Кіріспе

Николай Иванович Рысаков (1861 жыл шамасында – 15 сәуір 1881 жылға дейін) – орыс революционері және "Народная Воля" ұйымының мүшесі. Ол Ресей императоры Александр II-ні өлтіруге тікелей қатысты. Ол императордың каретасына бомба лақтырып, оны істен шығарды. Екінші бомбаны оның серігі Игнатий Хриниевецкий тастады, ол императордың өліміне себеп болды. Қамаудан кейін берген жауабында Рысаков ұйым туралы, оның құрамы мен мақсаты туралы барлық білгенін айтты. Бұл көптеген тұтқындауларға әкеліп, партияның күшін әлсіретті. Өкінішке орай, ол басқаларымен бірге дарға асылды.

Ерте өмір

Николай Рысаков, ең болжамдысы, 1861 жылы Новгород провинциясының Белозерский ауданындағы ағаш кесу зауытында Иван Сергеевич Рысаков пен Матрена Николаевна Рысакованың православиелік отбасында дүниеге келді. Оның Федор деген ағасы және Александра, Любица және Екатерина деген үш әпкесі болды. Оның отбасы Тихвин қаласынан шыққан, ал әкесі – ағаш кесу зауытының директоры болған. Рысаков Витегорск қаласында бастауыш білім алды. Өзінің қаржысымен оқып, 1878 жылы Череповец орта мектебін бітірді. 1879 жылдың қыркүйегінен 1880 жылдың желтоқсанына дейін Санкт-Петербургтегі Кен инженерлік институтында оқыды. Замандастары Рысаковты ұзын, қызғылт шашы бар денелі жас жігіт деп сипаттаған. 1881 жылдың қаңтар айының басында Захар деген атпен танысқан Андрей Желябовтың ықпалына ілігіп, «Народная воля» ұйымына қосылды. Содан кейін Рысаков Макар Егоров Глазов есімімен өмір сүре бастады және революциялық айналымда Беломор деген атпен белгілі болды. Ол Хриниевецки мен Желябовты қамтитын үгіт-насихат тобына көмектесті. Атап айтқанда, ол «Рабочая газетаның» алғашқы санынан 100 дананы түрлі қонақүйлер мен таверналардағы жұмысшыларға, такси жүргізушілеріне және қала шеткерінде тұратын шаруаларға таратты. Ол газеттің екінші санын да таратты, және үшінші күні газеттің барлығын таратты. Рысаков өз пәтерінде екі жиын өткізді, онда ол жұмысшыларға лекция оқыды. Дегенмен, жиындарға бес-алты адам ғана қатысты.

Александр ІІ-нің өлтірілуі

Желябов оқиғадан екі апта бұрын осы әрекетке қатысуға шақыру жасады. Рысаков, Хриниевецки және Тимофей Михайлов ерікті болып тіл білдірді. Өлім жазасына кесілгенге дейін үш ерікті Николай Кибалчич басшылығымен қала сыртындағы далалық жерде ракеталарды сынақтан өткізді. Екі зымыран ұшырылып, біреуі жарылды. 13 наурыз күні таңертеңгі сағат 9-да Рысаков және басқа бомба тастаушылар топтың жасырын тұрағына жиналып, бомбаларын алып, шабуыл жоспарын қайта қарады. Рысаков өзін қорғау үшін пышақ және револьвер алып жүрді, ал бомбасын матадан немесе газеттен жасалған орамалға орап қойған. Ол жүн бас киім, жібек шарф және плащ киген, ал оның астында жеңдері мен кеудесіне дәстүрлі орыс ою-өрнектері салынған зығырдан тігілген көйлек болды. 1881 жылғы 13 наурызда сағат 14:15 шамасында Императорлық процессия Екатерина каналының жағалауымен жүз елу метрдей жол жүргенде Рысаковқа жақындады. Ол жолға жақындап, бомбасын жылқының аяқтарының арасына немесе арбаның артқы дөңгелектерінің астына лақтырды. Содан кейін болған жарылыс көлікке зақым келтіріп, казактардың бірін қаза қылды және тапсырыс беруге бара жатқан наншы баласын ауыр жарақаттады. Александр II шатасқан күйде, бірақ ешқандай зардап шекпеді (дегенмен, бір қолына ұсақ кесік тиген). Рысаков қылмыс орнынан қашып, дереу жандармдардың қуып жететініне тап болды. Мұны көрген бір жұмысшы оның аяғына темір бұрыш лақтырып, ол сүрініп құлады. Рысаков тұтқындалуға қарсылық көрсетті, бірақ ақырында жарылыс болған жерден отыз қадамдай жердегі темір қоршауға тірелді. Патша Рысаковқа жақындап, кім екенін сұрады. Рысаков өзін Вяткалық саудагер Глазов деп таныстырды. Патша, бір куәгердің айтуынша, Рысаковқа ескерту саусалын көрсетті. Патша зардап шеккендерге көңіл айту және Рысаковтың келтірген зардабын көру үшін тоқтады. Патша: "Құдайға шүкір, ешқандай жарақат алмадым", - деді. Бір куәгердің айтуынша, Рысаков жоғары дауыспен: "Құдайға шүкіршілік ететініңді көреміз" деді. Кешігу 5-6 минутқа соқты. Патша кете бергенде Хриниевецки оған жақындап, аяқтарына екінші бомбаны жарытты. Екінші бомба жарылғаннан кейін Рысаковты ұстап тұрған сарбаздың бірі оны ұрып-сапқылады. Патшаны шанамен Қысқы сарайға асыққаннан кейін полиция Рысаковты тікелей қала әкіміне жеткізуге шешім қабылдады. Оны таксиге апарып бара жатқанда, халық оған шабуыл жасады, бірақ полицияның араласуымен ол зардап шекпей билік органдарына тапсырылды. Александр II патша шамамен 45 минуттан кейін қайтыс болды.

Сот

Рысаков тұтқында болған кезде өз өмірін сақтап қалу үшін тергеушілермен ынтымақтастық жасап, оларға өзінің серіктері туралы құнды мәліметтер берді. Атап айтқанда, оның тұтқындалғаннан кейінгі мойындауы полицияға топтың Тележная көшесіндегі қауіпсіз үйіне шабуыл жасауға мүмкіндік берді, онда Геся Хельфман тұтқындалды және Николай Саблин полицияға бірнеше рет атып, содан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Михайлов, София Перовская және Кибалчич те кейін тұтқындалды. Рысаков барлық тұтқындардың кім екенін анықтады. Ол олардың көпшілігін партиялық псевдонимдерімен ғана білгенімен, олардың әрқайсысының атқарған рөлін сипаттай алды. Рысаков Желябов, Перовская, Кибалчич, Хельфман және Михайловпен бірге сотталды. Оның адвокаты оның жас екенін ескере отырып, қылмысын жеңілдетуге тырысты. 29 наурызда барлық айыпталушылар кінәлі деп танылып, асылып өлім жазасына кесілді. Соңғы үмітімен Рысаков полицияға қызмет етуге дайын екенін ұсынды және Александр III-ге шын ниетпен өкінгенін білдіретін хат жазды; бірақ оның өтініші қабылданбады. Владимир Соловьев Александр III-ке «христиан және христиан мемлекетінің билеушісі ретінде әкесін өлтіргендерді кешіруі керек» деп ұсынды. Лев Толстой да Александр III-ге осыған ұқсас тілек білдірген хат жазды, алайда нәтиже болмады.

Атқару

Өлім жазасына кесілудің алдындағы түні шіркеу өз қызметін ұсынды. Рысаков діни қызметкерді ынтамен қарсы алып, онымен ұзақ сөйлесіп, күнәсін мойындады және қасиетті Евхаристияны қабылдады. 15 сәуір күні таңында [3 сәуір, ескі стиль] тұтқындар Семенов полкінің парад алаңына жеткізілді, онда өлім жазасы орындалуға тиіс болды. Олардың барлығы қара түрме киімдерін киіп, кеуделеріне «Регицид» деген жазуы бар тақта ілінген. Рысаков пен Желябов екі жылқының тартып әкелген бірінші арбаға мінгізілді, ал Кибальчич, Перовская және Михайлов екінші арбаға мінгізілді. Жол бойы Рысаковтың басы иілген күйде болды; ол мен Желябов бір-біріне қарамауға тырысты. «Лондон Таймс» газетінің тілшісі өлім жазасын шамамен жүз мың адамның тамашалағанын баялады. Сот процесі кезінде Рысаков бірнеше рет денсаулығының нашарлағанын көрсетті. Куәгерлердің айтуынша, дарға асылар алдында Рысаковтың беті қатты сарғайды. Діни қызметкерлер соңғы қасиетті рәсімдерді орындау үшін дарға көтерілгенде, сотталғандар бірден оларға жақындап, айқышқа иелініп сүйді. Діни қызметкерлер кеткен соң, Желябов пен Михайлов Перовскаяға жақындап, қоштасу үшін сүйісті. Рысаков қозғалмай тұрып, Желябовқа қарай берді. Перовская Рысаковтан жалтара қарады. Өлім жазасы сағат 9:20-да Кибальчичпен басталды. Рысаков соңғы болып дарға асылды, сондықтан ол барлық серіктерінің өліміне куә болды. Ол маска таққан кезде есінен таюға жақын болды. Дарға ілінген сәттен бастап, Рысаков бірнеше минут бойы аяқтарын орындыққа тіреуге тырысты. Ажал жазалаушы оның астынан орындықты тартып алып, денесін алға қарай итеріп жіберді. Сағат 9:30-да өлім жазасы аяқталды; дарға асушы дардан түсіп, барабандар тоқтатылды. Рысаков пен оның серіктерінің денесі жиырма минут бойы ілініп тұрды. Әскери дәрігер мәйіттерді қарап шықты, ал сағат 9:50-де олар дардан түсіріліп, қара ағаштан жасалған табыттарга салынды. Олар есімдері белгісіз жалпы қабірге жерленді.