Кіріспе
Вьетнамдық струнды аспап đàn bầu (; "қабақ цитрасы"; Chữ Nôm: ), сондай-ақ độc huyền cầm (獨絃琴, "бір ішекті цитра"; бұл атауды Қытайдағы Цзин ұлты ғана қолданады) – вьетнамдық струнды аспап, бір ішекті (монохорд) цитра түрінде.
The đàn bầu (; "gourd zither"; Chữ Nôm: ), also called độc huyền cầm (獨絃琴, "one string zither"; the name is only used by the Jing ethnicity in China) is a Vietnamese stringed instrument, in the form of a monochord (one string) zither.
Тарих
Дау-дубтың пайда болуы туралы ең ерте жазбалар 1770 жылға дейін сақталып қалғанмен, ғалымдар оның жасы одан мың жылға жуық ескі болуы мүмкін деп есептейді. Оның басталуы туралы кең таралған аңыз бойынша, күйеуі соғыста болғанда, отбасын күтіну үшін базарда ойнап ақша тапқан соқыр әйел туралы айтылады. Бұл оқиғаның негізінде шындық бар ма, жоқ па, đàn bầu тарихи тұрғыдан соқыр музыканттармен байланысты екені белгілі. Соңғы уақытқа дейін оның үні тым жұмсақ болғандықтан, қолданылуы музыкалық жағдайлармен шектеліп келді. Дау-дубты жеке орындау вьетнамдық халық музыкасының маңызды бөлігі болып табылады, бұл жанр бүгінгі күнге дейін елде танымал. Оның тағы бір дәстүрлі қолданылуы – поэзия оқуларға қосымша серік болуы. Магниттік датчиктің (пикаптың) ойдағыдай жұмыс істеуі арқасында đàn bầu ансамбльдерде де, сондай-ақ қазіргі Азиялық поп және рок музыкасында да қолданыла бастады. Қазір, оның дыбыстық мүмкіндіктерін одан әрі кеңейту үшін электр гитараға арналған электрондық құралдар да қолданылуда.
Құрылыс
Бастапқыда đàn bầu төрт бөліктен тұратын түтікшелі цитра болған: бамбуктан жасалған түтік, ағаш таяқ, кокостың жарты қабығы және жібек жіп. Жіп бамбук арқылы тартылып, бір ұшы таяққа байланған, ал таяқ бамбукқа тік бұрышпен бекітілген. Кокостың қабығы таяққа орнатылып, резонатор қызметін атқарған. Қазіргі кезде бамбук ағаш дыбыс тақтасымен алмастырылған, оның қабырғалары қатты ағаштан, ал ортасы жұмсақ ағаштан жасалған. Дәстүрлі жібек жіптің орнына электр гитара жіпі қолданылады. Лақ әлі де кездеседі, бірақ ол көбінесе ағаштан жасалады және тек әсемдеу элементі ретінде қолданылады. Сондай-ақ, көптеген đàn bầu-лар қазір заманауи құбырлы механизмдермен жабдықталған, бұл жіптің негізгі тонының реттелуін қамтамасыз етеді. Аспап әдетте орталық C-ден бір октава төмен, шамамен 131 Гц-қа дейін қосылады, бірақ C-ден алыс тональностьда ойнауды жеңілдету үшін басқа ноталарға да қосуға болады.
Ойнау
Баяу-боғ техникасы көз тастағанда қарапайымдай көрінеді, бірақ іс жүзінде жоғары дәлдік талап етеді. Музыканттың оң қолындағы бесінші саусағы жіпке жеңілдей тиіп, жеті қолданылатын түйіннің бірінде орналасады, ал бас бармағы мен көрсету саусағы ұзын медиаторды пайдаланып жіпті тартып алады. Түйіндер – бірінші жеті гармониканың немесе флажолеттердің ноталары, октавадан (1/2), таза квинтадан (2/3), таза квартадан (3/4), таза мажор үшіншісінен (4/5), таза минор үшіншісінен (5/6) және Батыс музыкалық шкаласында кездеспейтін екі тоннан тұрады: жетілік минор үшіншісі (6/7) және жетілік толық тон (7/8). Сол қолымен, музыкант иілгіш таяқты көрсету саусағымен аспапқа қарай итеріп нотаның дыбысын төмендетсе, бас бармағымен аспаптан кері итеріп дыбысын көтереді. Бұл техника түйінде табылмайтын ноталарды ойнауға немесе кез келген нотаға вибрато қосуға қолданылады.
Қатынасты құралдар
Дусианкин (сино-вьетнамша: độc huyền cầm; қытайша: 獨絃琴) - бұл негізінен бірдей аспап, бірақ мандарин тілінде аталады. Оны Қытайдағы цзин халқы ойнайды, олар этникалық жағынан вьетнамдықтар. Аспап Қытайға Францияның Гуанси провинциясының Донгсинг қаласының жағалауындағы Цзинь аралдарын Қытайға өткізген кезде әкелінді. Мường халқы "Đàn Máng" немесе "Tàn Máng" деп аталатын аспапта ойнайды, ол акустикалық đàn bầu-дың дерлік бірдей формаларымен ұқсас.