Кіріспе

Хронологиялық сәйкессіздік – карта стратегиялық ойыны. Анахронизм (грекше ἀνά ana, 'қарсы' және χρόνος khronos, 'уақыт') – белгілі бір реттелуде, әсіресе адамдардың, оқиғалардың, заттардың, тілдік терминдердің және әр түрлі дәуірлерге тән әдет-ғұрыптардың қатар келуіндегі хронологиялық дұрыс еместік. Анахронизмнің ең көп кездесетін түрі – өзінің уақытынан тысқары орналасқан зат, бірақ ол сөздік тіркес, технология, философиялық идея, музыкалық стиль, материал, өсімдік немесе жануар, әдет-ғұрып немесе нақты бір кезеңмен байланысты кез келген нәрсе болуы мүмкін, ол өз уақыт шегінен шығарылған. Анахронизм қасақана немесе қасақана емес болуы мүмкін. Қасақана анахронизмдер әдеби немесе көркем туындыға осы заманғы көрерменнің тарихи кезеңмен оңай байланысуына көмектесу үшін енгізілуі мүмкін. Анахронизмді риторика, үгіт-насихат, комедия немесе қызықтыру мақсатында қасақана қолдануға болады. Жазушы, суретші немесе орындаушы әртүрлі тарихи кезеңдер мен дәуірлер арасындағы технология, терминология, тіл, әдет-ғұрыптар мен көзқарастар, тіпті сән үлгілерінің айырмашылықтарын білмейтін жағдайда қасақана емес анахронизмдер туындауы мүмкін.

Парахронизм

Парахронизм (гр. παρά, "жанында", χρόνος, "уақыт") – әдетте кездеспейтін уақыт кезеңінде пайда болатын кез келген нәрсе (бірақ оның болуы мүмкін емес дейін орынсыз емес). Бұл белгілі бір уақытқа тығыз байланысты болғандықтан, кейінірек кездескенде қызық немесе таңғажайып көрінетін зат, тілдік ерекшелік, технология, философиялық идея, музыкалық стиль, материал, дәстүр немесе кез келген басқа да нәрсе болуы мүмкін. Олар бұрын кең таралған, бірақ қазір сирек немесе қолайсыз деп есептелетін заттар немесе идеялар болуы мүмкін. Олар қолданыстан шыққан технология, ескірген сән немесе тілдік ерекшелік түрінде көрінеді.

Прохронизм

Прохронизм (грекше πρό, "бұрын" және χρόνος, "уақыт") – жағдай орын алған кезде объект немесе идея әлі ойлап табылмағандықтан, сол уақытта болуы мүмкін емес, наразылық тудыратын анахронизмнің бір түрі. Прохронизм әлі дамымаған зат, әлі құрастырылмаған сөз тіркесі, әлі қалыптаспаған философия, әлі эволюциялап немесе өсірілмеген жануарлар түрі, немесе әлі жаратылмаған технологияның қолданылуы болуы мүмкін.

Метахронизм

Метахронизм (грекше μετά, "кейін" және χρόνος, "уақыт") – қазіргі заманғы жағдайларда көне мәдени артефакттарды пайдалану, бұл орынсыз немесе сәйкес келмейтін көрініс тудыруы мүмкін. Мысалы, қазіргі адамның цилиндр киюі немесе қаламмен жазуы метахронизмнің мысалы болып саналады.

Саяси ахуалға негізделген анахронизм

Саяси, ұлтшылдық немесе революциялық мақсатты ілгерілететін өнер және әдебиет туындылары анахронизмді пайдаланып, бір институтты немесе дәстүрді нақтыдағыдан көнерек көрсетуі, немесе өткен мен қазіргінің аражігін қасақана бұрмалауы мүмкін. Мысалы, 19 ғасырдың румын суретшісі Константин Лекка Иоанн Богдан Воевод пен Раду Воевод арасындағы бейбіт келісімді бейнелейді. Суретте Молдавия (көк-қызыл) және Валахия (сары-көк) тулары көрінеді. Бұл тулар 1830 жылдардан бастап қолданысқа енді: анахронизм картина жасалған кезде Молдавия мен Валахияның Румыния Корольдігіне бірігуінің заңдылығын нығайтады. Орыс суретшісі Василий Верещагиннің "Англиялықтардың үнділік көтерілісін басуы" (шамамен 1884 жыл) атты суреті 1857 жылғы үнділік көтерілістің салдарынан кейінгі жағдайды көрсетеді, онда көтерілісшілер зеңбіректерден атқылап жазаланды. Егер Үндістанда тағы көтеріліс болса, британдықтар осы жазалау әдісін қайта қолданатынын көрсету үшін Верещагин британдық әскерлерді 19 ғасырдың соңындағы киімдерімен жазалау жасап тұрған күйін суреттеді.

Өнер және әдебиет

Анахронизм, әсіресе тарихи негіздегі ойын-қиял туындыларында қолданылады. Анахронизмдер көптеген тәсілдермен енгізілуі мүмкін: мысалы, әртүрлі дәуірлерді сипаттайтын өмір салты мен ойлау жолдарының айырмашылықтарын ескермеу, немесе өнер мен ғылымның және тарих фактілерінің дамуын білмеу. Олар айқын қателіктерден бастап, көзге түспейтін бұрмалауларға дейін жетеді. Анахронизмдер білімсіздіктің салдарынан туындауы мүмкін, немесе әдейі эстетикалық таңдау болуы мүмкін. Сэр Уолтер Скотт тарихи әдебиетте анахронизмді қолдануды осылай ақтады: «Қызығушылық тудыру үшін, тақырыпты біздің заманымыздың тіліне және әдет-ғұрыптарына аудару қажет». Дегенмен, мода, конвенциялар мен технологиялар өзгешеленген сайын, аудиторияны қызықтыру үшін анахронизмдерді қолдануға тырысу кері нәтиже беріп, бұл егжей-тегжейлі мәліметтер тарихи дәуірге де, қазіргі заманға да емес, туынды жасалған аралық кезеңге жататыны анықталады. «Ескі дәуірдің тарихи көрінісінен ештеңе жылдам ескірмейді», – дейді Энтони Графтон; «1940 жылдардағы тарихи фильмде анасының «Лудвиг! Людвиг ван Бетховен! Енді келіп, фортепиано тарт!» деп айқайлағанын естігенде, көрермен фильмнен алшақтап, режиссердің әлеміне еніп кетеді». Тарихи шындықтан ауытқулар жалпы көрерменге XIX ғасырдың басынан бастап ғана қынжылды. К.С. Льюис былай жазды: «Орта ғасырлардағы өткен туралы баяндамалардың бәрінде дәуір сезімі жоқ. Адам Адамның жалаңаяқ жүргені белгілі болғаннан кейін, орта ғасырлық адамдар бүкіл өткенді өз замандарының үлгісінде бейнеледі. Елизавета заманындағы адамдар да солай істеді. Мильтон да солай жасады, ол «қабылданып, ақ сорпа» Мәсіх пен шәкірттеріне де, өзіне де бірдей таныс болатынына күмәнданбады». Уэверли романдарынан бұрын дәуір сезімі болды ма, жоқ па, күмәнді. Гиббонда ол жоқ. Уолполдың «Отрантосы», қазір мектеп оқушыларын алдамайды, 1765 жылғы жұртшылықты алдауға үміттенгені де бекер емес. Тіпті бір ғасырдың (немесе мыңжылдықтың) арасындағы ең айқын айырмашылықтарға назар аудармағанда, мінез-құлық пен ойлау климатының терең айырмашылықтары [Чоусердің «Тройл мен Кризида» поэмасында] еске түспеді. Ондағы әдет-ғұрыптар, шайқастар, діни рәсімдер, тіпті троялықтарының жол ережелері де он төртінші ғасырға тән. Рафаэль мен Шекспирдің туындыларында, сондай-ақ бұрынғы заманның белгілі суретшілері мен драматургтарында анахронизмдер көп кездеседі. Кэрол Майерс ежелгі мәтіндердегі анахронизмдерді анахронизм нені білдіретінін сұрап, әңгімені жақсырақ түсіну үшін пайдалануға болатынын айтады. Тарихи анахронизмдер мен қателіктер көпшілік мәдениеттің бір бөлігіне айналуы мүмкін, мысалы, рим легионерлері былғары қару киген деген сенім.

Комедиялық анахронизм

Өткен шаққа арналған комедиялық көркем әдебиеттер күлкілі эффект үшін анахронизмді пайдаланады. Комедиялық анахронизм тарихи және қазіргі қоғам туралы маңызды мәселелерді көтеру үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, саяси немесе әлеуметтік нормаларға салмақ салғанда.

Болашақ анахронизм

Ғылыми фантастика жазушылары жан-жақты зерттеулер жүргізгенмен, олардың туындылары уақыт өте келе анахронизмге ұшырауы мүмкін, себебі олар болашақтағы барлық саяси, әлеуметтік және технологиялық өзгерістерді болжауға шамалары жетпейді. Мысалы, көптеген кітаптар, телешоулар, радиоқойылымдар мен фильмдерде XXI ғасырдың ортасы немесе одан кейінгі уақытты бейнелейтін туындыларда КСРО, Ресейдегі Санкт-Петербург қаласы Ленинград деп, Шығыс және Батыс блогы арасындағы тартыс, сондай-ақ Германия мен Берлиннің бөлінуі туралы сөз болады. «Жұлдызды жол» (Star Trek) болашақтағы анахронизмдерге тап болды; осы қателерді «өзгерту» орнына, 2009 жылғы фильм оларды бұрынғы туындылармен үйлесімділік үшін сақтап қалды. Нью-Йорктегі Әлемдік сауда орталығы сияқты ғимараттар немесе табиғи нысандар жойылғаннан кейін өз орнын жоғалтуы мүмкін, сондықтан кейбір туындылар Әлемдік сауда орталығын алып тастау үшін өңделді. Болашақ технологиялар оқиға орын алатын уақытқа дейін ескірген технологиялармен бірге келуі мүмкін. Мысалы, Роберт А. Хайнлайнның әңгімелерінде планетаралық ғарыш саяхаты слайд-циркульдерді қолданып есептеумен қатар жүреді.

Тіл анахронизмі

Роман мен фильмдерде тілдік анахронизмдер жиі кездеседі, әдейі болса да, жайсыздықтан туған да болуы мүмкін. Әдейі қолданылған анахронизмдер көрерменге бұрынғы замандағы оқиғалар туралы жеңілдете түсінік береді. Тіл мен айтылу өте жылдам өзгергендіктен, көптеген қазіргі заманғы адамдар (тіпті көптеген ғалымдар да) 15 ғасырдағы ағылшын тіліндегі диалогтарды түсінуде қиындыққа тап болар, немесе тіпті мүмкін емес деп санасады. Сондықтан көрермендер кейіпкерлердің жаңартылған тілде сөйлеуін қуана қабылдайды, ал мұндай фильмдерде заманауи сленг пен тілдік ерекшеліктер жиі қолданылады.

Беймәлім анахронизм

Қасақана емес анахронизмдер тарихи артефактілер мен өнер туындыларының толыққанды объективті және нақты тіркемелері немесе бейнелеуі ретінде жасалған жазбаларда да кездесуі мүмкін, себебі тарихи жазушылардың көзқарастары өз заманының болжамдары мен тәжірибелерімен шартталған мәдени ықпалдың бір түрі болып табылады. Мысалы, 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы ағылшын антикварлары жасаған жазбаларда ортағасырлық қабірлердегі және витраждың суреттеріндегі кейбір тұлғаларға тарихи жағынан дұрыс емес сақалдар жатқызылған. Сақалдар сол кезде кең таралған болғандықтан, антикварлар осы сәннің сол заманға дейінгі сирек кездесетін кезеңге түсірілгенін сезбей қалған болуы мүмкін.

Академиялық ортада

Тарихи жазуда анахронизмнің ең көп кездесетін түрі – бір дәуірдің саяси, әлеуметтік немесе мәдени алаңдаушылықтары мен болжамдарын қабылдап, соның арқылы басқа дәуірдің оқиғаларын мен іс-әрекеттерін түсіндіру немесе бағалау. Тарихи өткен шаққа қазіргі заманғы көзқарастарды анахронистік түрде қолдану кейде «қазіргілікке» (презентизм) ұқсатылады. 19 ғасырда Леопольд фон Ранке қалыптастырған дәстүрде жұмыс істейтін эмпирикалық тарихшылар мұны үлкен қателік деп санайды және одан сақтану керек тұзақ деп есептейді. Артур Марвик «өткен қоғамдардың қазіргі қоғамнан өте ерекше екенін, және оларды танудың өте қиын екенін түсіну» – кәсіби тарихшының аса маңызды және негізгі дағдысы екенін, ал «біліктілігі жетілмегендер (мүмкін, басқа салалардағы мамандар) тарихты жазуға тырысқанда анахронизм әлі де көзге түсетін қателіктердің бірі» екенін айтқан.