Кіріспе

Адам тұрақты жұмысқа орналасудан бас тартатын мінез-құлық – уақытша жұмыстан бас тарту. Жұмыстан бас тарту – адамның тұрақты жұмысқа орналасудан бас тартуы. Бұл, саяси немесе философиялық бағдарламасымен немесе онсыз, нақты мінез-құлық ретінде әртүрлі субмәдениеттер мен жеке тұлғалар тарапынан жүзеге асырылған. Оны көбінесе жұмыс ұғымын сынаушылар қолданады және оның тарихы ұзақ. Радикалды саяси көзқарастар жұмыстан бас тартуды ашық түрде жақтады. Марксизм аясында оны Пол Лафарг пен итальяндық жұмысшылар/автономистер (мысалы, Антонио Негри, Марио Тронти) қолдаған.

Еркін емес еңбекті жою

Халықаралық адам құқықтары туралы заң жұмыс істеуден бас тартуды немесе жұмыс істемеу құқығын, ереуіл құқығынан басқа мойындамайды. Дегенмен, 1957 жылы Халықаралық еңбек ұйымы қабылдаған Мәжбүрлеу еңбегін жою туралы конвенция мәжбүрлеу еңбегінің барлық түрлерін тыйымдайды.

Жалақы құлдығына қатысты алаңдаушылық

Жалақыға тәуелділік – адамның күнкөрісінің жалақыға байланысты болу жағдайы, әсіресе бұл тәуелділік толық және дереу болғанда. Бұл термин құлдық пен жалдамалы еңбек арасындағы аналогияны көрсету үшін, сондай-ақ адамды иелену мен жұмысқа орналастырудың ұқсастықтарын атап өту үшін қолданылады және теріс коннотацияға ие. «Жалақыға құлдық» термині экономикалық қанаушылықты және әлеуметтік жіктелуді сынау үшін пайдаланылған, ал біріншісі еңбек және капитал арасындағы тең емес келіссөздік күш ретінде қарастырылады (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде аз жалақы төленген жағдайларда, мысалы, sweatshop-тарда), екіншісі – жұмысшылардың өзін-өзі басқаруының болмауы ретінде түсіндіріледі. Әлеуметтік жіктелуді сынау иерархиялық әлеуметтік ортаның қысымымен байланысты жұмыс таңдауының кең ауқымын қамтиды (яғни, жалақы үшін жұмыс істеу тек аштық немесе кедейлік қорқынышымен ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік таңбалау немесе мәртебесінің төмендеуімен байланысты). Жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы ұқсастықтар б.з. дейінгі Цицерон заманынан бері белгілі болған. Өнеркәсіптік революция кезінде Прудон және Маркс сияқты ойшылдар белсенді жеке пайдалануға арналмаған мүлікті сынау контекстінде жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы салыстыруды кеңейтті. 18 ғасырдағы Ұлыбританияда жалдамалы еңбектің енгізілуі қарсылыққа ұшырады, бұл синдикализм принциптерін тудырды. Тарихи тұрғысынан алғанда, кейбір еңбек ұйымдары мен жекелеген әлеуметтік белсенділер жалақылы еңбекке балама ретінде жұмысшылардың өзін-өзі басқаруын немесе жұмысшы кооперативтерін жақтады. Сондықтан ол былай дейді: «Еңбек догмасымен құлдыраған халықтар, өздеріңнен мұқият жасырылған осы философтардың дауысын тыңдаңдар: еңбегін ақшаға сатушы азамат өзін құлдың деңгейіне төмендетеді». (Соңғы сөйлемде Цицеронның сөздері келтірілген.) Францияда 1968 жылғы мамыр оқиғаларына ықпал еткен постсюрреалистік Ситуационисттік Интернационалдың теоретигі Рауль Ванегем «Көңіл-күйлер кітабын» жазды. Онда ол былай дейді: «Жұмыс пен шектеудің ұрлаған энергиясын ләззатқа қайтару арқылы биліктің перспективасын өзгертесіз. Егер сіз өлімге ұшырауға дайын болмасаңыз, онда сіз өміріңізден жұмыс істеудің, бұйрық берудің (және орындаудың), жеңілу мен жеңудің, сыртқы көріністі сақтаудың, үкім шығарудың және үкімделудің жек көрінішті қажеттілігінен арылу үшін бақытты боласыз». Автономист философ Бифо жұмыстан бас тартуды «жұмыскерлердің пайдаланудан ұнатпауы ғана емес, одан да көп нәрсе» деп анықтайды. Бұл капиталистік қайта құрудың, технологиялық өзгерістердің және әлеуметтік институттардың жалпы трансформациясының күнделікті әрекеттер арқылы өндірістен бас тарту, артық құн өндіруге, капитал құнын арттыруға және өмір құнын төмендету міндеттемесінен бас тарту арқылы жүзеге асырылатынын білдіреді. Андре Горц – австриялық және француз әлеуметтік философы. Сондай-ақ ол 1964 жылы Le Nouvel Observateur апталық басылымын құрған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жан-Поль Сартрдың марксизмнің экзистенциалистік нұсқасын қолдаған, 1968 жылғы мамырдағы студенттік тәртіпсіздіктерден кейін ол саяси экологиямен көбірек айналысты. Оның басты тақырыбы жалақылы еңбек мәселелері болды, мысалы, жұмыстан босату, жұмысты әділ бөлу, әлеуметтік шеттету және кепілдендірілген ең төменгі кіріс.

Анархизм

Боб Блэктің 1986 жылғы "Еңбекті жою" эссесі жұмысты "ойынға негізделген өмір" арқылы алмастыруды ұсынады. Ол жұмыстың тәртіп пен дағдыландыру арқылы жұмысшыларды кемсіртуіне, сондай-ақ жұмысты әлеуметтік бақылау мен жаппай қырғынға теңестіретінін айтады. 2022 жылы Green Theory & Praxis Journal журналы "барлық тіршілік иелері үшін міндетті еңбекті жою" жолын жариялады. Ғалым Джейсон Хрибалдың жануарларды жұмысшы табының бір бөлігі деп сипаттауымен, ал өнеркәсіптердің "жұмыс істейтін экожүйелер" және "энергия құлдары" деген атауларын ескере отырып, бұл ұсыныс барлық жануарларды, экожүйелерді, өсімдіктерді, минералдарды және Жер планетасын қанаудан босатуға бағытталған. Осы трансформацияның бір бөлігі ретінде адамдар жұмыс аптасын күрт қысқартып, оны өз еркімен және өздігінен басқарылатын хоббилерге айналдыруы керек.

Жұмыс істемейтіндерді қорлау

Жұмыстан бас тартушылар қазіргі қоғамның ең күшті әлеуметтік нормаларының бірін бұзады. Сондықтан олар көбінесе адамдардан мазақтауға ұшырайды, тіпті жұмысты тастауды өздері таңдаған-таңдамағанына қарамастан. Нацистік Германияда "жұмыстан қашқан" деп аталатын адамдар "Артбейтсшё Рейх" атты акция аясында нацистік концлагерьлерде қара үшбұрышты тұтқындар ретінде қамалды.

Цинистік философиялық мектеп

Цинизм (κυνισμός) өзінің бастапқы түрінде Киниктер (Κυνικοί, Cynici) деп аталатын ежелгі грек философтарының сенімдеріне қатысты. Олардың философиясы өмірдің мақсаты – табиғатқа сәйкес ізгілікпен өмір сүру еді. Бұл байлыққа, билікке, денсаулыққа және атақ-даңққа деген барлық қалыпты құштарлықты қабылдамау және барлық мүліктен бос, қарапайым өмір сүруді білдірді. Олар әлемнің барлығына тең тиесілі екеніне, ал азаптардың себебі – құндылықтар туралы жалған пікірлер және қоғамды қоршаған мәнсіз әдет-ғұрыптар екеніне сенді. Бұл тақырыптарды алғаш рет атап көрсеткен философ – б.з.д. 5 ғасырдың соңында Сократтың шәкірті болған Антисфен. Одан кейін Афина көшелерінде ваннада тұрған Синопалық Диоген келді. Диоген цинизмді логикалық шегіне дейін жеткізіп, архетиптік циник философ ретінде танылды. Одан кейін Афинада циниктей кедейлікпен өмір сүру үшін зор байлығынан бас тарқан Фивалық Крейстер келді. Цинизм 1 ғасырда Рим империясының өркендеуімен тарады, және циниктерді империяның қалаларында тірлік көріп, уағыздаушылардың қатарынан кездестіруге болады. Ол 5 ғасырдың соңында толығымен жоғалып кетті, бірақ оның көптеген аскетикалық және риторикалық идеялары ерте христиандыққа сіңірілді. "Киник" атауы грек тіліндегі κυνικός (kynikos), "иттей" және κύων (kyôn), "ит" (жатыс септігі: kynos) сөздерінен шыққан. Сөздің "ит" мағынасы алғашқы циниктерге олардың әдеттегі әдептіліктерді ұятсыз қабылдамауы және көшеде өмір сүруді таңдауы үшін қорлау ретінде айтылған болуы мүмкін. Әсіресе Диогенді "ит" деп атаған.

"Қарапайымдар"

Термин "еріншек" көбінесе жұмыстан қашатын адамды (әсіресе британ тілінде) немесе (көбінесе Солтүстік Америка тілінде) білімді, бірақ өзінің мүмкіндігін толық пайдаланбаған адамды білдіреді. "Слакер" терминінің пайдалануы 1790 немесе 1898 жылға дейін жетеді, алайда британдық Гезира жобасы кезінде осы термин кеңінен танымал болды. Судандық жұмысшылар өздерінің әлсіздігіне наразылық ретінде жайбарақат жұмыс істеді, бұл наразылық түрі "слакинг" деп аталды. Бұл термин "Болашаққа саяхат" және "Слакер" фильмдерінде қолданылғаннан кейін танымалдылығы арта түсті.

NEET

NEET – «Жұмыс істемейтін, білім алмайтын немесе оқуға қатыспайтын» адамдардың мемлекеттік жіктемесі. Алғаш рет Ұлыбританияда қолданылған, бірақ АҚШ, Жапония, Қытай және Оңтүстік Кореяны қоса алғанда, басқа елдерге де тарады. Ұлыбританияда бұл жіктемеге 16 мен 24 жас аралығындағы адамдар кіреді (кейбір 16 жастағылар әлі де міндетті білім алу жасында болады). Жапонияда 15 пен 34 жас аралығындағы жұмыссыз, үйленбеген, мектепке қатыспайтын немесе үй шаруасымен айналыспайтын, жұмыс іздемейтін немесе жұмыс үшін қажетті техникалық білім алмайтын адамдар осы жіктемеге жатады. «NEET тобы» – біртекті емес, оған қысқа мерзімге NEET статусында болып, түрлі мүмкіндіктерді сынап көретіндер де, сондай-ақ көптеген мәселелері бар және ұзақ мерзімге оқу мен жұмыстан шет қалу қаупі бар адамдар да кіреді. Бразилияда «nem nem» (nem estudam nem trabalham – «оқу да емес, жұмыс та емес» деген сөздің қысқартылған түрі) ұқсас мағынаға ие термин. Испан тілінде сөйлейтін елдерде «ni ni» (ni estudia ni trabaja – «оқу да емес, жұмыс та емес») термині де қолданылады.

"Азат" және паразит-орындықтар

Фритер (フリーター) – 15 пен 34 жас аралығындағы толық жұмыспен қамтылмаған немесе жұмыссыз адамдарды, үй шаруасындағылар мен студенттерді есептемегенде, жапонша айтылатын сөз. Олар жұмысы жеткіліксіз немесе жеке жұмыспен айналысатын адамдар ретінде де сипатталуы мүмкін. Бұл адамдар орта мектепті немесе университетті бітіргеннен кейін мансапты бастамайды, керісінше, көбінесе ата-аналарымен бірге «паразит жалғызбастылар» ретінде өмір сүріп, төмен білікті және аз төленетін жұмыстар арқылы ақша табады. «Фритер» немесе «фрита» деген сөздер алғаш рет 1987 немесе 1988 жылдары қолданылған, және олардың ағылшын тіліндегі «free» (немесе «freelance») және неміс тіліндегі «Arbeiter» («жұмысшы») сөздерінің қосылысы екені айтылады. «Паразит жалғызбасты» (パラサイトシングル) – ата-анасымен жиырма жасының соңына немесе отыз жасының басына дейін бірге тұрып, беймазасыз және жайлы өмір сүруге тырысатын жалғыз адамды білдіретін жапон термині. Ағылшын тілінде мұндай жағдайға «паразит» немесе «подвалда тұрушы» деген сөздер қолданылуы мүмкін. Бұл термин негізінен жапон қоғамына қатысты қолданылады, бірақ осыған ұқсас құбылыстар әлемнің басқа елдерінде де кездеседі. Италияда анасына тәуелді, 30-ға жуық бойдақтарды «Bamboccioni» (сөзбе-сөз: есейген сәбилер) деп атайды, ал Германияда олар «Nesthocker» (неміс тілінде – ұядағы құс) деп аталады. Мұндай мінез-құлық Грецияда дәстүрлі, мықты отбасылық байланыстар мен төмен жалақылардың салдарынан қалыпты саналады.

Қауіпсіздік патшалары

Әлеуметтік жәрдемге тәуелді әйел – бұл, көбінесе жалғыз аналарға қатысты қолданылатын, адамды кемсітетін сөз. Бұл термин адамның әлеуметтік жәрдем, қайырымдылық немесе басқа да көмектерді заңсыз жолмен немесе артық мөлшерде алуын, сондай-ақ жұмыс істеудің орнына мемлекеттік жәрдемге қасақана ден қоюын білдіреді, көбінесе жалқаулықтан туындаған.

Қаңғыраулық

Қаңғыбас – кедейлік жағдайындағы, үйі жоқ, тұрақты жұмысы немесе кірісі жоқ, бір жерден екінші жерге көшіп-қонып жүретін адамды кемсітетін сөз. Дамыған елдердің көптеген қалаларында қаңғыбастарға арналған паналар бар. Көбінесе оларды "жолшыл" немесе "көшедегі әдемі кісі" деп атайды. АҚШ-та қаңғыбасқа қарсы заңдардың бір бөлігі АҚШ Конституциясының заңды процедура талаптарын бұзады деген себеппен күшін жойды. Дегенмен, 2005 жылғы АҚШ-тағы қылмыс туралы ФБР есебінде 24 359 қаңғыбасқа қатысты құқық бұзу дерегі тіркелген.