Кіріспе
Арикара (/lang/pron/ə/'r/ɪ/k/ər/ə/), сондай-ақ Сахниш, Арикари, Ри немесе Хунди деп те аталады, Солтүстік Дакота штатындағы жергілікті американдықтардың тайпасы. Бүгінде олар мандан және хидатса тайпаларымен бірге "Мандан, Хидатса және Арикара ұлты" деп федералды түрде танылған тайпа ретінде тіркелген.
Arikara (/lang//pron//ə/'/r//ɪ//k//ər//ə/), also known as Sahnish, Arikaree, Ree, or Hundi, are a tribe of Native Americans in North Dakota. Today, they are enrolled with the Mandan and the Hidatsa as the federally recognized tribe known as the Mandan, Hidatsa, and Arikara Nation.
Синонимиясы
Арикаралардың аты "мүйіз" дегенді білдіреді деп саналады, бұл олардың шаштарына тік екі сүйек тағудың ежелгі дәстүрімен байланысты. Аты "бұлан адамдары" немесе "жүгері жеушілер" деген мағынаны да білдіруі мүмкін.
Тіл
Арикара тілі – кадоан тілдер отбасының бір мүшесі. Арикара тілі пауни тіліне жақын, бірақ олар бір-бірін түсінбейді. 2007 жылғы мәлімет бойынша, ана тілінде сөйлейтін қалған адамдардың саны онға жетеді, олардың бірі – Мод Старр 2010 жылдың 20 қаңтарында қайтыс болды. Ол арикара тілінде білім беру бағдарламаларына қатысқан, куәландырылған тіл оқытушысы еді.
Ерте тарих
Арикара және Пауни тілдерінің айырмашылығы 15 ғасырда Скиди Пауниден оқшауланғанын көрсетеді. Қазіргі Пьер қаласының (Оңтүстік Дакота штаты) жанында орналасқан Арцбергер ескерткіші Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде танылған археологиялық орын. Онда 44-тен астам тұрғын үйлерден тұратын бекінілген ауылдың қалдықтары сақталған. 1743 жылы француз саудагері және зерттеуші Ла Верендрийдің екі ұлы қазіргі Пьер қаласының (Оңтүстік Дакота штаты) орнындағы Арикара ауылына сапар жасады. 17 ғасырдың соңғы тоқсанында Арикараға Омаха/Понка және Айова тайпалары шабуыл жасады, бұл Омаха/Понканың Небраскаға көшіп келуінің соңына таяу мазды. Кейін бейбітшілік орнағаннан кейін Арикаралар келгендерге әсер етті. Омаха тайпасы әлі күнге дейін Арикара әйелдеріне жер үй салу өнерін үйреткені үшін алғыс айтады.
Мәдениет және өмір салты
Арикаралар Ұлы жазықтарда жартылай көшпелі халық ретінде өмір сүрді. Тұрақтанған кезде Арикаралар негізінен топырақ үйлерде (жер үйлерде) тұрды. Саяхат кезінде немесе маусымдық бизон аулауда олар уақытша баспана ретінде тасымалданатын киіз үйлерді (типилерді) құратын. Олар негізінен егіншілікпен айналысатын қоғам болды, олардың әйелдері жүгерінің (немесе қарбыздың) түрлерін өсірді. Бұл егін олардың қоғамында соншалықты маңызды болғандықтан, оны «Ана Жүгері» деп атаған. Артық жүгері және басқа да егіндер, сондай-ақ темекі, Лакота, Шайен және оңтүстік жазық тайпаларымен қысқа мерзімді бейбіт кезеңдерде сауда жасалды. Арикара ауылдары арқылы өтетін сауда тауарларының көптігі оларды «Жоғарғы Миссуридегі сауда орталығына» айналдырды. Шар ауруы үш ауыл тайпасына тарағанға дейін, олар «Солтүстік жазықтағы ең ықпалды және бай халықтар» болды. Дәстүр бойынша, Арикара отбасылары 30–40 иттерге ие болған. Халық оларды аң аулау және күзетші ретінде пайдаланған, бірақ ең бастысы – 1600 жылдарға дейін жазық тайпалары жылқыны қолданғанға дейін жүздеген жылдар бойы көлік құралы ретінде қолданды. Көптеген жазық тайпалары иттермен тартатын жеңіл көлік құралын – травоисты пайдаланды. Ол иттің иығына баумен бекітілген екі ұзын таяқтан тұратын, ал артқы ұштары жануардың артынан сүйреліп келетін. Таяқтардың арасында, тіктеп орнатылған немесе өрілген баулардан жасалған шеңбер болды, ол 60 фунттан астам жүкті ұстай алатын. Әйелдер де отын немесе нәрестелерді тасымалдау үшін травоисті тартуға иттерді пайдаланған. Травоистер маусымдық аудару кезінде алынған етті тасымалдау үшін қолданылды; бір ит бизонның төртен бірін тарта алатын. Арикаралар Ұлы жазықтардың сауда желілерінде маңызды рөл атқарды, бұл географиялық жағдайдың тиімділігімен және егіншілік пен қолөнерден алынған артық өніммен байланысты. Тарихи деректер Арикара ауылдарын кри, ассинибоин, кроу, шайен, арапахо, сиу, киова, жазық апачи және команчи тайпаларының келіп қонақтығын көрсетіп тұр.
Мифология
Арикараның жаратылыс мифы көршілес манда халқының жаратылыс мифтерімен ұқсастықтарды көрсетеді. Ол Нишану атты ұлы аспан әміршісінің алыптарды жаратуымен басталады. Алыптар оларды жаратқан Нишануды құрметтемеді, және көптеген алыптар зор топан судан жойылды. Құтқарылған жақсы алыптар жер астындағы жүгері дәндеріне айналды. Нишану аспанда жүгері екті, соның нәтижесінде Жүгері Ана дүниеге келді. Ол адамдарды шығыстан батысқа бастап, жер бетіне алып келді, бірақ кейін көкке қайтып оралды. Оның кеткеннен кейін жер бетіндегі адамдар бір-бірін өлтіре бастады. Ол қайтадан жерге басшымен оралды, ол оларға жауларымен емес, бір-бірімен емес, жауларымен қалай күресу керектігін үйретті. Бұл – «шығу» стиліндегі жаратылыс мифы, онда «Жүгері Ана» отырғызылған тұқымдарды (топан судан кейін қалған жақсы алыптарды) дүниеге әкеліп тудырған болып бейнеленеді. «Жүгері Ана» кейпі көптеген американдық түпкі халықтардың мифологиясында кездеседі. Аңыз Арикара халқының шығыстан батысқа көшіп қонуын көрсетеді.
1850 жылға дейінгі тарих
18 ғасырдың соңында тайпада шешек ауруынан өлім-жітім жоғары болды, бұл олардың санын шамамен 30 000-нан 6 000-ға дейін азайтты, әлеуметтік құрылымын бұзды. 1780-1782 жылдардағы шешек эпидемиясы Миссури бойындағы Арикара ауылдарын 32-ден 2-ге дейін кемітті. Бұл эпидемияның салдары соншалықты ауыр болғандықтан, оны тек аллегориялық түрде түсінуге болар еді. Әлсіз және көбінесе бөлінген Арикара тайпасына соғыс зор қиындықтар келтірді. Өртке түскен ауылдан (кейін Ларсон орны деп аталды) археологтар 1780-ші жылдардың басында белгісіз үнді шабуылшылары өлтірген 71 еркек, әйел және баланың қираған сүйектерін тапты. Сиу тайпалары Арикараның әлсіреуінен ең көп пайда көрді. Олар осал Арикара тайпасына шабуыл жасап, Миссуридің батысында "Сиулардың кеңеюін" жеделдетті. 19 ғасырдың бірінші тоқсанында Арикара тайпасы көптеген қиындықтарға тап болды: сандардың азаюы, ақ саудагерлердің бәсекелестігі және Лакота мен Сиу тайпаларының әскери қысымы. Одақтар үнемі өзгеріп отырды. Арикара тайпасы Сиу тайпасының бұрынғы жауымен бірігіп, Мандан және Хидатса тайпаларына шабуыл жасады. Кейіннен олар екі тайпамен де бейбітшілік орнату үшін келіссөздер жүргізді. Саны азайғандықтан, Арикара тайпасы өзара қорғану үшін Мандан және Хидатса тайпаларымен бірге тұруға көшті. Олар қазіргі Небраска және Оңтүстік Дакотадан Солтүстік Дакотаға біртіндеп көшіп келді. Топтың қалған бөлігімен 1804 жылы Льюис және Кларк экспедициясы кездесті. Делегаттар бастықтың өліміне ақ адамдарды кінәлады. Сондықтан келесі ондаған жылдар бойы Арикара тайпасы "ақ американдықтарға жауыздарша қарым-қатынас жасады". 1823 жылдың 2 маусымында Арикара тайпасы Уильям Генри Эшли басқаратын 70 аңшыдан тұратын Генри/Эшли компаниясына шабуыл жасады. Аңшылар Grand өзенінің сағасындағы (қазіргі Оңтүстік Дакота штатының Mobridge қаласының солтүстігінде) Арикара ауылының жанында орналасқан. Он төрт аңшы қаза тапты, ал 10-ы жараланды, олардың ішінде Хью Гласс болды, оның өмірі Фредерик Манфредтің 1954 жылғы "Лорд Гризли" романында, Майкл Пункедің 2002 жылғы тарихи фантастикалық "The Revenant: A Novel of Revenge" романында және 2015 жылғы "The Revenant" фильмінде бейнеленген. Полковник Генри Ливенворт 220 әскерімен Форт-Аткинсоннан (қазіргі Небраска штаты) аттанды. 700-ден астам Янктон, Янктонай және Лакота тайпалары оған Құрама Штаттардың Миссуридің батысындағы алғашқы үнді соғысында қосылды. Арикара тайпасы бекіністі ауылына шегінді. Бірақ көп ұзамай көңілі толмаған Сиу тайпасы шайқас алаңынан кетуге мәжбүр болды. Арикара тайпасы түнде қашып кетті, ал ашуланған тері саудагерлері келесі күні таңертең бос үйлерін өртеп жіберді. "Бұл тарихта үш тайпаның бірі АҚШ-қа қарсы ашық соғысқа шыққан жалғыз оқиға болды". Қанды қол және басқа да Арикара басшылары 1825 жылдың 18 шілдесінде АҚШ-пен бейбітшілік шартына қол қойды. 1833 жылдың қысқы-көктем айларында Арикара тайпасының мүшелері Хью Гласс, Хилейн Менард және Колин Роузға тұзақ құрды. "Менардтың есеп кітабының кредиттік бетіне қолмен жазылған жазбада: "1833 жылы Касс бекінісі маңында Ристердің қолынан қаза тапты" деп жазылған", - деп жазды Лэндри өзінің мақаласында. "Рис" сөзі таушылардың Арикара тайпасын атау үшін қолданған жаргоны еді". 1833 жылдың шілдесінде Үндістан істері жөніндегі агент Джон Ф. А. Санфорд, Уильям Кларкқа, Үндістан істері жөніндегі инспекторға жазған хатында былай деді: Лэндри бұл үзіндіні өз мақаласында келтірді. "Олар олардың бас сүйегін алып, өлтірілген жерде бағаналарға байлап тастады". Көптеген Сиу тайпаларының мазалауынан шаршаған Арикара тайпасы, ақыры, ескі жауыздықты көміп, 1830-шы жылдардың соңында Мандан және Хидатса тайпаларымен достық қарым-қатынас орнатты. Форт-Кларк сауда бекетінің басқарушысы 1838 жылдың маусым айында "Рис, Мандан және Грос-Вентрлер [Хидаца] ерте бастағанын" байқады. Жоғарғы Миссури тайпаларын есік ауруы бір жыл бұрын (және 1856 жылы қайтадан) соққыға ұшыратқан. Ол Мандан тайпасын жойып жіберді. Арыкара тайпасы Форт Кларк маңындағы бос қалған Митутанка ауылын басып алды. 1839 жылдың қаңтар айында Янктон Сиу тайпасы оларды өртеп жібергенге дейін жер үйлері тұрды. Арикара тайпасы ауылды қайтадан салған, онда 1861 жылға дейін тұрды. Тағы бір Сиу тайпасының шабуылы және сауда орнының қажеттілігі оларды елді мекенді біржола тастап кетуге мәжбүр етті.
1900 жылға дейінгі тарих
1851 жылғы Ларами шартында АҚШ-тың мақсаты солтүстік жазықтардың көп бөлігінде тұрақты бейбітшілік орнату және тайпалық территорияларды белгілеу болды. Арикара, Хидаца және Мандан тайпаларының негізгі шарты бойынша территориясы – Харт өзенінің солтүстігіндегі өзара иелену аймағы, шығысы мен солтүстігі Миссури, батысы Йеллоустоун өзенімен және Powder өзенінің сағасына дейін шектелген. Лакота тайпасы 1823 жылдан кейін солтүстікке қарай кеңейіп, Гранд өзені бойындағы және Харт өзенінің оңтүстігіндегі жерлерге де шарттық құқықтар алды. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. В.Дж. Хоффман жинаған суреттерде 1853 жылы ол төрт арикара үндісін өлтіргені көрсетілген. Келесі жылы Үш тайпа АҚШ армиясының араласуын сұрады, бұл өтініш келесі екі онжылдық бойы қайталанды. Арикара аңшылары қоршауға түсіп, жеткілікті аң мен тері табуда қиындықтарға тап болды. 1858 жылдың маусымында аң ауысында болған арикара лагері мен бірнеше жүз лакота арасында ұзақ шайқас болды. Арикара лагерінен 10 адам қаза тауып, 34 адам жарақат алды. 1862 жылдың көктемінде арикара тайпасы «Жұлдызды ауылды» салған. Бірақ бірнеше айдан кейін сиу тайпасымен болған қатал шайқастан кейін оны тастап кетуге мәжбүр болды. Арикара Миссури өзенін кесіп өтіп, Мандан мен Хидаца тайпаларының жанында жаңа топырақ және бұркеме үйлер салды. Бұл ауыл Үш тайпаның шарт аймағынан тыс жерде орналасқан. 1864 жылы бас әскербасы Ақ қалқан: «Біз, арикара тайпасы, Миссури өзенінің арғы жағындағы жерімізден сиу тайпасымен қуылдық» деді. «Балық аулау ауылы» да қирау, шабуылдар немесе жылқы үшін рейдтерден аман қалмады (сондай-ақ жақын орналасқан Форт Бертольд II сауда бекеті де). 1862 жылдың соңында сиу тайпасы ауылдың бір бөлігін өртеп жіберді. Сиу тайпаларының кімдер екені әрқашан анық болмады: Лакота, Янктонай және Миннесота көтерілісінен келген «босқындар» Санти Сиу тайпалары Үш тайпаға шабуыл жасады. Тайпалар арасындағы соғыста әдеттегідей, бейбітшілік кезеңдері де болды, сондай-ақ Ассинибойн тайпасы сияқты басқа да үнді жауларымен қақтығыстар да болды. 1869 жылы Үш тайпа АҚШ-тан жау сиу тайпасынан қорғану үшін қару сұрады, содан кейін 300 дана қару алды. 1870 жылдың 12 сәуірінде Үш тайпа Лакота тайпасының иелігіне өткен оңтүстік территориясының бір бөлігін АҚШ-қа сатты. Сонымен қатар, олар «Балық аулау ауылы» орналасқан жерге қатысты шарт жасасты. 1874 жылдың маусымында Форт-Абрахам Линкольндегі (қазіргі Солтүстік Дакота) полковник Джордж Армстронг Кастерге Black Hills экспедициясын кейінге қалдыру және «Балық аулау ауылына» шабуыл жасауға бет алған Лакота тайпасының үлкен соғыс отрядын тоқтату туралы бұйрық келді. Генерал Фил Шеридан бұйрығында: «Рис және Мандан тайпаларын ақ қоныс салушылар сияқты қорғау керек» делінген. Кастер бұл бұйрықты орындамады, ал Лакота тайпасы бес арикара және бір мандан үндісін өлтірді. 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысы кезінде кейбір арикара тайпасы Кастердің Литтл Бигхорн жорығында барлаушы ретінде қызмет етті. Арикара тайпасы 1876-1877 жылдары басқа халықтардың территориясында жүрген Лакота тайпаларына қарсы соғыста армия үшін «ең адал және тиімді үнді барлаушыларын» ұсынды. «Он жылдар бойы сиу тайпасының қысымына ұшыраған тайпалар үшін кек алу және өзін-өзі қорғаудың үйлесімі осындай әрекеттерге қосылуға күшті себеп болар еді». Кастердің сүйікті барлаушысы, Арикара тайпасынан шыққан Қанды пышақ, 1876 жылы Кроу үнді резервациясындағы (қазіргі Монтана) Кішкентай Бигхорн шайқасында қаза тапты. «Мандан, Арикара және Грос Вентрес» тайпалары 1878 жылы Вирджиниядағы тарихи қара колледжі Хэмптон институтына оқуға келген алғашқы үнді балаларының арасында болды. Форт Бертольд үнді резервациясы 1886 жылы келісім бойынша жаңа форма мен өлшемге ие болды (1891 жылы ратификацияланды). 1910 жылы Үш тайпа жерді сатуға келісім берді, соның салдарынан резервация тағы да қысқартылды. Арикара тайпасы «Балық аулау ауылынан» алыстап кетті. Олар бұқа аулаудың орнына ірі қара мал өсіріп, таңбалады. Доуес заңы және «жекеге бөлу» еуропалық американдық мәдениетіне сіңісудің тағы бір әрекеті ретінде қабылданғаннан кейін, әр Арикара отбасына 1890 жылдардың басында 160 акр жер берілді. Арикара үнділері АҚШ азаматы болып саналды және енді рулық ауыл тұрғындары емес. Үш тайпа Солтүстік Дакотадағы Форт Бертольд үнді резервациясына қоныстанды.
Танымал мәдениетте
2015 жылы шыққан "The Revenant" фильмінде Арикара жауынгерлері фильмнің басындағы маңызды қарсыластар рөлінде көрінеді. Трапперлер оларды нақты атымен де, сондай-ақ Ри деп те атайды, ал 1823 жылы Эндрю Генридің аң аулау экспедициясына жасалған шабуыл шындыққа сәйкес келеді. Бұған қоса, фильмде Пауни және Арикара тілдерін мүмкіндігінше дәл бейнелеуге жасалған тыракелдік атап өтілді.