«Үшінші кезең» – 1928 ж. Коммунист Интернационалы қабылдаған идеологиялық концепция. Әлемдік капитализмнің даму кезеңдері, экономикалық дағдарыс, жұмысшылар радикализациясы.
Communist ideological concept
the communist ideological concept
Үшінші кезең – Коммунистік Интернационалдың (Коминтерн) 1928 жылы жазда Мәскеуде өткен алтыншы дүниежүзілік конгресінде қабылдаған идеологиялық тұжырым. Ол 1933 жылы нацистер Германияны басып алғанға дейін саясатты анықтады. Коминтерн теориясы әлемдік капитализмді экономикалық және саяси тұрғыдан талдауға негізделген, ол жақындағы тарихты үш кезеңге бөлді. Бұларға Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған "Бірінші кезең", жұмысшы табының революциялық күшеуі мен жеңілісі, сондай-ақ 1920-ші жылдардың көп бөлігінде капитализмнің нығаюының "Екінші кезеңі" кірді. Коминтерннің талдауынша, 1928 жылдан бастап әлемдік экономиканың қазіргі кезеңі, "Үшінші кезең" деп аталатын, кең ауқымды экономикалық дағдарыс пен жұмысшы табының жаппай радикалданған кезеңі болуға тиіс еді. Коммунистік авангардтық партиялар қатал саясатты ұстанса, бұл экономикалық және саяси келіспеушіліктер пролетариат революциясы үшін жағдай жасап береді деп Коминтерн сенді. Үшінші кезеңдегі коммунистік саясат саяси реформаларға қатысты ұстанымдарға және оларды қозғалыстың революциялық мақсаттарына кедергі деп есептеумен ерекшеленді. Кәсіподақтар саласында Үшінші кезеңде коммунистік партия бақылауындағы радикалды екіұйымдық кәсіподақтар құруға көшті, бұл бұрынғы саясатты жалғастырудың орнына, бар кәсіподақтарды "іштен өзгерту" арқылы радикалдандыруға тырысудан айырмашылық танысты. 1933 жылы Германияда нацистік партияның билікке келуі және ұйымдасқан коммунистік қозғалыстың талқандалуы Коминтернді Үшінші кезеңнің тактикасын қайта қарастыруға мәжбүр етті. 1934 жылдан бастап "Халық фронты" деп аталатын жаңа одақтар құрыла бастады. Халық фронты саясаты 1935 жылы Коминтерннің жетінші дүниежүзілік конгресінде әлемдік коммунистік қозғалыстың ресми саясаты ретінде бекітілді.
The Third Period is an ideological concept adopted by the Communist International (Comintern) at its Sixth World Congress, held in Moscow in the summer of 1928. It set policy until reversed when the Nazis took over Germany in 1933. The Comintern's theory was based on its economic and political analysis of world capitalism, which posited the division of recent history into three periods. These included a "First Period" that followed World War I and saw the revolutionary upsurge and defeat of the working class, as well as a "Second Period" of capitalist consolidation for most of the decade of the 1920s. According to the Comintern's analysis, the current phase of world economy from 1928 onward, the so called "Third Period", was to be a time of widespread economic collapse and mass working class radicalization. This economic and political discord would again make the time ripe for proletarian revolution if militant policies were rigidly maintained by communist vanguard parties, the Comintern believed. Communist policies during the Third Period were marked by pronounced hostility to political reformism and political organizations espousing it as an impediment to the movement's revolutionary objectives. In the field of trade unions, a move was made during the Third Period towards the establishment of radical dual unions under communist party control rather than continuation of the previous policy of attempting to radicalize existing unions by "boring from within." The rise of the Nazi Party to power in Germany in 1933 and the annihilation of the organized communist movement there shocked the Comintern into reassessing the tactics of the Third Period. From 1934, new alliances began to be formed under the aegis of the so called "Popular Front." The Popular Front policy was formalized as the official policy of the world communist movement by the Seventh World Congress of the Comintern in 1935.
Саяси және теориялық негіздер
"Үшінші кезең" термині Сталинмен тығыз байланысты болғанымен, оны алғаш рет Бухарин 1926 жылы ЕХКИ-нің жетінші пленумында Ресейден тыс жерлердегі революциялардың жағдайын сипаттау үшін қолданған. Коминтерннің пікірі бойынша, 1917 жылғы және одан кейінгі жылдардағы революциялық көтерілістің "бірінші кезеңінен" кейін капитализмнің тұрақталған "екінші кезеңі" келді, нәтижесінде халықаралық пролетариат қорғанысқа көшті. "Үшінші кезеңді" болжаған Бухарин капитализмге тән кемшіліктерді көрсетіп, жаңа сыныптық қақтығысқа алып келетінін айтты. Оның сөзіне қарағанда, ең маңыздысы – нарықтар үшін күрес, ол өндіріс шығындарын төмендетуге күшті қысым жасады. Бұл төмендетулер Тейлор жүйесін, сондай-ақ ұзартылған жұмыс кестесі мен жалақыны кесуді қамтыды, бұл жалақыны төмендетіп, жұмыссыздықты арттырды. Жұмысшы табының тұрмыс деңгейінің төмендеуі сыныптық күресті күшейте түсіп, коммунизмге қолдауды арттырды. Бұл кезеңдік ерекшеліктер Коминтерннің жұмысында маңызды болды, себебі олар КСРО-дан тыс коммунистік партиялардың әртүрлі тактикаларын білдірді. "Екінші кезең" (1923–1928) "біртұтас майдан" саясатымен сипатталды, онда коммунистік партиялар жұмысшы табының жалақысын, жұмыс орындарын және құқықтарын қорғау және болашақ пролетариат диктатурасының саяси негізін құру үшін әлеуметтік-демократиялық партиялармен бірлесіп жұмыс істеуге тырысты. "Үшінші кезең" керісінше, осы тактикадан "сыныпқа қарсы сынып" (1928–1934) принципіне қарай күрт бұрылыс жасады; мұнда коммунистік партиялар социал-демократтармен ынтымақтастықты жақсы көретін емес, оларды "әлеуметтік фашистер" деп атады немесе Сталиннің өзінің сөзімен айтқанда, "фашизмнің орталық қанаты" деп сипаттады.
Although the term “Third Period” is closely associated with Stalin, it was first coined by Bukharin in 1926, at the Seventh Plenum of the ECCI to describe the conditions for further revolutions outside Russia. The view of the Comintern was that after the “First Period” of revolutionary upsurge in 1917 and the following years, a “Second Period” had followed in which capitalism stabilised itself and the international proletariat was pushed onto the defensive. In foreseeing a “Third Period”, Bukharin sketched out the weaknesses inherent in capitalism which would lead to renewed class conflict. Principal among these, he argued, was a struggle for markets which would lead to intense pressures to reduce costs of production. These reductions would involve Taylorism as well as longer shifts and wage cuts, driving wages down and unemployment up. The consequent lowering of living standards amongst the working class would lead to the intensification of class struggles and greater support for communism. These periodic distinctions were important to the Comintern's work because they entailed different tactics on the part of communist parties outside the USSR. The “Second Period” was characterised by the “united front” policy (1923–28) within which communist parties strove to work together with social democratic parties to defend the wages, jobs and rights of working class people and build the political basis for the future dictatorship of the proletariat. The Third Period, in contrast, saw a sharp turn against these tactics in favour of “class against class” (1928–34); here communist parties actively rejected collaboration with social democrats, attacking them as “social fascists” or, in Stalin's own formulation, “the moderate wing of fascism”.
КСРО-ға әсері
1927 жылдың желтоқсан айында Бүкіл Одақтық Коммунистік партиясы XV съезін өткізді. Осы съезге дейін Сталин басқарған партия фракциясы Жаңа экономикалық саясатты (НЭП) қолдаған болатын. Бірақ қалаларда өнеркәсіп жеткіліксіз қаржыландырылды, ал бағалар өсті. Сонымен қатар, ауылда НЭП астық бағасын либерализациялаудың нәтижесінде ресейлік және украиндық шаруалардың белгілі бір жеңілдік алған тобын (кулактарды) байытты. Бұл оқиғалар экономикалық және саяси тұрақсыздықтың күшеюіне алып келді. 1928-1929 жылдары қалалар 1928-1929 жылдары "аштық қатерімен" қанағаттанды. Солшыл оппозиция НЭП арқылы ауыл шаруашылығын нарықтық қатынастарға бағынуға қарсы болды және 1924 жылдан бері өнеркәсіпке инвестиция салуды, ауыл шаруашылығын ұжымдастыруды және партияны демократияландыруды қайта-қайта талап етті. Ауылда кулактар мен күшейіп келе жатқан буржуазияның күшеюі мен қарсылығына байланысты, Бүкіл Одақтық Коммунистік партиясының XV съезі оппозицияның кейбір талаптарын қолдайтын қаулылар қабылдады. Қағазда жүзінде съездің көзқарастары солшыл болып көрінді. Алайда, Солшыл оппозиция қуылды. Жаңа қабылданған индустрияландыру және ұжымдастыру саясаты "социалистік жинақтау" деген ұранмен қабылданады. Коммунистік партия ұжымдастырудың ерікті болуын жариялады, бірақ іс жүзінде ресми саясат көбінесе ескерілмеді. Шаруаларды коммуналарға қосылуға мәжбүрлеу үшін қорқытулар мен жалған уәделер пайдаланылды. Соңында, Исаак Дойчер "үлкен өзгеріс" деп атаған индустрияландыру мен ұжымдастыру саясаты қауіпсіздік және әскери күштерді пайдалану арқылы, жұмысшы және шаруалардың тікелей қатысуынсыз және әлеуметтік салдарларын ескермей, аяусыз және қатыгездікпен жүзеге асырылды. Дойчердің мәліметтері бойынша, шаруалар мәжбүрлі ұжымдастыруға қарсылық көрсету үшін 18 миллион жылқыны, 30 миллион ірі қара малды (жалпы санының 45 пайызы), 100 миллион қой мен ешкіні (жалпы санының үштен екі бөлігі) сойып тастады. Бұл әрекеттерге қатысқан, кулактар деп танылғандар қатал жазаланды. 1929 жылдың желтоқсан айында Сталин "кулактарды сынып ретінде жоюға" шақырды. Кулактарды сынып ретінде жою мен жеке тұлғаларды өлтіру арасында айырма жасалды. Дегенмен, 1929 жылдан 1933 жылға дейін декулактандырудан кемінде 530 000-600 000 адам қайтыс болды, ал Роберт Конквест бес миллионға дейін адам қаза болуы мүмкін деп есептейді. Кулактарды ГПУ атуға немесе түрмеге қамауға, мүлкін тәркілеп, ішкі жер аударуға (Сибирь, Солтүстік, Урал немесе Қазақстанға) жіберуге немесе үйлерінен қуып, өздерінің аудандарындағы еңбек колонияларында жұмыс істеуге жіберуге құқылы болды. Тарихшылар арасында кулактар мен олардың жақтастарының әрекеттері аштыққа себеп болды ма, әлде ұжымдастыру саясатының өзі жауапты ма деген пікірталас бар. (КСРО-дағы ұжымдастыру, Голодомор қараңыз).
In December 1927, the All Union Communist Party held its Fifteenth Party Congress; prior to this Congress, the faction of the Party led by Stalin had supported the continuation of the New Economic Policy (NEP). However, in the cities, industry had become undercapitalized, and prices were rising. In the countryside, moreover, the NEP had resulted in an enrichment of certain privileged sections of the Russian and Ukrainian peasantry (the Kulaks) because of deregulation of prices for grain. These events were leading to growing economic and political instability. The towns were being threatened with a "chronic danger of famine" in 1928 1929. The Left Opposition had opposed the continued marketization of agriculture through the NEP, and, since 1924, had repeatedly called for investment in industry, some collectivization in agriculture and democratisation of the Party. Threatened by the growing power and revolt from the countryside led by the Kulaks and the strengthening bourgeoisie, the Fifteenth Congress of the All Union Communist Party passed resolutions that supported for some of the planks of the Opposition's platform, and on paper, the Congress' views appeared very left, politically. However, the Left Opposition was expelled. The new policies of industrialisation and collectivisation now adopted were given the slogan "socialist accumulation". The Communist party had publicly proposed collectivisation to be voluntary; however, official policy was almost always ignored in practice; threats and false promises were used to motivate peasants into joining the communes. Eventually, in what Issac Deutscher calls "the great change", the policies of industrialisation and collectivisation were carried out in a ruthless and brutal way, via the use of the security and military forces, without the direct involvement of the working class and peasantry itself and without seeming regard for the social consequences. According to figures given by Deutscher, the peasants opposed forced collectivisation by slaughtering 18 million horses, 30 million cattle, about 45 per cent of the total, and 100 million sheep and goats, about two thirds of the total. Those who engaged in these behaviours, deemed Kulaks, were dealt with harshly; in December 1929, Stalin issued a call to "liquidate the Kulaks as a class". A distinction was made between the elimination of the Kulaks as a class and the killing of the individuals themselves; nevertheless, at least 530,000 to 600,000 deaths resulted from dekulakization from 1929 to 1933, and Robert Conquest has estimated that there could have been as many as five million deaths. Kulaks could be shot or imprisoned by the GPU, have their property confiscated before being sent into internal exile (in Siberia, the North, the Urals, or Kazakhstan), or be evicted from their houses and sent to work in labour colonies in their own district. There is debate amongst historians as to whether the actions of the Kulaks and their supporters helped lead to famine, or whether the policy of collectivisation itself was responsible. (See Collectivisation in the USSR, Holodomor.)
КСРО-нан тыс коммунистік партияларға әсері
Батыста капитализм дағдарысы 1929 жылы Ұлы депрессияның басталуымен шиеленіске жетті, ал Коммунистік Интернационалдың Алтыншы Конгресі капитализмнің соңғы өлім қылышына, оның "өмір сүруінің үшінші кезеңіне" енгенін қарастырды. Бұл кезеңде біріншісі – Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі капитализмнің өркендеуі, ал екіншісі – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі революциялардың жеңіліске ұшырағаннан кейінгі қысқа мерзімі, капитализм қайтадан тұрақталғандай болды. Үшінші кезеңнің ресми қалыптасуы 1928 жылдың ақпан айында Коммунистік Интернационалдың Атқару комитетінің (Е.I.) 9-шы пленумында өтті. Бұл бүкіл Одақтық коммунистік партияның "сол қанатын" Коминтернмен үйлестіруге көмектесті. Коминтерн үшін шешуші және соңғы революциялық көтеріліс басталып кеткен еді, және оның барлық ұйымдары әлемдік революцияның жақын арада басталуына дайындалуға тиіс болды. Осы теорияның аясында Коминтерн жағдайдың жеткілікті деңгейде күшті екенін сезінгендіктен, жұмысшылар қозғалысындағы саяси позицияларын бекітуді және барлық "реакциялық" элементтерді тазартуды талап етті. Осыған байланысты, жергілікті КП көпшілікке ие болған кәсіподақтарда социал-демократтар мен орташа социалистерге, троцкистерге және біртұтас фронт жақтастарына қарсы шабуылдар мен қуғындар ұйымдастырылды. Бүкіл Одақтық коммунистік партия Қытай, Германия және басқа да елдерде қарулы көтеріліске шақыруды қолдады. Бұл кезеңнің кемшіліктері мен идеологиялық дүмпулері нәтижесінде аяқталғанымен, "Үшінші кезеңнің" рухы сол кездегі белсенді жұмысшылардың көңіл-күйіне, әсіресе 1929 жылғы қор биржасының құлауынан кейін және 1930 жылдардағы келесі дағдарыстардан кейін күшті әсер етті. Көптеген елдерде, соның ішінде АҚШ-та, "Үшінші кезең" саясатының нәтижесінде жергілікті коммунистік партиялардың қатары мен ықпалы артты.
In the West, the crisis of capitalism was coming to a head with the beginning of the Great Depression in 1929, and the Communist International's Sixth Congress viewed capitalism as entering a final death agony, its "third period of existence" where the first had been capitalism during its rise prior to World War I, and the second was the short period after the crushing of the post World War I revolutions when capitalism seemed again to have stabilised. The formal institution of the Third Period occurred at the 9th Plenum of the Executive Committee of the Communist International (E. C. C. I.) in February 1928. This helped in dovetailing the "Left" of the All Union Communist party with that of the Comintern itself. To the Comintern, a decisive and final revolutionary upheaval was afoot and all its sections had to prepare for the immediate advent of world revolution. As part of this theory, because the Comintern felt that conditions were strong enough, it demanded that its political positions within the workers' movement be consolidated and that all "reactionary" elements be purged. Accordingly, attacks and expulsions were launched against social democrats and moderate socialists within labour unions where the local CP had majority support, as well as Trotskyists and united front proponents. The All Union Communist Party also encouraged armed rebellion in China, Germany, and elsewhere. Although shortcomings and crippling ideological vacillations brought this Period to an end, the tone of the "Third Period" resonated powerfully with the mood of many militant workers of the time, especially following the Stock Market Crash of 1929 and the ensuing crises of the 1930s. In many countries, including the United States, local Communist Parties' membership and influence grew as a result of the "Third Period" policies.
"Әлеуметтік фашизм"
Осы кезеңдегі маңызды жаңалықтың бірі – коммунистер жұмыссыздарды өндіріс құралдарынан алшақтығына қарамастан, саяси күшке біріктірді. Бұл саясаттың тағы бір ерекшелігі – коммунистер саяси спектрдің оң жағындағы оппоненттеріне де, сол жағындағы қарсыластарына да бірдей қарқынмен күресті, әсіресе Леон Троцкийдің нақты немесе ойдағы ізбасарларына қатыгездік танытты. Коммунистердің пікірсайысында социал-демократтар "әлеуметтік фашистер" деп аталып, сынауға ұшырады. Троцкистер нацизмнің күшеюіне Сталиннің саясатын кінәлайды, себебі ол неміс коммунистері мен неміс социал-демократтары арасындағы бірігуге кедергі келтірді. Сөйтіп, Гитлердің билікке келуі бұл саясатты тоқтатып, Халық фронты стратегиясына көшуге себеп болды, өйткені Германия Кеңес Одағы үшін ең ірі қауіп-қатерге айналды.
One notable development in this period was that Communists organized the unemployed into a political force, despite their distance from the means of production. Another distinguishing feature of this policy was that Communists fought against their rivals on the left as vehemently as their opponents on the right of the political spectrum, with special viciousness directed at real or imaginary followers of Leon Trotsky. Social Democrats were targeted by Communist polemics, in which they were dubbed "social fascists." Trotskyists have blamed Stalin's line for the rise of Nazism because it precluded unity between the German communists with the German Social Democrats. Hitler's rise to power, consequently, was also a reason for the abandonment of the policy in favor of the Popular Front strategy because Germany became the biggest security threat to the Soviet Union.
Солтүстік Америка
Солшыл тарихшылар үшінші кезеңде Солтүстік Америкадағы коммунистік қозғалыстың үлесін талқылайды. Робин Д. Г. Келли және Джон Мэнли сияқты авторлар жергілікті тарихтар жазып, Коммунистік партия мүшелерін тиімді әрекеткерлер ретінде бейнелейді, олардың көп жағдайда батылдығы, революциялық ынталарының арқасында қиын жағдайларға қарсы тұруға көмектескен. Сталинизмнің қара көлеңкесіне қарамастан, осы көзқарас бойынша, коммунистік ұйымдастырушылардың жұмысшы табының тарихындағы маңызды жақсы үлесін ескермеуге болмайды. Бұл көзқарасқа қарсылар, бұл тарихтар сталиндік террордың қорқынышын және үшінші кезеңнің зиянды салдарларын жасырады немесе назарынан тыс қалдырады деп санайды, себебі ол Гитлердің билікке келуіне мүмкіндік берді және сектанттығы мен авантюризм салдарынан жұмысшы табын солшылдардан алшақтатты.
Historians of the left have debated the contribution made by Communist activism in North America during the Third Period. Some authors like Robin D. G. Kelley and John Manley have penned local histories that portray Communist Party members as effective activists, heroic in many cases because their revolutionary zeal helped them confront extremely adverse circumstances. Despite the shadow of Stalinism, in this perspective, the important positive contributions Communist organizers made in working class history should not be discounted. Critics of this perspective argue that these histories gloss over or ignore both the horrors of Stalinism and also the devastating consequences of the Third Period inasmuch as it facilitated the rise of Hitler and alienated the working class writ large from the left because of its sectarianism and adventurism.