отырысының соңына дейін шегеріледі, ал сот іс бойынша шығындарды ең бейімделген тарап төлейтіндей етіп шешеді. Егер күдікті ақталса, одан заң қызметтері үшін ақы алынбайды. Егер сотталса, күдікті адвокаттың шығындарын төлеуге міндетті, егер сот оны мұқтаж деп танымаса.

Венгрия

Венгрияда полиция, прокурор немесе сот (нақты істердің қажеттілігіне қарай) өзі таңдаған адвокатты мөлдіреуге шамасы келмейтіндерді қорғау үшін мемлекеттік қаржы есебінен қылмыстық қорғаушыны тағайындайды. Қорғаушының қатысуы Қылмыстық процестік кодекспен міндетті болып табылады. Әдетте, әрбір айыпталушыға жеке адвокат тағайындалады, ал өзара қайшы пікірдегі күдіктілер арасында мүдделердің қақтығысы болдырмайды, мысалы, бір адвокат өзара сәйкес келмейтін дәлелдері бар екі айыпталушыны бірдей өкілдік ете алмайды. Сотталған жағдайда, принцип бойынша айыпталушы ақы төлеуге жауапты болғанымен, бұл сирек іске асырылады.

Үндістан

Үндістанда тегін заңдық көмек Ұлттық заң қызметтері органы арқылы беріледі. Ол соттардың барлық деңгейінде қолжетімді.

Сингапур

Сингапурда заң көмегі мемлекет және Заңгерлер қоғамының про боно қызметтер кеңсесі арқылы көрсетіледі. Мемлекет қылмыстық істерде, егер айыпталушыға өлім жазасы қарастырылса, заң көмегін ұсынады. Үкімет сондай-ақ ажырасу, балаға қамқорлық беру, бала асырап алу, жұмыстан заңсыз босату, мұрагерлік құжаттарын рәсімдеу/тексеру, жалдау даулары, шарт бойынша талаптар және зиян келтіру туралы істер сияқты азаматтық істерде Заң министрлігінің Заң көмегі бюросы (LAB) арқылы заңгерлік өкілдік пен кеңес береді. LAB көмегі тегін емес, көптеген клиенттер атқарылған жұмыстың құнына үлес қосуға міндетті, бірақ клиенттен алынатын сома бірнеше факторға байланысты, соның ішінде клиенттің қаржылық мүмкіндіктері. Заңгерлер қоғамының Про Боно қызметтер кеңсесі Қылмыстық заң көмегі схемасын жүзеге асырады, ол заңгерге қол жеткізе алмайтын, мұқтаж және кедей адамдарға қылмыстық заң көмегін ұсынады, олар Сингапур сотында CLAS шеңберіндегі заңдарға сәйкес өлім жазасын көздемейтін қылмыстар бойынша айыпталады.

Ұлыбритания

Англия мен Уэльсте заң көмегі агенттігімен тікелей жұмыс істейтін, полиция бөлімшелерінде кеңес беру және магистраттар мен жоғарғы соттарда өкілдік ету үшін заңгерлері бар, мемлекеттік қорғаушы қызметінің бірнеше кеңсесі бар. Мемлекеттік қорғаушы қызметі 2001 жылдан бері Әділет министрлігінің (Ұлыбритания) атқарушы агенттігі – Заң көмегі агенттігінің құрамындағы бөлімше болып табылады. Оның Англия мен Уэльсте төрт кеңсесі бар. Дегенмен, мемлекеттік қаржыландырылатын қылмыстық қорғау жұмысының көп бөлігін Заң көмегі агенттігімен шарт жасасқан жеке адвокаттар атқарады және оларға заң көмегі схемасы бойынша әр іс бойынша төлем жасалады. Шотландияда қылмыс жасады деген айыппен сотқа тартылғандарды қорғау үшін, Заң көмегі жөніндегі шотланд кеңесі (SLAB) жұмыс істейтін мемлекеттік қорғаушы адвокаттар кеңсесінің (PDSO) кең желісі бар, бұл жеке адвокаттардан (қадағалаушы адвокаттар) басқа, заң көмегі схемасы бойынша төлем алады. PDSO – SLAB арқылы қаржыландырылатын коммерциялық емес ұйым.

Америка Құрама Штаттары

1963 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Гедеон В. Уэйнрайт» ісі бойынша шешімінде, Конституцияның Алтыншы түзетуіне сәйкес, қылмыстық істерде мұқтаж күдіктілерге заңгерлік көмек көрсету міндеті үкіметке жүктеледі. Алайда, әртүрлі юрисдикцияларда жеке адвокаттарды алу мүмкіндігі жоқ қылмыстық күдіктілерге заңгерлік көмек берудің әртүрлі тәсілдері қолданылады. «Мұқтаж» санатына кіретін күдіктілердің анықталуы да юрисдикцияға қарай өзгеше болады: көбінесе штаттар ең жоғары табыс шегін белгілейді, одан асып кеткен жағдайда күдікті мұқтаж деп есептелмейді, демек мемлекеттік қорғаушыға құқылы болмайды. Бұл шектің мөлшері күдікті тағылған қылмыстың ауырлығына байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, күдіктінің табысы оны жеңіл қылмыстық істе мемлекеттік қорғаушыға ие болуға жеткіліксіз болуы мүмкін, бірақ ауыр қылмыстық істе мұқтаж деп танылуына толыққанды мүмкіндік береді. АҚШ-та «мемлекеттік қорғаушы» термині көбінесе сотқа адвокат жалдауға шамасы келмейтін күдіктінің атынан қорғауға тағайындалған адвокатты сипаттау үшін қолданылады. Нақтырақ айтқанда, мемлекеттік қорғаушы – мемлекеттік қаржыландырылатын мекемеде жұмыс істейтін заңгер, ол мұқтаж күдіктілерге заңгерлік көмек көрсетеді. Сот мемлекеттік қорғаушы кеңсесін күдіктінің атынан қорғауға тағайындайды, ал кеңсе күдіктінің ісіне адвокатты бекітеді. Федералдық қылмыстық сот жүйесінде және кейбір штаттар мен округтерде өкілдік мемлекеттік қаржыландырылатын мемлекеттік қорғаушы кеңсесі арқылы жүзеге асырылады. Орегон штаты – мұқтаждарды қорғауды тек мемлекетпен келісімшарт жасасқан және қаржыландырылған коммерциялық емес ұйымдар арқылы қамтамасыз ететін жалғыз штат. Басқа соттар мұқтаж күдіктілерді қорғауға келіскен жеке адвокаттарды тағайындауы мүмкін, бұл тағайындама келісімшарт негізінде, адвокаттың келісімшарт мерзімі ішінде соттан белгіленген сандағы істерді қабылдауы арқылы немесе әрбір іс бойынша жеке қарастырылады. АҚШ штаттарының көпшілігі осы жеткізу үлгілерінің әртүрлі комбинацияларын қолданады.