Кіріспе

Орталық және Шығыс Еуропадағы тарихи саяси және әскери атақ.

Гетман – Орталық және Шығыс Еуропадағы саяси атақ, тарихи түрде әскери қолбасшыларға берілген (Қасиетті Рим империясындағы дала маршалы немесе императорлық маршалмен салыстырылады). 15 ғасырдан бері Чехияда қолданылып келеді, ал 16-дан 18 ғасырларға дейін Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінде патшадан кейінгі екінші ең жоғары әскери шен болған. Румыния және Молдавия тарихының көп бөлігінде гетман әскердегі екінші ең жоғары шен саналған. Қазіргі Чехияда бұл атақ аймақтық губернаторларға беріледі.

Этимология

Гейтман термині поляк тілінен алынған, ең болмаса чех тілі арқылы түрік атағы атаманнан ("атты әскерлердің әкесі" деген мағынада) шыққан болуы мүмкін, алайда ол неміс тіліндегі Hauptmann – капитан сөзінен де келген болуы ықтимал. Гейтман атағы алғаш рет 15 ғасырда Чехияда пайда болғандықтан, егер ол түрік тілінен шыққан болса, оны чехтарға кумандар әкелген болуы мүмкін.

Польша мен Литва гетмандары

Польшаның Ұлы хандық гетманы (hetman wielki koronny) атағы 1505 жылдан бастап қолданысқа түсті. Гетман атағы Польша армиясының басшысына берілді. 1581 жылға дейін гетман лауазымы тек белгілі бір науқандар мен соғыстар кезінде ғана болды. Содан кейін ол, Польша Корольдігі мен Польша-Литва одақтастығының барлық лауазымдары сияқты, тұрақты лауазымға айналды. Одақтастықтың кез келген уақытында Польша мен Литваның әрқайсысы үшін төрт гетман болды – Ұлы гетман және әрқайсысы үшін Дала (орынбасар) гетман. 1585 жылдан бастап, сенімсіздік дәлелденбесе, атақтан айырылмады, сондықтан көптеген гетмандар өмір бойы қызмет етті, мысалы Ян Карол Ходкевичтің өлім төсегінен әскерге басшылық етуі (1621 ж.) осыны көрсетеді. Гетмандарға патша қазынасынан жалақы төленбеді. Гетмандар әскери күштердің басты қолбасшылары болды, әскер басқару тізбегінде монархтан кейін екінші орында тұрды. Монархтың оларды қызметтен алуға болмауы оларды өте тәуелсіз етіп, оларға көбінесе тәуелсіз саясат жүргізуге мүмкіндік берді. Бұл жүйе гетманның қабілеті жоғары және монарх әлсіз болған кезде жақсы жұмыс істеді, бірақ кейде керісінше жағдайда апатты нәтижелерге әкелді. Бұл лауазымның қауіпсіздігі, одақтас мемлекеттердегі әскери басшылардың қауіпсіздігімен салыстырылғанда ерекше көзге түсті, онда егемендер өздерінің қолбасшыларын кез келген уақытта қызметтен босата алатын. 1648 жылы Запорожье казақтары (Польша-Литва одақтастығының бағыныштысы) өз гетманын, Богдан Хмельницкийді сайлады, бұл Украинаның тәуелсіздік күресін қозғады. 1776 жылғы әскери реформа гетмандардың өкілеттіктерін шектеді. Гетман лауазымы Польшаның үшінші бөлінісінен кейін (1795 ж.) жойылды.

Запорожье әміршілігінің және Украинаның гетмандары

XVI ғасырдың соңында Запорожье казактарының басшылары Кошовый Отаман немесе Гетман атанды; Кристоф Косинский – алғашқы Запорожье гетманы болды. 1572 жылы гетман, сонымен қатар, Ресейдің Реєстрове козацьке військо тіркелген казак әскерінің қолбасшысы да болды. 1648 жылдан бастап, Богдан Хмельницкийдің көтерілісінен кейін, гетман бүкіл Украина мемлекетінің – Гетманщинаның басшысы болды. Украина гетмандары сайланғанымен, олардың өкілеттігі өте кең болды және казак мемлекетінің басшылары ретінде әрекет етті, сонымен қатар жоғарғы әскери қолбасшылар және заң шығарушылар (әкімшілік жарлықтар шығару арқылы) болды. 1667 жылғы Андрусов келісімінде Днепр өзені бойымен Украинаның бөлінуі нәтижесінде украин казақтары (және казак гетмандары) сол жақ жағалау казақтары (Казак Гетмандығының) және оң жақ жағалау казақтары деп аталды. Ресей империясында 1764 жылы Екатерина II гетман лауазымын жойды. Запорожье армиясының соңғы гетманы (Украина гетманының ресми атағы) – 1751 жылдан 1764 жылға дейін билік еткен Кирилл Розумовский болды. Аталған лауазым 1917-1920 жылдардағы төңкеріс кезінде Украинада қайта жаңғыртылды. 1918 жылдың басында консервативті неміс қолдауымен жасалған төңкеріс радикалды социалистік Украина Орталық Радасын және оның Украина Халық Республикасын құлатып, Павло Скоропадский басқаратын гетманат монархиясын орнатты, ол Украина гетманы атағын алды. Бұл режим 1918 жылдың соңына дейін сақталды, содан кейін қайта құрылған Украина Халық Республикасының жаңа директориясы тарапынан құлатылды.

Богемия, Румыния және Молдавия гетмандары

Чехтер Богемияда гусит соғыстарынан бастап (15 ғасыр) қолданған, гейтман қазір Чехия аймағының (kraj) сайланған әкімі деген атау. Румыния және Молдавия тарихында гетмандар билеуші князь – воеводадан кейін әскердегі екінші дәрежеде болған.

Басқа қолданыстар

Гетман жиі бейнелі мағынада "командир" немесе жай ғана "жетекші" ретінде қолданылады. Мысалдар: "Олардың үлкен тобы болған екен, және осы сақалды адам олардың ерегі, гетман болған" делінеді. — Максим Горький, Ана (1906) Шахматтағы патшайым (фигура) поляк тілінде гетман деп аталады және алгебралық нотацияда H әрпімен белгіленеді.