Кіріспе

Гошен жері (ʾEreṣ Gōšen) Еврей Киелі кітабында Жүсіптің перғауыны еврейлерге Мысырда берген орын ретінде аталады (Жаратылыс кітабы, Жаратылыс 45:9-10 (NRSV)), және олар кейіннен Мысырдан шығу кезінде осы жерден кеткен. Бұл жердің Нил дельтасының шығыс бөлігінде, Төменгі Мысырда орналасқандығына сеніледі; мүмкін, гиксос патшаларының билік ортасы болған Аварис қаласында немесе оған жақын жерде.

Киелі кітап мәтіні

Гошен жері туралы айтылулар Киелі кітаптың Жаратылыс және Мысырдан шығу кітаптарында кездеседі. Жаратылыс кітабының соңғы тарауларында баяндалған Жүсіп туралы оқиғада, атамыз Жақып аштыққа тап болып, он ұлын Мысырға астық алу үшін жібереді. Жақыптың тағы бір ұлы – Жүсіп Мысырда жоғары лауазымда тұрып, әкесі мен бауырларын Мысырға қоныстануға рұхсат береді. Жаратылыс 45:10-да Гошен Жүсіпке жақын жер ретінде көрсетіледі, ол перғауын сарайында тұрады, ал Жаратылыс 47:5-те Гошен Мысыр жерінің "ең жақсы бөлігі" деп аталады. Бірақ, ол Мысырдың қалған бөлігінен де біршама бөлек екені де айтылады, себебі Жүсіп отбасына перғауынға мал өсірушілер ретінде танысуға кеңес береді, "сол арқылы сіздер Гошен жеріне қоныстанып, өмір сүре беріңіздер, өйткені египеттіктер барлық малшыларды жек көреді". Жаратылыс 47:11 Гошенді "Рамесес жерімен" алмастырады: "Жүсіп әкесі мен бауырларын Мысыр жерінің ең жақсы бөлігінде, Рамесес жерінде қоныстандырып, оларға жер берді, перғауынның бұйрығы бойынша". Мысырдан шығу кітабында Жақыптың ұрпақтары, яғни израильдіктер Мысырда тұрып, көбейе береді. Гошен аты Мысырдан шығу кітабында тек екі рет кездеседі, ол Мысыр апаттары туралы айтылғанда, Гошен израильдіктердің мекені ретінде египеттіктерді қинаған шыбын және ақыр апатынан сақталған. Гошен туралы айтылулар Жошуа кітабында да бар. Жошуа 11:16 былай дейді: "Содан Жошуа бүкіл жерді: таулы аймақты, бүкіл Негевті, бүкіл Гошенді, жазықтықты, Арабаны, Израиль таулы аймағын және оның жазықтығын жаулап алды". Жошуа кітабындағы Гошеннің Мысырдағы еврейлердің бастапқы мекеніне сілтеме жасап айтылғандығы туралы толық келісім жоқ, себебі Кәнаан мен Мысыр Гошені арасындағы қашықтық өте үлкен. Сонымен қатар, Торада Құдай израильдіктерге олардың наразылығына қарамастан, Мысырға қайтуға тыйым салады деген де бірнеше мәлімдемелер бар.

Этимология

Егер Септуагинтадағы "Гесем" оқуы дұрыс болса, онда еврей тілінде мағынасы белгісіз сөз, араб тіліндегі j š m түбірімен салыстырылып, "өңделген" немесе "егілген" дегенді білдіруі мүмкін. Кейбір египтологтар бұл атауды Папирус Анастаси IV-те көлге сілтеме жасайтын gsm атауымен байланыстырады, себебі бұл атау Вади Тумилатта жер-су атауы ретінде қолданылған сияқты. Өйткені Гошен гректер "Араб номы" деп атаған, астанасы Факуса болатын аймаққа ұқсас. Бұл атау египеттік Па qas (Brugsch, Geog., I, 298) дегенді білдіреді, бұл "құйылу" белгісі бар қаланың аты. Дональд Редфорд Гошеннің орналасқан жерін дауламаса да, атаудың шығу тегін "Гасмудан" – б.з.д. 7 ғасырдан бері Шығыс Дельтаны мекендеген бедуин Қедариттерінің билеушілерінен шығарды, бірақ Джон Ван Сетерс мұны ықтималсыз деп санайды.

Сәйкестендіру

1885 жылы Эдуард Навилл Гошенді Египеттің 20-шы номы ретінде анықтады, ол шығыс Дельтада орналасқан және Мысырдың жиырма алтыншы династиясы кезінде (б.з.д. 672–525 жж.) «Гесем» немесе «Кесем» деп аталды. Ол Вади Тумилаттың батыс жағын қамтыды, ал шығыс жағы Суккот ауданы болды, оның бас қаласы Питом еді. Солтүстікке қарай Пи Рамсес («Рамсестің жері») қираған жерлеріне дейін созылып, егістік және жайылымдық жерлерді қамтыды. Ғалымдар Исаак Рабинович, Израиль Эфаль, Ян Ретсö және Дэвид Ф. Граф Гошен жерін Нил дельтасының шығысында, Питом төңірегінде орналасқан «Арабия» кедарит патшалығының бөліктерімен байланыстырады. Ежелгі египеттіктер үшін бұл Gsm, ал еврейлер үшін ʾEreṣ Gōšen (אֶרֶץ גֹּשֶׁן), яғни кедарит патшасы Гешемнің немесе оның әулетінің атымен аталған. Ғалым Джон Ван Сетерс ʾEreṣ Gōšen-ді Шығыс Египттегі кедарит территориясымен байланыстыруға қарсы болды, оның себебі кедариттер Вади Тумилат аймағын басқармаған деген болжам. Алайда, Вади Тумилат аймағындағы кедариттерге тиесілі іздердің, мысалы, ал-Лат қасиетті орнының табылуы Ван Сетерстің бұл қарсылығын негізсіз етеді.