Кіріспе

China Miéville-дің 2004 жылғы романы. "Темір Кеңес" (2004) – британдық жазушы China Miéville-дің "Bas Lag" әлеміндегі үшінші туысқандық фантастикалық романы, "Perdido Street Station" (2000) және "The Scar" (2002) романдарынан кейін жарық көрген. Бұл роман алдыңғы туындыларымен ортақ стимпанк әсерлерімен қатар, батыс жанрынан да бірнеше элементтерді қабылдайды. "Темір Кеңес" – China Miéville-дің ең тікелей саяси романдарының бірі, ол антиглобализациялық қозғалыстан күшті шабыт алып, империализм, корпоратизм, терроризм, нәсілдік жеккөрушілік, гомосексуализм, мәдени шок, еңбек құқықтары және соғыс сияқты мәселелерді қамтиды. Роман 2005 жылы Артур Кларк және "Locus" сыйлықтарын жеңіп алды, сондай-ақ сол жылы "Hugo" және "World Fantasy" сыйлықтарына үміткер болды.

Сюжет

"Темір Кеңес" романының кульминациясын құрайтын үш негізгі сюжеттік желіні қамтиды. Миевиль сюжетті, уақыт пен кеңістікті бір-бірімен байланыстырып көрсетсе де, бұл тұжырым әр сюжетті жеке-жеке баяндап, олардың өзара қарым-қатынасын соңында талқылайды. Романның оқиғасы Нью-Кробузон және оның төңірегінде, Лондонға ұқсас алып қалада өтеді. Жаңа Кробузон белгілі бір уақыттан бері Тешпен соғысып келеді және шеткі шөл арқылы темір жол салуға тырысады, бұл соғысты жүргізудің жаңа тәсілі ретінде қарастырылады. Осы фонға қарсы роман үш басты кейіпкердің – Ори, Каттер және Джуда Лоудың іс-қимылдарын баяндайды. Джуданың оқиғасы романның басталысынан 20 жыл бұрын басталады. Джуда Жаңа Кробузон үшін теміржол барлаушысы болып жұмысқа алынады, оның міндеті – жер бедерін картаға түсіріп, жергілікті тұрғындарға теміржолдың келуін хабарлау еді. Осы жұмысты атқару барысында ол Стилцпирмен бірге уақыт өткізеді, олар өмірсіз материядан жасалған тірі жаратылыстар – големдерді жасай алатын, сипаттауға келмейтін жаратылыстар тобы. Джуда Стилцпирді ескертуге тырысады, бірақ олар тыңдамайды, сондықтан ол бірнеше жазба жасап, олардың големетрия өнерін үйренуге мәжбүр болады. Ақырында ол теміржолға оралады, ол шын мәнінде Стилцпирді жояды. Содан кейін Джуда, Энн Хари атты әйел және Узман атты Ремеде революция бастайды, онда теміржол жұмысшылары бақылаушыларды қуады, Ремеделерді босатады және пойызды басып алып, оны жылдамдатылатын социалистік тұрғын үйге айналдырады. "Темір Кеңес", мәңгілік пойыз, шөл арқылы жүріп, артындағы рельстерді жинап, азаматтары шешкен бағытта төсеуге асығады. Кеңес Жаңа Кробузон әскерінен қашу үшін үздіксіз қозғалыста болады, олар пойызды қайтарып алып, бүлікшілдікке шақыратын Кеңесті жоюға ниетті. Джуда Жаңа Кробузонға оралады, онда ол өзін эзотерикалық големетрия әдебиеттеріне батырады және осы өнердің шеберіне айналады. Соңында Джуда "Темір Кеңеске" қайта оралады, оның сөзін Жаңа Кробузонға таратып, оны қорғау үшін өз големетриясын пайдалануға ниетті. Романның басында оқырман қосылатын Каттер, Джуданың Жаңа Кробузонға оралған кездегі досы, шәкірті және жақыны болды. Ол Джуданың басқа шәкірттерінен тұратын топқа жетекшілік етеді, "Темір Кеңес" туралы ескерту үшін және Жаңа Кробузондықтардың шабуыл жасауы мүмкін екенін хабарлау үшін іздейді. Біраз уақыт Кеңеспен бірге өмір сүргеннен және жұмыс істегеннен кейін, Каттер Джуда және басқалармен бірге Жаңа Кробузонға оралып, "Темір Кеңестің" жаңалықтарымен бүлікке шақырады, ол қалаға оралып, әскермен өз жерінде бетпе-бет кездесуге шешім қабылдады. "Темір Кеңестің" саяхаты барысында олар Құрабинмен кездеседі, ол Жасырын және Жоғалған Сәт монахы, ол өзіне қажетті білімді алу үшін өзінің бір бөлігімен үнемі сауда жасап тұрады (бұрын жынысын, ал роман барысында ана тілін, әртүрлі естеліктерін және соңында басты кейіпкерлерге көмектесу үшін көздерін саудалаған). Осы уақытта, наразы революционер Ори, жартылай есінен адасқан ескі үйсіз адам Спираль Джейкобспен Тороның әскери тобына қосылады. Торо тобы тонау, шабуыл жасау және тіпті кісі өлтіру сияқты қылмыстар жасап, Жаңа Кробузон мэрін өлтіруді аяусыз жалғастырады, бұл жоспардың жеке мақсатта екені кейіннен белгілі болады. Ори жаңа тобымен және оған қарсы күрес жүргізген кезде, революциялық топтардың одағы – Коллективтің көтерілісі, ақыры Жаңа Кробузонды оның жемқор парламенті мен әскерінен тартып алуға тырысады. Алайда, бірнеше күндік шайқастан кейін Коллектив жойылды. Содан кейін Ори Спираль Джейкобстың Теш жіберген күшті сиқыршы екенін біледі, ол Жаңа Кробузонның ортасына қараңғы және құлдиратушы күш енгізеді. Осы кезде Джуда, Ори және Каттер Джейкобсты тоқтату үшін бірігіп, Құрабиннің көмегімен Теш елшісін "Текке Вогу аймағына" алып кетеді. Ори шайқаста қаза табады. Коллективтің құлдырауынан кейін Джуда Каттерді "Темір Кеңестің" оралуын тоқтатуға жібереді. Ол сәтсіздікке ұшырайды, ал Джуда азаматтарын құтқару үшін пойызды уақытта тоқтату үшін уақыт големін шақырады. Содан кейін Энн Хари Джуданы шабуылды болдырмағаны үшін өлтіреді. Романның соңында "Темір Кеңес" белгілі бір ескерткішке айналды, уақыт големі тарағанға дейін белгісіз сәтте Жаңа Кробузонға шабуыл жасауға дайын тұр. Каттер Жаңа Кробузонның жер асты қарсылық қозғалысына қайта кіріп, "Рунагейт Рэмпант" атты наразылық жарияланымдарын қайта жандандырады.

Қабылдау

Стивен Пул кітапты The Guardian үшін қарап шығып, "Барамен салыстырғанда, мұндай идеялар азырақ және оларға артық мән берілмеген. "Темір кеңес" көбірек қабақ шытырып, саяси жүгімен салмақтанып тұрғандай. Дегенмен, фантастикалық әдебиет көбінесе керемет консервативті болады, ал "Темір кеңес" – өзінің жасырын кәсіби одақшылығымен және кейіпкерлердің көптегенінің кездейсоқ екіұрыста болуымен – жанрдың ортағасырлық саясатына қарсы тұрады" деді. Соңында "Жақсы саяхат болды" деп қорытындылады. Майкл Дирданың The Washington Post үшін жазған рецензиясында "[Н]ысанды түрде Хайна Миэвильдің Жаңа Кробюзоны – керемет ләззаттарға толы, күтімсіз бақша, ал "Темір кеңес" – құштарлықпен сенімге толы және ең жоғары шеберлікпен жазылған туынды" делінген.