Кіріспе

Теңіз патшайымы және грек мифологиясындағы Посейдонның әйелі. Ежелгі грек мифологиясында Амфитрит (/æ//m//f//ɪ/'/t//r//aɪ//t//iː/;) теңіз құдайы, теңіз патшайымы, оның жұбайы Посейдон. Ол Нерей мен Дорис (немесе Океан мен Тетис) қызы болған. Олимпиалық пантеонның ықпалымен ол Посейдонның жұбайына айналды және кейіннен теңіздің символы ретінде қолданылды. Оның римдік аналогы – Салация, салыстырмалы түрде маңыздылығы төмен тұлға және тұзды судың құдайы.

Отбасы

Гесиодтың "Теогония" еңбегінде Амфитрит Нерей мен Дорис қыздарының бірі ретінде сипатталған. Алайда, мифограф Аполлодор оны Нерейдтердің де, Океанидтердің де қатарына жатқызған – Океан мен Тетистің қыздары. Амфитриттің балаларына ескектер мен дельфиндер кірген. Ол сонымен қатар теңіз құбыжықтарын көбейтті және оның зор толқындары жартастарға шағылысып, теңіз саяхатшыларын қауіпке тіледі.

Мифология

Посейдон оған үйленгісі келгенде, Амфитрита әйбаттығын сақтау үшін Атлас тауларына қашып кетті. Посейдон оны табу үшін көптеген жаратықтарды жіберді. Дельфин Амфитритаға кездесіп, Посейдонға үйленуге көндірді. Дельфиннің көмегі үшін Посейдон Дельфин жұлдыздығын жасады. Евстафий Посейдонның оны Наксоста басқа нерейдтермен бірге билеп жүргенін көргенін және оны алып кеткенін айтады. Бірақ мифтің тағы бір нұсқасында ол оның қысымынан теңіздің ең шеткі нүктесіндегі Атласқа қашып кетті; Посейдонның дельфині оны теңіз аралдары арқылы іздеді, тауып алып, Гигинусқа сенсек, Посейдонның атынан инабатты сөздермен сөйледі және Дельфин жұлдыздығы ретінде жұлдыздардың арасына орналастырылып сыйланды. Амфитрита Гомердің жырларында толық бейнеленбеген: «ашық теңізде, Амфитрита толқындарында» (Одиссея III.101), «көңілсіз Амфитрита» балықтарды «санауға келмейтін санмен» (Одиссея XII.119) қоректендіреді. Ол Гомердің Халосидна (Ἁλοσύδνη (Halosúdnē)) эпитетін Тетиспен бөліседі. Бір жағынан, теңіз нимфалары – егіздер. Пиндар өзінің алтыншы Олимпиадалық жырларында Посейдонның рөлін «теңіздің ұлы құдайы, алтын ілмектің құдайы Амфитриттің күйеуі» деп мойындады. Кейінгі ақындар үшін Амфитрита теңіздің метафорасы болды: Еврипид, «Циклоптар» (702) және Овидий, «Метаморфозалар» (i.14).

Өнер мен құлшылық

Амфитрит грек культінде маңызды болмаса да, архаикалық дәуірде ерекше рөл атқарды. Гомердің Делиан Аполлонына арналған гимнінде, Хью Г. Эвелин Уайттың аудармасында, Аполлон туғанда ол «барлық ең басты құдайлардың арасында – Диона, Рея, Икнея, Темида және дауыспен зарлаған Амфитрит» болып келеді. Заманауи аудармашылар «Икней Темиді» жеке есім ретінде қарастырмай, «Икней Темис» деп біріктіріп аударуға бірлесіп келіседі. Тесей әкесі Посейдонның су асты сарайларында Нерейдтердің қыздары сұйық денемен билеп жүргенін көрді, ал Бакилидтің фрагментінен мәлім болғандай, «абыройлы, бұқа көзді Амфитрит» оны өз үйлену гүлдерімен безендірді. Джейн Эллен Харрисон поэтикалық бейнелеуде Амфитриттің ертедегі маңыздылығының нақты эхосын таныды: «Посейдонның өз ұлын тануы оңайырақ болар еді. Бұл миф Посейдон теңіз құдайы болмаған, немесе онда билігі жоқ кездегі мифологияның алғашқы қабатына жатады. Амфитрит пен Нерейдтер Тритондармен бірге сол жерде билік жүргізді. Тіпті «Илиада» да Амфитрит әлі «Нептунның әйелі» деп аталмаған». «Теңізді айналып қоршайтын үшінші» Амфитрит билігін теңізге және оның жаратылыстарына ғана шектегендіктен, оны құдай ретінде құлшылық етуде немесе өнер туындыларында күйеуімен бірге бейнелеу сирек болды, егер ол теңізді бақылайтын құдай ретінде ерекше көрсетілмесе. Бір ерекшелік – Паузаний Коринф мойнауындағы Посейдон ғибадатханасында көрген Амфитриттің бейнесі (ii.1.7). Ваза суреттері мен мозаикада Амфитритті басқа Нерейдтерден патшалық белгілерімен ғана ажыратуға болады. Көне және Ренессанстан кейінгі суреттерде Амфитрит Посейдонның жанында таққа отырған немесе теңіз аттары (гиппокамптар) немесе теңіздің басқа да фантастикалық жаратылыстары жеккен күймеде онымен бірге келе жатқан күйде бейнеленген. Ол патшалық киім киіп, шашында тор тағынады. Кейде оның жақтарына бақаның қысқыштары бейнеленеді.