Кіріспе

Умберто Нобиле (21 қаңтар 1885 – 30 шілде 1978) – итальяндық зерттеуші, инженер және авиатор. Нобиле екі дүниежүзілік соғыстың арасындағы жылдары жартылай қатаң дирижабльдерді жасаушы және дамытушы болды. Ол, ең алдымен, Солтүстік полюске жеткен алғашқы ұшақ болуы мүмкін, сондай-ақ Еуропадан Америкаға полярлық мұз қабаты арқылы ұшқан алғашқы ұшақ – «Норге» дирижаблін жобалап, басқарғаны үшін есте қалады. Нобиле «Италия» атты екінші полярлық дирижабльді де жобалап, ұшырды; аталған екінші экспедиция қаза тауып аяқталып, халықаралық құтқару операциясын тудырды.

Ерте мансап

Умберто Нобиле Италияның оңтүстігіндегі Авеллино провинциясындағы Лауро қаласында шағын жер иелері отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Винченцо, мемлекеттік қызметкер, Италияның бірігуінен кейін құлатылған Бурбондарға адалдығын сақтағандықтан титулдарынан айырылған аристократиялық әулеттің кіші тармағынан шыққан және сол себепті Nobile тегін қабылдады. 1908 жылы Неаполь университетінде өнеркәсіптік инженерия мамандығын бітіргеннен кейін Нобиле Италия мемлекеттік теміржолына жұмысқа орналасты. 1911 жылы оның қызығушылығы авиациялық инженерия саласына ауысты және ол Италия армиясының инженерлер корпусы ұсынған курста оқыды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Римдегі Әскери авиациялық құрылыс және тәжірибе зауытында (Stabilimento Militare di Costruzioni ed Esperienze Aeronautiche) әскери инженер болып қызмет етті. Осы кезеңде ол суасты қайықтарына қарсы барлауға арналған дирижабльдерді жобалады, соғыс аяқталғаннан кейін олардың 15-і салынды, сондай-ақ болашақ офицерлерге арналған курстарды жүргізді. 1918 жылы ол алғашқы итальяндық парашюттің авторы болды. 1919 жылдан 1927 жылға дейін зауыттың директоры қызметін атқарды. Ол сонымен қатар Неаполь университетінде дәріс оқыды, сынақ ұшқышының куәлігін алды және "Elementi di Aerodinamica" (Аэродинамика элементтері) атты оқулығын жазды. Осы жылдары Нобиле орташа өлшемді, жартылай қатаң дирижабльдердің қатаң емес және қатаң конструкцияларға қарағанда артықшылығы бар екеніне көз жеткізді және олардың жобалауына күш салды. Әскери зауыттың осы бағыттағы алғашқы жобаларының бірі Атлантиканы кесіп өтуге арналған T 34 болды. 1921 жылы АҚШ әскері дирижабльді сатып алып, оны "Рома" деп атады. 1922 жылдың ақпан айында сутегімен жұмыс істейтін "Рома" Вирджиния штатының Норфолк қаласында жоғары кернеулі электр сымдарына соқтығысып, жарылып, сол кездегі АҚШ-тағы ең ірі авиациялық апатқа айналып, 34 адамның өміне қиындық тудырды. Сол жылы Нобиле Джанни Капронимен бірлесіп Италияның алғашқы толығымен металлдан жасалған ұшағы – Caproni Ca.73 жобасын жасады және АҚШ-қа барып, Огайо штатының Акрондағы Goodyear компаниясында кеңесші болып жұмыс істеді. 1923 жылы ол АҚШ, Испания, Аргентина және Жапония үшін салынған жаңа дирижабль – N 1 жобасын бастады. 1927 жылдың қаңтар айында ол Жапонияға барып, Жапон императорлық теңіз күштеріне сатылған N 3 дирижабльді құрастыруын қадағалады және бірнеше сынақ ұшуларына қатысты. Кейін Нобиле осы кезеңде Әскери-әуе күштерінің жоғары лауазымды өкілдерінен, соның ішінде Итало Балбодан кәсіби жаушылыққа тап болғанын мәлімдеді, ол әскери зауыттың ең жақсы жұмысшыларын антифашисттер деген күдікпен жұмыстан босатты, Рим-Рио-де-Жанейро рейсіне қатысты жоспарларды кешіктірді және полярлық экспедицияларды қолдамады.

Норвегия

1925 жылдың соңында норвегиялық саяхатшы Роальд Амундсен Нобильден Солтүстік полюске ұшуға қатысуын сұрады – сол кезде авиаторлар үшін бұл әлі жете алмаған мақсат еді. 1925 жылдың басында Амундсен итальяндық Dornier Wal ұшақтарында, американдық миллионер-авантюрист Линкольн Эллсворт пен ұшқыш Хьяльмар Риисер Ларсенмен бірге Солтүстік полюске дейін 150 теңіздік шақырым (280 км) ұшып келген еді, бірақ ұшақтары 88 градус солтүстік еніне жақын жерге қонуға мәжбүр болды, ал алты адам 30 күн бойы мұзда қамалып қалды. Италия мемлекеттік әуе кемелері зауыты, Нобильдің N 1 әуе кемесін жасаған болатын, экспедиция үшін 1926 жылдың 29 наурызында оны қолжетімді етті. Амундсен келісімшартта Нобильдің ұшқыш болуын және экипаждың бесеуінің итальяндық болуын талап етті; Амундсен әуе кемеге Norge (Норвегия) деген ат қойды. 14 сәуірде әуе кеме Италиядан Ресейдің Ленинград қаласына, Англияның Пулхэм және Норвегияның Осло қалаларында тоқтаулармен аттанды. Арктикалық ұшыру алақанына, Вестшпицбергендегі (Норвегияға қарасты) Ню-Олесун (Кингс-Бэй) қаласына жол тартқанда, ол Солтүстік Норвегиядағы Вадсёдегі әуе кемесінің тірегінде де тоқтады. 29 сәуірде Амундсен Ричард Бердтің американдық экспедициясының келуіне қатты таң қалды, олардың да мақсаты полюске жету еді. Italia, Norge-мен дерлік бірдей, 1927–1928 жылдары Полярлық ұшуға дайындықпен аяқталды. Қиындықтардың бірі – экспедицияның шығындарын жабу үшін жеке қаржы табу болды, соңында Милан қаласы қаржыландырды; Италия үкіметі әуе кемені ұсынумен және Свалбардқа қолдау көрсету үшін ескі бу кемесі Città di Milano-ны, Джузеппе Романья басқаруымен жіберумен ғана қатысты. Бұл жолы әуе кеме Свалбардқа жол тартқанда Столптағы неміс ангарын және Вадсёдегі (Солтүстік Норвегия) тіректі пайдаланды. 1928 жылдың 23 мамырында, Сибірдің Арктика аралдарына 69 сағаттық тамаша ұшудан кейін, Италия Нобильдің ұшқыш және экспедиция жетекшісі ретінде Солтүстік полюске ұшуын бастады. 24 мамырда кеме полюске жетіп, Свалбардқа қайта бұрыла бастағанда, дауылға тап болды. 25 мамырда Italia Нордаустландиядан (Шығыс Шпицбергеннің шығыс бөлігі) солтүстікке қарай 30 шақырым жердегі мұзға құлады. Экипаждың 16 адамының онға жуығы гондоланың қирауы кезінде мұзға лақтырылды; қалған алты экипаж гондола жойылғаннан кейін аспанға көтерілгенде, су үстіндегі бөлікке қамалды; алты адамның тағдыры ешқашан анықталған жоқ. Мұзда қалған он адамның бірі, Помелла, соққыдан көз жұмды; Нобильдің қолы, аяғы сынды, қабырғасы сынды және бас жарақаты алды; Сечиони екі аяғын қатты сындырды; Малмгрен иығына ауыр жарақат алды және бүйрегіне зақым келген болуы мүмкін; ал Заппи бірнеше қабырғасын сындырды. Экипаж құлаған әуе кеменің гондоласынан радио қабылдағыш, кейіннен максималды көріну үшін қызыл түске боялған шатыр және, ең бастысы, инженер Этторе Ардуиноның жылдам ойлау қабілетінің арқасында мұзға лақтырылған азық-түлік пен тірі қалу құралдарының қораптарын құтқаруға қол жеткізді, бірақ ол және оның бесеу серігі қираған, бірақ әлі де әуедегі әуе кемесінің корпусымен бірге өлімге ұшырады. Күн өткен сайын мұз теңізі аман қалғандарды Фойн және Брох аралдарына қарай итермеледі. Фильм итальяндық-кеңестік бірлесіп түсірілген, онда Питер Финч Нобиль, Шон Коннери Амундсен және Харди Крюгер Лундборг рөлінде ойнады.

Даулы іздеу және құтқару

Апаттан кейін, Кеңес Одағы, Норвегия, Швеция, Финляндия және Италия сияқты бірнеше ел полярлық аймақтағы әуе және теңіз құтқару операциясын бастады. Полярлық ғалымдар мен саяхатшылар жалдаған жеке кемелер де қатысты. Роалд Амундсен бұрынғы келіспеушіліктерін еске алмай, француздық гидроұшағына мініп, құтқару штабына бет алды. Алайда, ол Тромсё мен Шпицберген арасында жоғалып кетті. Ұшақтың понтоны табылғанмен, Амундсеннің, ұшқыш Рене Гильбодтың және тағы төрт адамның денесі табылмады. Италиядан аман қалғандар бір ай бойы қиын жағдайда болғаннан кейін, швед әуе күштеріне қарасты Fokker C. V E шаңғылы ұшағы, лейтенант Эйнар Лундборг басқаруымен және лейтенант Шиберг бақылаушы ретінде, апат орнына қонды. Нобиле егжей-тегжейлі эвакуация жоспарын жасады, онда ең ауыр жарақат алған механик Сечиони тізімнің басында, ал өзі төртінші болып келді. Навигатор Виглиери мен радиооператор Биаги тиісінше бесінші және алтыншы орындарда болды. Бірақ Лундборг Нобильден басқа ешкімді алып кетпеді. Оның сөзіне қарағанда, ұшақ тек бір адамды қабылдай алады, ал екінші жарақат алған адамның салмағы ұшуға жеткіліксіз. Нобиль швед және фин құтқару күштерінің базалық лагері – Сёрре Руссёяға әуемен жеткізілді. Лундборг екінші аман қалғанды алу үшін жалғыз оралғанда, ұшақ қону кезінде құлады, ал ол және тағы бес адам тұтқында қалды. Соңында Нобиль Миланға жетті, онда ол жердегі нашар ұйымдасқандыққа наразы екенін айтты. Оның халықаралық құтқару жұмыстарын үйлестіруге көмектесу әрекеттері тоқтатылды, ал ол кетпек болғанда капитан Романья оны дерлік тұтқынға алды. Оның мұзда қалған құтқарушыларға, сондай-ақ құтқару операциясына қатысқандарға жіберген телеграммалары қатаң цензураланды. Фашистік Италия газеттерінде оның эвакуациясының өзінің қорқақтығының белгісі екені туралы жалған ақпарат таратылды. Мұздың үстінде 48 күн өткеннен кейін, оның экипажының соңғы бес мүшесін Кеңес мұзжары "Красин" құтқарып алды. Нобиль әуе кемесінің қирауынан шашырап кеткен алты адамды іздеуді жалғастыруды қалады, бірақ оған басқалармен бірге Римге қайтуға бұйрық берілді. 31 шілдеде Римге келген Нобиль мен оның экипажын екі жүз мың итальяндық зор шапалақтап қарсы алды. Бұл танымалдылық Нобильдің қарсыластары күтпеген еді, олар шетелдік және отандық баспасөзді оған қарсы айыптаулармен толтырып жүрген. Көңілі толмаған Нобиль өзінің шағымдарын жасырмады. Бенито Муссолинимен сұхбаттасқанда, ол диктаторды өзінің наразылықтарын толыққанды баяндап айту арқылы ренжітті. Ресми тергеу және апаттың тудырған ұят Нобильдің жауларына қажетті мүмкіндік берді: апаттың кінәсі оның мойнына жүктелді, ол мұзда адамын тастап кеткені үшін айыпталды – осы айыптаманы жоюға өмірінің соңына дейін тырысты. Тергеу нәтижелеріне наразылық білдіріп, генерал Нобиль 1929 жылғы наурыз айында әуе күштерінен кетті.

Кейінгі өмірі

1931 жылдың шілдесінде Нобиле совет мұзжару кемесі «Малыгиннің» Франц-Иосиф жеріне және Солтүстік Қара теңізіне жасаған экспедициясына қатысты. 1932 жылы ол Кеңес Одағына көшіп, онда шамамен бес жыл тұрып, советтік жартық қатаң дирижабльдер бағдарламасы бойынша жұмыс істеді. Бағдарламаның көп бөлігі құжатталмаған, бірақ Нобиле үш дирижабльдің, оның ішінде «СССР V6 OSOAVIAKhIM» дирижаблінің құрастырылуын қадағалады және әскери мақсатта қолданылуы тиіс екі дирижабльді жобалады. Нобиле 1936 жылдың желтоқсанында Рим Папасының Ғылым академиясының мүшесі болып тағайындалғаннан кейін Италияға оралды. Бірнеше ай бойы ол Капронимен бірге авиациялық жобалармен айналысты, оның ішінде спиральдан шығу әдістері және моторлы қайық (MAS) немесе танк тасымалдай алатын ұшақтарды жасаумен айналысты. Фашистік үкіметтің қарсылығына байланысты Нобиле 1939 жылы Америка Құрама Штаттарына көшіп, Ромеовилл және Чикагодағы Льюис университетінде (сол кезде авиацияға бағытталған оқу бағдарламасы болғандықтан Льюис Ұлы Авиация мектебі деп аталды) сабақ берді. Италия АҚШ-қа соғыс жариялағаннан кейін оған АҚШ-та қалуға рұқсат берілді, бірақ АҚШ азаматтығын алудан бас тартып, 1942 жылдың мамырында Еуропаға оралуды жөн көрді. Римде қысқа уақыт тұрғаннан кейін ол Испанияға көшіп, Муссолини құлатылғанға дейін онда қалды, содан кейін туған еліне қайтты. 1945 жылы итальян әуе күштері Нобилені «Италия» апатына қатысты барлық айыптардан ақтап, оны бұрынғы генерал-майор шеніне қайта орнатып қана қоймай, генерал-лейтенант шеніне көтерді және 1928 жылдан бергі жалақысын төледі. Келесі жылы ол Италия Коммунистік партиясының тізімі бойынша тәуелсіз кандидат ретінде Конституциялық жиналысқа сайланды. Осы лауазымда ол Италия Конституциясының негізгі жобасын жасаған 75 мүшеден тұратын комиссияның құрамына кірді. 1948 жылы Нобиле Неаполь университетінде оқытушылыққа оралды, онда ол авиациялық және астронавтикалық пәндерді зерттеді және оқытты. Өмірінің соңына дейін ол сұхбаттар беріп, кітаптар мен мақалалар жазып тұрды, бірақ полярлық экспедицияларының оқиғалары туралы өзінің нұсқасын толыққанды түрде қоғамдық пікірге және кейбір әскери сарапшыларға сіңдіре алмады.

Жеке өмір

Нобиле 1916 жылдан бастап 1934 жылы қайтыс болғанға дейін Теано қаласынан шыққан бай нотариус қызы Карлотта Феррайоломен, одан он жас үлкенімен үйленді. Олардың Мария есімді қызы болды. 1959 жылы ол 1943 жылы Испанияда танысқан, кейіннен Римдегі Тамақ және Ауыл шаруашылығы ұйымының бас кітапханашысы болған неміс әйелі Гертруда Столпқа қайта үйленді.