Гидатса тайпасы – Солтүстік Дакотадағы үш біріккен тайпалардың құрамындағы сиуан халқы. Тілдері кроу тілімен байланысты, тарихы 13 ғасырға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың жергілікті халқы, сиуан этносы.
Native American ethnic group
the Siouan people
Хидаца – сиуан халқының бірі. Олар Солтүстік Дакота штатындағы Форт-Бертольд резервациясындағы федералды мойындалған Үш Біріккен Тайпаға тіркелген. Олардың тілі кроу тілімен туыс, және кейде оларды Монтанадағы қазіргі кроу тайпасының ата-анасы деп есептейді.
The Hidatsa are a Siouan people. They are enrolled in the federally recognized Three Affiliated Tribes of the Fort Berthold Reservation in North Dakota. Their language is related to that of the Crow, and they are sometimes considered a parent tribe to the modern Crow in Montana.
1850 жылға дейін
Мыңдаған жылдар бойы қазіргі Солтүстік Дакота штатындағы Найф-Ривер аймағы хидатсалар мен олардың ата-бабаларының мекені болды. Алғашқы ауылдар 13 ғасырда пайда болған. 18 ғасырдың басындағы жазба тарих деректерінде Хидатса термині қолданылған үш жақын туысқан ауыл тобы анықталады. Қазіргі кезде Хидатса тайпасы деп аталатын бұл үш топтың бірігуі, олардың тарихы әртүрлі және әр түрлі диалекттерде сөйлеген; олар Миссури өзеніне (Авати / Аваати) қоныстанғаннан кейін ғана бірікті. Аваксави ("Қоладағы ауыл") немесе Амахами ("Сынған жер", "Таулы ел") мандандарға ұқсас жаратылыс дәстүрі бар, ол олардың көп уақыт бұрын Жерден, Ібіліс көлінде (Мири ксопаш / Мириксубаш / Минивакан) ("Ондағы қасиетті су") пайда болғанын сипаттайды. Кейін олар батысқа қарай, Суреттелген ормандарға (Квадратты буттар немесе Авакотчкесшеске жақын) көшіп, Мандан және Аватикса ауылдарына жақын орналасқан. Аватикса ("Шашылған шатырлар ауылы") немесе Авадикса ("Жоғары ауыл") жер бетінен емес, көктен пайда болды, оны Көмірленген Дене басқарды. Олардың дәстүрі бойынша, алғашқы адамдар "жасалған ормандарда" өмір сүрген. Содан кейін олар әрқашан Жүрек өзені (Наада Ааши / Наадаашиш) мен Найф өзені (Мейэчи Ааши / Ме'чиаашиш) аралығында Орта Миссури өзені (Авати / Аваати) бойында өмір сүрді. Хидатсалар немесе Хираака / Хираца ("Сайқылар халқы"), үштіктің ең үлкені, солтүстіктен көптеген көшпелі хидатса тайпаларының конфедерациясы болды, олар қазіргі Батыс Миннесотадағы Аваксави / Амахамиден бөлінді. Алдымен олар солтүстікке қоныстанды, кейіннен оңтүстікке қарай Ібіліс көліне көшіп барды. Саяхатта олар мандандармен (Адахпакоа / Ароксбагуа) (кейде: Араксбакуа Итаватиш деп те аталады) кездесті. Содан кейін батысқа қарай жылжиды және осы алыс туыстарымен бірге Найф өзенінің солтүстігіне қоныстанды. Кейін олар Найф өзенінің сағасына көшіп барды. Олардың аумағы Миссури өзенінің бойында, оның батысындағы қоныстар аймақтарында, солтүстік-шығысында Мышы өзені мен Ібіліс көлі аймақтарында орналасқан. Олар өзеннің құжына айналатындардың алғашқылары болды. Хидатсалар Қарау ұлтын Гикса'ичка / Gixáa iccá ("Көбелетіп өшіретіндер") деп атады. Хидатсалар бастапқыда Солтүстік Дакотаның Ібіліс көлі аймағында Мири ксопаш / Мириксубаш / Минивакан-да өмір сүрді, содан кейін Лакота (Итахатски / Idaahácgi) оларды оңтүстік-батысқа қарай итермеледі. Батысқа қарай көшіп бара жатқанда, хидатсалар Мандан өзенінің бойымен Жүрек өзенінің сағасына кездесті. Екі топ одақ құрып, аймақтың өзендері бойымен аймақты тату-тәтті бөліп алды. 1782 жылғы індеттен бұрын олардың жаулары аз болды. Хидатсалар Жерге қоныстанған ауылдардан жоғары қарай, Найф өзенінің бойында және төменгі жағында аң аулаған. Мұнда, Найф пен Йеллоустоун өзені (Mii Ciiri Aashi / Mi'cíiriaashish) арасында, олар аймақта аң аулаған, бірақ сирек Миссури өзенінде қыстаған Ассинибоин (Хидусиди / Хирушири) шабуылдарына төтеп беруге жеткілікті болды. 1790 жылы Сиукстердің Биг Хидатса ауылын қоршауы тұрғындарының үлкен жеңісімен аяқталды. Олар қайтыс болған 100 немесе одан да көп сиуксті қарсы шабуылда өлтірді. 1795 жылы Джон Таннер мандандар арасында Хидатсаға қарсы соғысты ұйымдастыруға тырысқанда, Ұлы көлдер аймағынан келген одақтастармен, соның ішінде Мичиганнан келген Таннердің асырап алған Одава отбасымен бірге болды. Алайда шабуыл жоспарланған кезеңде жүзеге аспады. Хидатсалар Ұлы жазықтардың сауда желілерінде маңызды рөл атқарды. Бұл сауда желісі географиялық жағынан қолайлы жағдайға негізделген, сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен қолөнердің артықшылығымен байланысты. Тарихи деректерге сүйенсек, Хидатса ауылдарына кри, ассинибоин, кроу, шайен, арапахо, киова, жазық апачи және команчилер келген. Солтүстік-Батыс компаниясының адамы Дэвид Томпсон сияқты солтүстіктен келген ақ саудагерлер 1790 жылдары Хидатса мен Мандан ауылдарына бара бастады. 1800 жылы хидатса тобы Сакагава мен бірнеше қыздарды ұрлап, соғыс кезінде төрт ер адам, төрт әйел және бірнеше ұлдың Шошонда (Маабугшарукбага) ("Жылан халқы") өліміне әкелді. Ол қазіргі Уошберн, Солтүстік Дакотаға жақын Хидатса ауылына тұтқын ретінде әкелінді. 1804 жылы Льюис пен Кларк Хидатсаға (олар оларды жазбаларында Миннетари деп атады) Найф өзенінің сағасындағы үш ауылда және Миссури өзенінің бірнеше шақырым төменгі жағындағы екі ауылда Манданда келді. 1825 жылдың шілдесінде "Гровонтерлер [Хидацалар] кеңеске келді және АҚШ-пен "бітім, сауда және достық туралы келісімдер жасалды". "Беланце Этоа немесе Минитаре" деп аталатын тайпа АҚШ-тың жоғарылығын мойындады, оны түсінген жоқ па, түсінбеген жоқ па. Бітім шарты ешқашан бұзылмады. "Біз әрқашан ақтармен дос болдық", - 1888 жылы Бас Уолф баса айтты, және АҚШ армиясымен ешқандай шайқас болған жоқ. Тайпаның сыртқы түрі мен әдет-ғұрыптары американдық батыстың екі суретшісінің сапары арқылы құжатталған. Одақтас тайпаларға алғашқы болып америкалық Джордж Кэтлин келді, ол 1832 жылы бірнеше ай бойы олармен болды. Одан кейін швейцар суретшісі Карл Бодмер, неміс зерттеушісі Максимилиан фон Вид-Нойвидтің 1832 жылдан 1834 жылға дейінгі Миссури өзеніне жасаған экспедициясына қатысты. Кэтлин мен Бодмердің туындылары Хидатса және Мандан қоғамдарын, олар қоныс аударушылардың қысымымен, жұқпалы аурулармен және үкіметтік шектеулермен тез өзгеретін жағдайды көрсетеді. 1834 жылдың көктемінде Аваксави және Аватикса қажеттілікке байланысты Биг Хидатсаға қоныстанды. Сиукстер Хидатса ауылдарына шабуыл жасап, "екі төменгі ауылды күлге айналдырды". 1837 жылғы шешек індетінен бұрын да, кейін де Хидатса мен Ассинибоин және Янктонаи Сиукстер сияқты жаулар арасында қанды шайқастар болды. Әр тайпа берді де алды. 1837–1838 жылдарғы шешек індеті Хидатсаны шамамен 500 адамға дейін азайтты. Қалған Мандан мен Хидатса бірігіп, 1845 жылы Миссуриге көтерілді. "Сиукстердің тобы аң аулаушыларға шабуыл жасады немесе біздің ауылдарымызға жылқы ұрлау үшін келді", - деп түсіндірді Бизондарды ұстайтын әйел ғасырлар бойы Найф өзені бойындағы туған жерін тастау себебін. Олар ақырында Форт Бертольдқа жақын, Балық ілмегі ауылына (Mua iruckup hehisa atis, Mu'a idu'skupe hi'cec) қоныстанды. 1862 жылы Арикара (Адакадахо / Арагараху) оларға қосылды.
For hundreds of years the Knife River area in present North Dakota was the home of the Hidatsa and their ancestors. The first villages date back to the 13th century. Accounts of recorded history in the early 18th century identify three closely related village groups to which the term Hidatsa is applied. What is now known as the Hidatsa tribe is the amalgamation of these three groups, which had discrete histories and spoke different dialects; they came together only after settling on the Missouri River (Awati /Awáati). The Awaxawi ("Village on the Hill") or Amahami ("Broken Land", "Mountainous Country") have a creation tradition similar to that of the Mandan, which describes their emergence long ago from the Earth, at Devil's Lake (Miri xopash / Mirixubáash / Miniwakan) ("Holy Water there"). Later they moved westward to the Painted Woods (near Square Buttes or Awakotchkesshesh) and settled near a village of Mandan and another of Awatixa. The Awatixa ("Village of the Scattered Lodges") or Awadixá (″High Village″) originated not from the earth, but from the sky, led by Charred Body. According to their tradition, their first people lived near Painted Woods, "where they were created." After that they always lived between the Heart River (Naada Aashi / Naadáashishh) and Knife River (Mee ecci Aashi / Mé'cii'aashish) along the Middle Missouri River (Awati / Awáati). The Hidatsa proper or Hiraacá / Hiratsa ("People of the Willows"), largest of the three, were a confederation of numerous nomadic Hidatsa bands from the north, who separated from the Awaxawi/Amahami in what is now western Minnesota. First they settled to the north, then later moved south to Devil's Lake. In their travels they met the Mandan (Adahpakoa / Aróxbagua) (sometimes also called: Araxbakua Itawatish) and then moved westward and settled with these distant relatives north of the Knife River, where they adopted agriculture and permanent villages. Later they moved to the mouth of Knife River. Their territory ranged upstream along the Missouri River, its tributary regions to the west, and the Mouse River and Devils Lake regions to the northeast. They were initially part of those who would become the River Crow. The Hidatsa called the Crow Nation Gixaa'iccá / Gixáa iccá ("Those Who Pout Over Tripe"). The Hidatsa originally lived in Miri xopash / Mirixubáash / Miniwakan, the Devils Lake region of North Dakota, before being pushed southwestward by the Lakota (Itahatski / Idaahácgi). As they migrated west, the Hidatsa came across the Mandan at the mouth of the Heart River. The two groups formed an alliance, and settled into an amiable division of territory along the area's rivers. Prior to the epidemic of 1782, they had few enemies. The Hidatsa hunted upstream from the earthlodge villages at and below the Knife River. Here, between the Knife and Yellowstone River (Mii Ciiri Aashi /Mi'cíiriaashish), they were numerous enough to withstand attacks of the Assiniboine (Hidusidi / Hirushíiri), who hunted in the area but rarely wintered on the Missouri River, as part of the mighty Iron Confederacy (which was dominated by the Cree (Sahe / Shahíi) and Assiniboine) they were an opponent the Hidatsa had to pay attention to. A remarkable siege of the village Big Hidatsa by the Sioux around 1790 ended with a major victory for the inhabitants. They killed 100 or more retreating Sioux in a counter attack, according to the sources. Around 1795, John Tanner was present among the Mandan when they attempted to organize a concerted war against the Hidatsa, with allies from as far away as the Great Lakes, including Tanner’s adopted Odawa family from Michigan. However, the attack fell apart in its planning stages. The Hidatsa played a central role in the Great Plains Indian trading networks based on an advantageous geographical position combined with a surplus from agriculture and craft. Historical sources show that the Hidatsa villages were visited by Cree, Assiniboine, Crow, Cheyenne, Arapaho, Kiowa, Plains Apache and Comanche. White traders from the north, like North West Company man David Thompson, began to visit the Hidatsa and Mandan villages during the 1790s. In 1800, a group of Hidatsa abducted Sacagawea and several other girls in a battle that resulted in death among the Shoshone (Maabúgsharuxbaaga) ("Snake People") of four men, four women and several boys. She was taken as a captive to a Hidatsa village near present day Washburn, North Dakota. In 1804, Lewis and Clark came to the Hidatsa (they referred to them as the Minnetaree in their records) in three villages at the mouth of the Knife River, and the Mandan in two villages a few miles lower down on the Missouri River. In July 1825, the "Grovonters [Hidatsas] came into council & treaties of peace & Trade & friendship were concluded" with the United States. The tribe – in the document called "Belantse Etoa or Minitaree" – also recognized the supremacy of the United States, whether it understood it or not. The peace treaty was never broken. "We have always been friends to the whites", emphasized Wolf Chief in 1888, and it never came to fights with the United States Army. Tribal appearance and customs have been documented by the visits of two artists of the American west. The allied tribes were first visited by American George Catlin, who remained with them several months in 1832. He was followed by Karl Bodmer, a Swiss painter accompanying German explorer Maximilian of Wied Neuwied on a Missouri River expedition from 1832 to 1834. Catlin and Bodmer's works record the Hidatsa and Mandan societies, where were rapidly changing under pressure from encroaching settlers, infectious disease, and government restraints. In the spring of 1834, the Awaxawi and Awatixa settled in Big Hidatsa by necessity. The Sioux had attacked the Hidatsa villages and reduced "the two lower ones to ashes". Both before and after the smallpox epidemic in 1837, bloody fights took place between the Hidatsa and foes like the Assiniboine and the Yanktonai Sioux. Each tribe gave and took. The smallpox epidemic of 1837–1838 reduced the Hidatsa to about 500 people. The remaining Mandan and Hidatsa united, and moved farther up the Missouri in 1845. "Bands of Sioux waylaid hunting parties or came prowling around our villages to steal horses", explained Buffalo Bird Woman the reason for leaving their native land through centuries along Knife River. They eventually settled at Like a Fishhook Village (Mua iruckup hehisa atis, Mu'a idu'skupe hi'cec) near Fort Berthold, a trading post. They were joined there by the Arikara (Adakadaho / Aragárahu) in 1862.
1851-1900 жылдар
Хидаца тайпасы 1851 жылғы Форт-Ларами шартының бір тарапы болды. Мандан және Арикара тайпаларымен бірге, олар Хард-Ривердің солтүстігіндегі жерлерге иелік ету туралы келісімге келді. Он бір жыл өткен соң, Үш тайпа шарты жасалған аумақта бірде-бір жазғы ауылда тұрмады. Лакота тайпасы, бейбіт келісімге қатысушы болса да, оны жартылай не толығымен өздеріне қосып алды. Швейцариялық суретші Рудольф Ф. Курц, Карл Бодмердің ықпалымен, 1850-ші жылдардың басында Солтүстік жазықтарды аралады. Ол ауылдық тайпалардың суреттемелерімен қатар, жазбаларын қалдырды. 1837 жылғы шешек індетінен кейін көрнекті Хидаца соғыс басшысы болған Төрт Аю (Хидаца, Мандан және Арикара тайпалары үшін Балыққа ұқсайтын ауылды құруға бастаушылардың бірі, оны әйгілі Мандан басшысы Мато Топе (Төрт Аю) емес, басқа адам деп қате түсірмеу керек), 1861 жылы Янктон Сиу тайпасының шабуылында, бірге тұрған ауыл тұрғындарымен бірге қаза тапты. 1862 жылдың желтоқсан айында Сиу тайпасының бір бөлігі Балыққа ұқсайтын ауылдың бір бөлігін өртеп, сол кезде жасырылған жүгеріні алып кеткен болуы мүмкін. Үш тайпаның үйлеріне жасалған осындай шабуылдар оларды АҚШ армиясының араласуын сұрауға мәжбүр етті. Ал 1857 жылы Хидаца басшысы Ұзын Шаш Сиу тайпасын "Жер бетіндегі ең күшті және ең үлкен халық" болуға тырысады деп айыптаған еді. Бірнеше жылдан кейін Сиу тайпасы туралы қатты шағымдарды Кроуз Брест басшысы көтерді. Хидаца тайпасы да өздерінен жалтармады, кейде тіпті Хард-Риверден оңтүстікке қарай Лакота тайпасына шабуыл жасады. 1870 жылдары Бобтейл Буль және кейіннен Кроу Флайз Хай басқаратын "бағыныссыз" Хидаца тайпасының тобы Балыққа ұқсайтын ауылдағы дәстүрлі немесе консервативті топтан бөлініп кетті. Қорғану үшін олар әскери бекініс Форт-Бюфордтан батысқа қарай шамамен 3 шақырым жерде жаңа ауыл салды. Кейде олар армия үшін барлаушы болып жұмыс істеді. Кіші Миссури өзені бойындағы бұғы және басқа да ұсақ жануарларды аулау кезінде көзге түспеу арқасында, олар 1894 жылға дейін резервацияда тұрмай, еркін өмір сүрді. Үш тайпа 1870 жылы АҚШ-қа жердің бір бөлігін сатты. Форт-Бертольд үнді резервациясын қысқартатын соңғы келісімге 1886 жылы қол қойылды (1891 жылы ратификацияланды). Келесі ғасырда тайпалар сотқа жүгініп, 50 жыл бұрынғы әкімшілік бұйрық бойынша жоғалтқан жерлері үшін өтемақы алды. Лакота тайпасымен болған барлық дау-дамайлар 1875 жылы полковник Г.А. Кастердің делдалдық қызметі арқасында жасалған бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін аяқталды. Осыдан кейін Хидаца тайпасы елордадағы шенеуніктермен келіспеушіліктерге көбірек назар аударды. "Жақсы Аю" 1879 жылы Накспик (Хидаца тайпасының Күн биі) биін орындады. Ол Хидаца тайпасынан соңғы биші болды.
The Hidatsa tribe was one party in the Treaty of Fort Laramie, 1851. Along with the Mandan and the Arikara, they got a treaty on land north of Heart River. Eleven years later, the Three Tribes would not inhabit a single summer village in the treaty area. The Lakota had more or less annexed it, although a participant in the peace treaty. Encouraged by Karl Bodmer, Swiss artist Rudolph F. Kurz traveled the Northern Plains in the early 1850s. He left an account as well as sketches of the village tribes. Four Bears, outstanding Hidatsa war chief after the smallpox epidemic of 1837, (was one of the people who started Like A Fishhook Village for the Hidatsa, Mandan, and Arikara – and is not to be mistaken with the famous Mandan chief Mato tope (Four Bears)), was killed along with other villagers by attacking Yankton Sioux in 1861. In December 1862, some Sioux burned parts of Like a Fishhook Village and they may have lifted cached corn at the same time. Attacks made on their homes like this made the Three Tribes call for the United States Army to intervene. Already in 1857, the Hidatsa chief Long Hair had accused the Sioux of trying to be "the strongest and most powerful people on the Earth". Years later it would be chief Crows Breast's turn to raise hard worded complaints about the Sioux. The Hidatsas were not idle themselves, at times even raiding Lakotas south of Heart River. Around 1870 a band of "dissident" Hidatsas led by Bobtail Bull and later Crow Flies High left the orthodox or conservative group in Like a Fishhook Village. For protection, they build a new village just two miles west of the military post Fort Buford. At times the men scouted for the Army. By keeping a low profile while hunting deer and other small game along the Little Missouri, they succeeded as non reservation Indians until 1894. The Three Tribes sold a segment of land to the United States in 1870. The last treaty that diminished the Fort Berthold Indian Reservation was signed in 1886 (ratified in 1891). In the next century, the tribes would win a claims case and receive payment for some of the land lost by executive order fifty years before. The all overshadowing troubles with the Lakotas faded after the conclusion of a peace agreement in 1875, with Colonel G. A. Custer as mediator. From then on, the Hidatsa would focus more and more on disagreements with the officials in the capital city. Good Bear performed the Naxpike (Sun Dance of the Hidatsa) in 1879. He was the final Hidatsa to do so.
Мәдениет
Хидаца халқы аналық желі бойынша туыстылықты анықтайтын, аналық жолмен таралатын халық. Ертедегі мандандар мен хидатсалардың арасында жиі некелер болғандықтан, балаларды анасының тілінде сөйлеуге үйретсе, екі тайпаның диалектісін де түсінуге баулушы еді. 1877 жылы Форт-Бертольд үнді резервациясына жіберілген үкіметтік дәрігер Вашингтон Мэтьюс хидатса және мандандар мәдениетінің қысқаша сипаттамасын, соның ішінде хидатса тілінің грамматикасы мен сөздігін жариялады. 20 ғасырдың басында Гилберт Ливингстон Уилсон қарт хидатса әйелі Буффало Бёрд Вуменмен кең ауқымды этнографиялық зерттеулер жүргізді. Ол сондай-ақ Форт-Бертольдта оның жақын туыстарымен сұхбаттасты. Олардан жинаған мәліметтері негізінде Уилсон Балық ілмегі ауылында тұрған Буффало Бёрд Вуменнің есте сақтаған дәстүрлі экономикасы, рәсімдері және күнделікті өмір салты туралы сипаттады. Франсис Денсмор 1920 жылға дейін хидатсалардың бірнеше салтанатты және жеке әндерін жазды. Археологиялық зерттеулер отарлаудан бұрын хидатса қоғамында көп гендерлік қатынастар болғанын көрсетті.
The Hidatsa are a matrilineal people, with descent determined through the maternal line. As the early Mandan and Hidatsa heavily intermarried, children were taught to speak the language of their mother, but understand the dialect of either tribe. A short description of Hidatsa Mandan culture, including a grammar and vocabulary of the Hidatsa language, was published in 1877 by Washington Matthews, a government physician assigned to the Fort Berthold Indian Reservation. During the early 20th century, Gilbert Livingston Wilson carried out extensive ethnographic work with the elderly Hidatsa woman, Buffalo Bird Woman. He also interviewed members of her immediate family at Fort Berthold. From his information gathered from them, Wilson described traditional economy, ceremony, and day to day practices as remembered by Buffalo Bird Woman, who lived at Like a Fishhook Village. Frances Densmore recorded a number of ceremonial and personal songs of the Hidatsas before 1920. Archaeological investigations have provided evidence for the presence of multiple genders in Hidats society pre colonisation.