Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Даниялық қарсылық қозғалысы, көптеген даниялық азаматтардың көмегімен, Данияның 7800 еврейінің 7220-сын және 686 еврей емес жұбайларын теңіз арқылы жақын орналасқан бейтарап Швецияға эвакуациялауға қол жеткізді. Даниялық еврейлерді тұтқындау және депортациялауға неміс басшысы Адольф Гитлер бұйрық берді, бірақ оларды құтқаруға жасалған әрекеттер неміс дипломаты Георг Фердинанд Даквицтің жоспарларының 1943 жылдың 28 қыркүйегінде жария болуына байланысты ертерек басталды. Бұл құтқару операциясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алған елдердегі агрессияға қарсы жасалған ең ірі ұжымдық қарсылық акциясы болып есептеледі. Осы құтқарудың және Богемия мен Моравия протекторатындағы Терезеинштадт концлагеріне депортацияланған 464 даниялық еврей атынан Данияның араласуының нәтижесінде, Дания еврей халқының 99%-дан астамы Холокосттан аман қалды.
The Danish resistance movement, with the assistance of many Danish citizens, managed to evacuate 7,220 of Denmark's 7,800 Jews, plus 686 non Jewish spouses, by sea to nearby neutral Sweden during the Second World War. The arrest and deportation of Danish Jews was ordered by the German leader Adolf Hitler, but the efforts to save them started earlier due to the plans being leaked on September 28, 1943, by German diplomat Georg Ferdinand Duckwitz. The rescue is considered one of the largest actions of collective resistance to aggression in the countries occupied by Germany during the Second World War. As a result of the rescue, and of the following Danish intercession on behalf of the 464 Danish Jews who were captured and deported to the Theresienstadt concentration camp in the Protectorate of Bohemia and Moravia, over 99% of Denmark's Jewish population survived the Holocaust.
Депортация туралы бұйрық
Дания үкіметінің өмірге жарамайтын қақтығысы болмағандықтан, Данияны басып алған неміс әскерлері Даниядағы 7800-ге жуық яһудиді нацилік концлагерлерге депортациялауды жоспарлай бастады. Неміс дипломаты Георг Фердинанд Даквиц Дания яһудилеріне Швецияда қауіпсіз баспана табуға тырысты; алайда Швеция үкіметі Даквицке нацистер мақұлдаса ғана Дания яһудилерін қабылдайтынын мәлімдеді, бірақ нацистер мақұлдау туралы өтінішті қанағаттандырмады. 1943 жылдың 28 қыркүйегінде Даквиц Дания яһудилеріне қарсы операция жоспарларын Дания Социал-демократиялық партиясының төрағасы Ханс Хедтофқа жеткізді. Хедтофт Дания қарсылық қозғалысымен және еврей қауымының басшысы К. Б. Хенрикеспен байланысқа түсті, ол өз кезегінде бас раввин Маркус Мелхиорды хабардар етті. 29 қыркүйекте таңғы құлшылық кезінде, Рош-Хашана құлшылығына бір күн бұрын, раввин Мелхиор яһудилерді жоспарланған неміс әрекеті туралы ескертті және оларды дереу жасырынуға, сондай-ақ барлық еврей достары мен туыстарына хабар таратуға шақырды. Дания яһудилерін депортациялауға жасалған неміс әрекеті Дания мемлекеттік шіркеуі мен нацистік Данияның Ұлттық Социалистік Жұмысшылар партиясынан (NSWPD) басқа барлық саяси партияларды дереу бұл әрекетті айыптауға және еврей азаматтарына қолдау көрсетуге итермеледі. Олар алғаш рет оккупацияға ашық қарсы шықты. Дания епископтары бірден барлық азаматтарға арналған hyrdebrev – пасторалдық хат шығарды. Хат келесі жексенбіде барлық шіркеулерде оқылып беру үшін Данияның барлық дін қызметкерлеріне таратылды. Бұл Дания шіркеуі орталықтандырылмаған және саяси емес екенін ескерсек, өте ерекше жағдай болды. Құтқару операциясының алғашқы кезеңдері спонтанды түрде жүзеге асты. Түрлі министрліктердегі Дания мемлекеттік қызметкерлері немістердің Даниядағы барлық яһудилерді ұстау жоспарын білгеннен кейін, яһудилерді тауып, жасыру үшін тәуелсіз түрде әртүрлі шаралар қолданды. Кейбіреулері достарына хабарласып, телефон анықтамаларын қарап, еврейлік есімдері бар адамдарды жасырынуға шақырды. Көптеген яһудилер бірнеше күн немесе апта бойы өз тағдырларынан хабарсыз жасырынып жүрді.
Швецияның дайындығы мен логистикасы
Даниялық яһудилердің көпшілігі жасырынғанмен, егер Швецияға қауіпсіз өту жолы қамтамасыз етілмесе, олардың басым бөлігі ақырында ұсталған болар еді. Швеция бұрын норвегиялық яһудилерді, шведтік байланысы барларды қабылдап келген. Бірақ норвегиялықтарды құтқаруға жасалған әрекеттер Германия билігімен іс-қағаздарды жүргізу тәжірибесінің жетіспеуінен толыққанды тиімді болмады. Данияда 29 тамызда әскери жағдай енгізілген кезде, Швеция Сыртқы істер министрлігі (UD) Даниялық яһудилердің дереу қауіпте екенін түсінді. 31 тамыздағы хатта Швецияның Копенгагендегі елшісіне Бас құқықтық қызметкері Гёста Энцелл (Гёста Энцелл 1938 жылы нацистік режимнен қашқан еврей босқындарын талқылау үшін өткен Эвиан конференциясында Швецияны өкілдік еткен) «Даниялық яһудилерді құтқарып, оларды осында әкелу» үшін швед паспорттарын беруге рұқсат берілді. 2 қазанда Швеция үкіметі ресми мәлімдеме жасап, Швецияның барлық Даниялық яһудилерді қабылдауға дайын екенін хабарлады. Бұл Норвегиядағы Германия билігіне бұрынғыдай ресми емес мәлімдеме жасаумен сабақтас хабарлама болды.
2 қазан Швеция радиосы
Даниялық физик Нильс Бор, анасы яһуди болған, Швеция патшасы мен үкімет министрлеріне жеке үндеу жасап, өз отандастарын қорғауға бел буған. Борды білетін Грета Гарбоның көндіруімен король Густав V оны қабылдады. Ол Швецияға жеткізілді, оның үкіметі оны сол кездегі құпия Манхэттен жобасында жұмыс істеу үшін АҚШ-қа дереу тасымалдауды ұйымдастырды. Бор швед топырағына қонғанда, үкімет өкілдері оған АҚШ-қа бірден ұшаққа отыру керектігін айтты. Бор бас тартты. Ол шенеуніктерге, соңынан патшаға, Швеция радио және баспасөз арқылы Дания яһудилерін қабылдауға шекарасы ашық екенін жарияламайынша, ол ешқайда кетпейтінін мәлімдеді. Бор бұл оқиғаларды өзі жазған. Тарихшы Ричард Родстың айтуынша, кейін құтқару операциялары жағалаудың шалқарынан оқшауланған жерлерде жүргізілді. Кезек күткен яһудилер Гестаподан жасырынып, орман мен жағалаудан алшақ шатырларда пана тапты. Дания портының және азаматтық полициясы құтқару жұмысына көбінесе көмектесті. Бастапқыда Гестапо жеткіліксіз күшпен болды, сондықтан Германия армиясы мен теңіз күштері Гестапоға көмек көрсету үшін шақырылды. Жергілікті неміс офицерлері өздерінің саяси есептеулері мен бейқұлықтары арқасында қашуға мүмкіндік берген болуы мүмкін.
"Халықтардың арасында әділ"
Даниялық қарсылық қозғалысы бастапқыда Израильдегі Яд Вашемде "Халықтардың арасындағы әділдер" санатында тек ұжымдық еңбек ретінде танылғысы келді; осы құрметке тек бірнеше адам жеке-жеке ие болған. Дания еврейлерін құтқару Яд Вашемде корольге және Даниялық қарсылық қозғалысына ағаш отырғызу арқылы, сондай-ақ Данияның Гиллелее ауылынан алынған нағыз балық аулау қайығымен көрсетілген. Ұқсас түрде, Вашингтондағы АҚШ Холокост мұражайында шамамен 1400 еврейді құтқару операцияларында қолданылған нағыз құтқару қайығы тұрақты көрмеде ұсынылған. Георг Фердинанд Даквиц, ұсталдыру туралы ақпаратты жариялаған неміс шенеунігі, Яд Вашем тізіміне де енген.
Тұтқындалу және Терезиенштадтқа жер аударылу
Копенгагенде депортация бұйрығы еврейлердің жаңа жылы күні, 1 қазаннан 2 қазанға дейінгі түні орындалды, сол кезде немістер барлық еврейлер үйде болады деп есептеді. Ұйымдастырушылар – екі полиция батальоны және Копенгаген мен Солтүстік Зеландияны жақсы білетін Ваффен-СС-тің 50-ге жуық даниялық ерікті мүшелері болды. СС өзін бес адамнан тұратын топтарға бөліп, әр топқа бір даниялық, көлік және тексеруге мекенжайлар тізімі берілді. Көптеген топтар ешкімді таппады, бірақ бір топ бесінші мекенжайда төрт еврейді тапты. 15 000 кроналық парадан бас тартылып, ақша жойылды. Швецияға қашып құтыла алмаған 580 даниялық еврейдің 464-і тұтқындалды. Оларға екі көрпе, үш-төрт күнге жететін тағам және кішкентай чемодан алып жүруге рұқсат берілді. Оларды Лангелини портына жеткізіп, онда үлкен кемелер күтіп тұрды. Даниялық Ваффен-СС мүшелерінің бірі еврейлердің Данцигке жіберілетініне сенді. Даниялық еврейлер ақырында Германияның Чехословакияны оккупациялаған аймағындағы Терезиенштадт концлагеріне жіберілді. Осы еврейлердің депортациясынан кейін, жетекші даниялық мемлекеттік қызметкерлер немістерді тұтқындарға тағам мен дәрі-дәрмек пакеттерін қабылдауға көндірді; сондай-ақ, Дания немістерді даниялық еврейлерді жойғыш лагерлерге депортацияламауға инабаттандырды. Бұл Данияның саяси қысымы арқылы, Дания Қызыл Кресінің Терезиенштадттағы даниялық еврейлердің жағдайын үнемі бақылауын ұйымдастыру арқылы қол жеткізілді. Терезиенштадтта 51 даниялық еврей, көбінесе қарттар, аурудан көз жұмды.
Фолке Бернадоттың құтқаруы
1945 жылдың сәуір айында, соғыс аяқталуға жақын, 425 аман қалған даниялық еврей (кейбіреуі лагерьде туған) швед Қызыл Крестің өкілі Фольке Бернадот басқарған операцияда құтқарылған мыңдаған еврейлердің ішінде болды. Ол неміс концлагерьлерінен Норвегиялықтарды, даниялықтарды және Батыс Еуропалық тұтқындарды Швециядағы ауруханаларға тасымалдауды ұйымдастырды. Бернадот экспедициясының ақ автобустарымен шамамен 15 000 адам қауіпсіздікке жеткізілді.
Салдары
Данияның шамамен 116 еврейі соғыс аяқталғанға дейін Данияда жасырын өмір сүрді, аздаған саны апаттан қаза тапты немесе өз-өзіне қол жұмсады, ал кейбіреулеріне ерекше рұқсат берілді. Холокост кезінде Дания еврейлерінің арасындағы қаза болғандар саны Еуропаның оккупацияланған елдері арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің біріне жатты. Яд Вашем Даниядан шыққан 102 еврейдің ғана Шоа кезінде өлтірілгенін тіркеген. Германияның сәтсіз депортация әрекеті және еврейлерді құтқаруға жасалған амалдар Даниядағы қарсылық қозғалысын кең ауқымды антинацистік көзқарастармен байланыстырудың маңызды қадамдары болды. Көп жағынан қарағанда, 1943 жылғы қазан және еврейлерді құтқару көптеген адамдардың соғысқа және оккупацияға деген көзқарасын өзгертті, соның нәтижесінде аңызға «субъективті психологиялық» негіз қаланды. Оқиға болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, New York Daily News газетінде Дәуіт жұлдызын тағу туралы қысқа хабар жарияланды. Кейіннен бұл оқиға Леон Уристің «Исход» романында және оның киноадаптациясында кең танымал болды. Саяси теоретик Ханна Арендт өзінің «Иерусалимдегі Айхман» атты репортаждық кітабында Дания туралы әңгімелесу кезінде де осы оқиғаға сіңіп отырды.