Кіріспе

Түрлі ципринид балық түрлері

"Карп" термині – Cyprinidae тұқымдасына жататын көптеген тұщы су балықтарының жалпылама атауы. Бұл – көбінесе Еуразияға тән, өте кең таралған сүйекті қанатты балықтар тобы. Карптар көптеген елдерде бағалы балық саналады және тағамдық және әсемдік мақсатында қолданылады (кейде коммерциялық түрде өсіріледі), бірақ Африканың, Австралияның және АҚШ-тың көп бөлігінде олар зиянды және инвазивті түрлер ретінде қарастырылады.

Биология

Циприниформдар (Cyprinidae тұқымдасы) дәстүрлі түрде Characiformes, Siluriformes және Gymnotiformes топтарымен біріктіріледі, себебі бұл топтардың арасында ортақ белгілер бар. Осы белгілерге негізінен тұщы суларда кездесуі және Веберлік сүйектерге ие болуы жатады – бұл анатомиялық құрылым алдыңғы бес омыртқадан, олардың сәйкес қабырғалары мен жүйке тіндерінен пайда болған. Алдыңғы үшінші қабырға жұбы лабиринттің кеңеюімен, ал артқысы жүзу қабымен байланысады. Бұл құрылымның қызметі толыққанды түсініксіз, бірақ ол жүзу қабынан лабиринтке дірілдерді жеткізуге және дыбысты қабылдауға қатысады деп есептеледі, бұл Ostariophysi-дің есту қабілетінің жоғары деңгейін түсіндіреді. Көптеген циприниформдардың төменгі жұтқыншақ сүйектерінде шашақтары мен тістері болады, олар тамақтануға байланысты өзгеріске ұшырауы мүмкін. Tribolodon – тұзды суды көтере алатын ципринидтердің жалғыз туысы. Бірнеше түрі тұзды-тұщы суға өтеді, бірақ көбейіп өру үшін тұщы суға оралады. Қалған циприниформдардың барлығы құрлық суларында тіршілік етеді және кең географиялық ареалға ие. Сондықтан оларды кейде «Еуразиялық» сазан деп атайды. Сазан адамдар үшін ұзақ жылдар бойы маңызды тағам болған. Алтын балықтың (Carassius auratus) түрлі тұқымдары және «кои» (Cyprinus rubrofuscus var. "кои") деп белгілі үйретілген сазан сорттары сияқты бірнеше түрлер әсемдік балықтары ретінде танымал. Осының салдарынан сазан әртүрлі аймақтарға енгізілді, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Сазанның бірнеше түрі АҚШ-та инвазивті түрлер саналады және бүкіл әлемде сазанды бақылауға үлкен қаржы жұмсалады. Сазанның кем дегенде кейбір түрлері оттегіксіз (мысалы, мұз астында немесе тұнқыр, лас суда) бірнеше ай бойы тірі қалуға қабілді, гликогенді сүт қышқылына дейін метаболизмдейді, содан кейін ол этанол мен көмірқышқыл газына айналады. Этанол желбезек арқылы қоршаған суға таралады.

Түрлер

Cyprinidae туысына жататын кейбір көрнекті карптар

Жалпы атауы | Ғылыми атауы | Максималды ұзындығы (см) | Жалпы ұзындығы (см) | Максималды салмағы (кг) | Максималды мөлшері (жыл) | Трофикл деңгейі | FishBase | FAO | ITIS | IUCN мәртебесі
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---
Күміс карп | *Hypophthalmichthys molitrix* (Valenciennes, 1844) | 105 | 18 | 50 | 2.0 | | | | | Қауіптілікке жақындаған
Қара карп (Еуропалық карп) | *Cyprinus carpio* (Linnaeus, 1758) | 110 | 31 | 40.1 | 38 | 3.0 | | | | Әрекет етуге жарамсыз
Шөпті карп | *Ctenopharyngodon idella* (Valenciennes, 1844) | 150 | 10.7 | 45.0 | 21 | 2.0 | | | | Бағаланбаған
Бигеу бас карп | *Hypophthalmichthys nobilis* (Richardson, 1845) | 146 | 60 | 40.0 | 20 | 2.3 | | | | Дерек жеткіліксіз
Crucian карп | *Carassius carassius* (Linnaeus, 1758) | 64 | 15 | 3.0 | 10 | 3.1 | | | | Ең аз уайымдаушылық
Миргал карп | *Cirrhinus cirrhosus* (Bloch, 1795) | 100 | 40 | 12.7 | 2.5 | | | | | Әрекет етуге жарамсыз
Қара карп | *Mylopharyngodon piceus* (Richardson, 1846) | 122 | 12.2 | 35 | 13 | 3.2 | | | | Бағаланбаған
Пара карп | *Cirrhinus molitorella* (Valenciennes, 1844) | 55.0 | 15.2 | 0.50 | 2.0 | | | | | Қауіптілікке жақындаған | Бағаланбаған

Рекреациялық балық аулау

1653 жылы Исаак Уолтон «The Compleat Angler» атты еңбегінде: «Карп – өзендердің патшайымы; сұлу, жақсы және өте сезімтал балық; ол бастапқыда өсірілмеген, Англияда ұзақ уақыт болған жоқ, бірақ қазір табиғатта тамыр тасты». Карптар балық аулау құндылығы тұрғысынан әртүрлі. Еуропада, тіпті тамақ үшін ауланбаған жағдайда да, балықшылар оларды ынтамен іздейді, олардың құны жоғары, аулауға қиын балық екеніне сенеді. Ұлыбританияда карп балық аулау нарығы дамып келеді, британдық рекордтық карп – 68 фунт 1 унция. Бұл Ұлыбританиядағы ең жылдам өсіп келе жатқан балық аулау нарығы және Carpology, Advanced carp fishing, Carpworld және Total Carp сияқты мамандандырылған карп аулау басылымдарын, сондай-ақ Carpfishing UK және Carp Squad сияқты карп аулау туралы ақпараттық веб-сайттарды тудырды. АҚШ-та карп қатал балық ретінде, сондай-ақ зиянды, табиғи ортаға енген, шетелдік түр ретінде жіктеледі, бірақ олардың спорттық қасиеттері де бар. Карп АҚШ-та балық аулауға немесе дастарханға жарамсыз деп ұзақ уақыттан бері жағымсыз пікірге ие, әсіресе олар көбінесе жергілікті балықтармен бәсекелесетін инвазивті түрлер болғандықтан. Дегенмен, көптеген штаттардың табиғи ресурстар департаменттері карпты зиянкес емес, балық аулау нысаны ретінде қарастыра бастады. Wild Carp Companies, American Carp Society және Carp Anglers Group сияқты ұйымдар осы спортты насихаттайды және балық шаруашылығы департаменттерімен бірлесіп, карптың тұщы су балықшыларына ұсынатын ерекше мүмкіндіктермен таныстыру мақсатында іс-шаралар ұйымдастырады. Қара шаян – Америка Құрама Штаттарының орталық аймағындағы өзендерде, арналарда, көлдерде және тоғандарда кездесетін шаянның ең көп тараған түрінің бірі. Қарапайым карп – өте күшті балық, балықшылардың желілерінде қарсылық көрсетеді, сондықтан олар демалыс балықшылары үшін тартымды нысана болып табылады. 1880 жылдары АҚШ суларына енгізілгеннен бері бұл балықтар зиянды және инвазивті түрлер болғанына қарамастан, ойын балығы ретінде қарастырылып келеді.

Аквакультура

Карптың әртүрлі түрлері мыңдаған жылдар бойы Еуропа мен Азияда тамақ балығы ретінде өсіріліп келген. Бұл түр-түрлі түрлер Еуразияның әртүрлі бөліктерінде табиғи ортада өсетін үйретілген карп түрлері ретінде дербес үйретілген сияқты. Су шаруашылығы Қытайда кем дегенде 2400 жылдан бері дамып келеді. Б.з.б. V ғасырында Фан Ли жазған трактатта карпты көлдерде өсірудің көптеген тәсілдері егжей-тегжейлі сипатталған. Қара шаян (Cyprinus carpio) Орталық Еуропаның туатын жері. Шығыс Азияда бірнеше карп түрлері (жинақтап айтқанда, Азия карпы) үйретілген. Оңтүстік Азиядан шыққан карп, мысалы, катла (Gibelion catla), роху (Labeo rohita) және мригал (Cirrhinus cirrhosus) Үнді карпы деп аталады. Олардың төзімділігі мен бейімделу қабілеті үйретілген түрлердің бүкіл әлемге таралуына жағдай жасады. Карп маңызды су өнімі болғанымен, ас дастарханында көптеген балық түрлері қолжетімді болғандықтан, Батыс Еуропада карп шаруашылығының маңызы азайды. Сұраныс төмендеді, себебі интенсивті шаруашылық арқылы форель және лосось сияқты тамаша балық түрлерінің пайда болуы және экологиялық шектеулерге байланысты. Дегенмен, тоғандағы балық шаруашылығы Орталық және Шығыс Еуропа, соның ішінде Ресей Федерациясындағы балық шаруашылығының маңызды түрі болып табылады, онда өндірістің көп бөлігі төмен немесе орташа қарқынды тоғандардан алынады. Азияда карп өсіру көлемі теңізде қарқынды өсірілетін балықтардың, мысалы, лосось және тунецтің жалпы көлемінен асып түседі.

Декоративтік балық ретінде

Карп және оның көптеген туыстары – ципринидтер – аквариум мен тоған балықтарының әсем түрлеріне жатады. Әсем алтын балықтар бастапқыда Азияда өсетін қара сұрғылт қоңыр карптың жабайы түрінен үйретілген, бірақ Carassius carassius және Carassius gibelio түрлері де оларға әсер еткен болуы мүмкін. Олар алғаш рет Қытайда мың жылдан астам бұрын түсі үшін өсірілді. Таңдаулы селекция нәтижесінде алтын балықтардың көптеген тұқымдары шығарылды, олар түстері, түс үлгілері, пішіндері және мөлшері жағынан бастапқы карптан мүлдем өзгеше. Алтын балық Қытайда мыңдаған жылдар бойы әсем балық ретінде ұсталып, 1603 жылы Жапонияға, ал 1611 жылы Еуропаға әкелінді. Нишикигои, көбінесе кои деп аталатын, жалпы карп пен Амур карпының (Cyprinus rubrofuscus) түсі үшін селекциялық өсірілген үйретілген түрлері. Жалпы карп Қытайдан Жапонияға әкелінді, онда 1820 жылдары Ниигата аймағындағы селекциялық өсіру коидің пайда болуына әкелді. Жапон мәдениетінде коиға құрметпен қаралады және оны бақыттың белгісі деп санайды. Олар әлемнің басқа аймақтарында да ашық тоғандардағы балық ретінде танымал.

Тамақ ретінде

Үлкен бас карпы әлемнің көптеген елдерінде танымал, бірақ Солтүстік Америкада кең таралған тағамдық балыққа айналмаған. Оны қабылдауға "карп" деген атауы және Солтүстік Америкада аса жақсы көрілмейтін қарапайым карппен байланысы кедергі келтірді. Үлкен бас карпының еті ақ және тығыз, қараңғырақ және майлырақ қарапайым карптан мүлдем өзгеше. Үлкен бас карпының еті қарапайым карппен бір жалғыз кемшілікке ие – екеуінің де филесінде бұлшықетті сүйектер кездеседі. Дегенмен, АҚШ-та табиғатта ұсталған үлкен бас карптары қарапайым карптан әлдеқайда ірілеу болғандықтан, бұлшықетті сүйектері де үлкенірек болып, көп қиындық тудырмайды. Карашаянды ұнға малып, қуырылған түрде Словакия, Польша, Хорватияның шығыс бөлігі және Чехиядағы дәстүрлі Рождество кешкі асының бір бөлігі болып табылады. Су шаруашылығында ол ең маңызды тағамдық балық ретінде қарастырылады. Кейбір рецепттерде "тәтті-қышқыл карп" және "карп қосылған қалың мисо сорпасы" (鯉こく) сияқты карпқа арналған тағамдар бар. Круциан карпы Польшадағы ең дәмді таба балық саналады. Ол "карась" деп аталады және дәстүрлі түрде қышқыл маймен (karasie w śmietanie) беріледі. Ресейде бұл түр "Золотой карась", яғни "алтын крейсер" деп аталады және "борщ с карасе́й" немесе "борщ с карася́ми" деп аталатын борщ рецептінде қолданылады. Саздық карп өндіріс арзандығының есесінен, көбінесе кедейлердің тағамы болып табылады, жергілікті жерлерде тірідей сатылады, бірақ кептіріліп немесе тұздалып та қолданылуы мүмкін. Гуандун провинциясында маңызды тағамдық балық саналады және осы аймақта, сондай-ақ Тайваньда өсіріледі. Бұл карптың кіші түрі жапон өнерінде маңызды орын алады, көбінесе сәттілік, күш және табандылық символы ретінде бейнеленеді. Осы себепті, Кои балықтары жапон мәдениетінде сүйіспеншілік, алғырлық және бейбітшілік нышаны ретінде сыйлық ретінде табыс етіледі. Коидің жарқын түстері мен ерекше өрнектері жапон халқына эстетикалық ләззат сыйлайды, осылайша Коиға деген құрмет пен ризашылық сезімін қалыптастырады. Кои балықтары жапон өнерінің маңызды бөлігі болғандықтан, оның суреттерін картиналарда, үй безендірулерінде, қабырға суреттерінде және тіпті татуировкаларда кездестіруге болады. Көптеген адамдар үшін Кои балықтары самурай сарбаздарын бейнелейді, өйткені олар өзен ағысына қарсы жүзіп, самурайдың батылдығын көрсетеді. "Кои но таки нобори" деген сөз бар, ол "карптың сарқырамадан өрлеуі" деп аударылады және адамның күші мен табандылығын сипаттау үшін қолданылады.