Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі грек қала-мемлекеті
Ancient Greek city state
Теспия (Thespiae; Θεσπιαί) – Боэотиядағы ежелгі грек қаласы (полис). Ол тегіс жерде орналасқан, Геликон тауының етегінен шығысқа қарай созылған төбелердің төменгі тізбегімен көрінетін, қазіргі Теспи маңындағы жерде еді. Грецияға жасалған екінші парсы шапқыны кезінде Теспияның 700 гоплиті спарталықтармен бірге Термопил шайқасында парсылармен күресіп, грек әскерлерінің шегінуіне жағдай жасады. Шайқас аяқталғаннан кейін Грецияға адал болған Боэотия қалаларының бірі болды. Теспиялық гоплиттер көбінесе қара плащ пен ай тәрізді қалқанмен бейнеленгенімен, мұның тарихи шындыққа сәйкес екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Ежелгі Грецияда Теспия Фивамен бәсекелесіп, Рим империясы кезеңіне дейін сақталды.
Thespiae ('/θ//ɛ//s//p//i//.//iː/ THESPeeee; Θεσπιαί) was an ancient Greek city (polis) in Boeotia. It stood on level ground commanded by the low range of hills which run eastward from the foot of Mount Helicon to Thebes, near modern Thespies. During the Second Persian invasion of Greece, Thespiae's 700 hoplites remained with the Spartans in the Battle of Thermopylae, fighting the Persians and allowing the Greek forces to retreat. It was one of the few Boeotian cities to stay loyal to Greece after the battle. Although Thespian hoplites are popularly depicted with dark cloaks and crescent shields, no evidence supports their historical accuracy. In Ancient Greece, Thespiae rivaled Thebes and survived through the Roman Empire.
Архаикалық кезең
Архаикалық кезеңде Теспалық ақсүйектер Фиваға зор тәуелділікте болды. Бұл, мүмкін, жер иелігінің шағын ақсүйектер тобының қолында шоғырланғандығын көрсетеді, сондықтан тиімді хоплит әскерін жабдықтау қиын болды. Теспийліктер б.з.д. 700-650 жылдар аралығында Аскраны жойды, ал кейін б.з.д. 600-550 жылдар аралығында Эутрезисті қоныстандырды. Теспия сондай-ақ Креузис, Сифа, Тисба және Хориса қалаларын бағындырды, бұл шамамен б.з.д. VI ғасырдың соңында болған болуы мүмкін. Алайда, Плутарх Тессалиялық шапқындықты екінші парсы соғысына бірден алдын алатын оқиға ретінде келтіреді. Геродот Теспияның Фива құрамында болғаннан бері осы одақтың мүшесі болғанын айтады. 1997 жылы Грекия үкіметі спарталықтармен бірге қаза тапқан теспийліктерге ескерткіш орнатты. Соғыстан кейін Теба парсылармен одақтас болған Боэотияның соңғы қаласы болды, сондай-ақ Ксеркс I-ге Платея мен Теспияны гректермен бірге болған Боэотияның жалғыз қалалары деп көрсетті. Ксеркс қаланы өртеп жібергеннен кейін, қала тұрғындары Платея шайқасына 1800 сарбаздық жасақ жіберді. Б.з.д. 424 жылы Афинаның Боэотияға басып кірген кезде Теспия контингенті Делиум шайқасында ауыр шығынға ұшырады. Келесі жылы тебандықтар Теспиялықтардың афиналықтарға жақындығын айыптап, демократиялық төңкерістің алдын алу мақсатымен Теспия қабырғаларын бұзды. Б.з.д. 414 жылы тебандықтар Теспиялықтарға демократиялық төңкерісті басуға көмектесті. Коринф соғысында Теспия бастапқыда антиспарталық одақтың құрамына кірді. Б.з.д. 394 жылы Немея шайқасында Теспия контингенті пеллендермен тең күшпен шайқасты, ал спарталық одақтастардың қалғаны боэотиялықтардан жеңіліс тапты. Немеядан кейін Теспия Спартамен одақтасып, Коринф соғысы кезінде Боэотиядағы спарталық науқандар үшін база ретінде қызмет етті. Б.з.д. 386 жылы жасалған Корольдік бейбітшілік шарты Коринф соғысын шешті, нәтижесінде қала автономияға ие болды және б.з.д. 373 жылға дейін дербестігін сақтап қалды. Б.з.д. 373 жылы Теспия тебандықтар тарапынан басып алынды, Теспиялықтар Боэотиядан қуылды және көмек сұрап Платеялықтармен бірге Афинаға келді. Алайда, олар б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасында спарталықтарға қарсы күресу үшін контингент жіберді. Боэотарх Эпамеинонд Теспиялықтарға шайқастан бұрын шегінуге рұқсат берді, сондай-ақ Тебаға наразылық білдірген басқа боэотиялықтарға да рұқсат берді. Шабадан кейін Теба Теспияны қиратты және тұрғындарын қуды. Кейін қала қайта жаңартылды.
In the Archaic period the Thespian nobility was heavily dependent on Thebes. This possibly reflected that land ownership was concentrated in the hands of a small number of nobles, and therefore there was difficulty in equipping an effective force of hoplites. The Thespians destroyed Ascra at some point between 700–650 BCE, and later settled Eutresis between 600–550 BCE. Thespiae also took control over Creusis, Siphae, Thisbe and Chorisae, probably some time in the late sixth century. But elsewhere Plutarch gives a date for the Thessalian invasion as shortly preceding the Second Persian War. Herodotus suggests that Thespiae had been a member of the league as long as Thebes had been. In 1997, the Greek government dedicated a monument to the Thespians who fell alongside that of the Spartans. After the battle, Thebes was the final Boeotian state to side with the Persians, and in doing so they denounced both Plataea and Thespiae to Xerxes I as the only Boeotian states to side with the Greeks. After the city was burned down by Xerxes, the remaining inhabitants furnished a force of 1,800 men for the confederate Greek army that fought at Plataea. During the Athenian invasion of Boeotia in 424 BCE, the Thespian contingent of the Boeotian army sustained heavy losses at the Battle of Delium. In the next year the Thebans dismantled the walls of Thespiae on the charge that the Thespians were pro Athenian, perhaps as a measure to prevent a democratic revolution. In 414 the Thebans aided the Thespians in suppressing a democratic revolution. In the Corinthian War, Thespiae was initially part of the anti Spartan alliance. At the Battle of Nemea in 394 BCE, the Thespian contingent fought the Pellenes to a standstill while the rest of the Spartan allies were defeated by the Boeotians. After Nemea, Thespiae became an ally to Sparta and served as staging point for Spartan campaigns in Boeotia throughout the Corinthian War. The city became autonomous as stipulated in the King's Peace of 386 BCE which resolved the Corinthian War, and maintained autonomy until 373 BCE. In 373 BCE Thespiae was subdued by the Thebans, the Thespians were exiled from Boeotia and they arrived in Athens along with the Plataeans seeking aid. But they still sent a contingent to fight against the Spartans at the Battle of Leuctra in 371 BCE. The Boeotarch Epameinondas allowed the Thespians to withdraw before the battle, along with other Boeotians who nursed a grudge against Thebes. Not long after the battle Thespiae was razed by Thebes and its inhabitants expelled. At some point later the city was restored.
Эллиндік кезең
335 ж.б.д., теспийлер Ұлы Александрмен одақтасып, Фива қаласын жойды. Белгілі хетера (сүйегін) Фрине б.з.д. 4 ғасырында Теспияда дүниеге келді, бірақ ол Афинада өмір сүрген сияқты. Ол туралы айтылатын әңгімелердің бірінде, ол Теба қабырғаларын қайта құруды қаржыландыруға уәде берді, егер оларға «Александр жойды, Фрине куртизан қалпына келтірді» деген сөздер жазылса еді. Грек антологиясында Теспиядағы алтарьда «Көккіреуші Зевс» (Ἐριβρεμέτῃ) құдайына арналған үш аяқты тіреуіш болғаны айтылады. Бұл тіреуіш Теспия әскерлері үшін орнатылды, олар Ұлы Александрмен бірге Азияға жорық жасап, ата-бабаларының құны үшін кек алды. Эллинистік дәуірде Теспия Митридат VI-ға қарсы соғыста Рим Республикасымен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Кейіннен Страбон оны белгілі бір өлшемдегі елді мекен ретінде, ал Плиний Рим империясының құрамындағы бос қала ретінде, Митридатқа қарсы көрсеткен қолдауы үшін сыйлық ретінде атады. Теспияда б.з.д. 44 жылға дейін, Коринф қайта құрылғанға дейін Рим келіссөзшілерінің маңызды тобы орналасты. Паузаний Теспиялықтардың Олимпияда галлдарға қарсы соғысқан генерал Эвридамның (Εὐρυδάμος) ұлы Плейстаенның (Πλείσταινος) мүсінін орнатқанын жазды.
In 335 BCE, the Thespians joined in an alliance with Alexander the Great in destroying Thebes. The famous hetaera (courtesan) Phryne was born at Thespiae in the 4th century BCE, though she seems to have lived at Athens. One of the anecdotes told of her is that she offered to finance the rebuilding of the Theban walls on the condition that the words Destroyed by Alexander, Restored by Phryne the courtesan were inscribed upon them. In the Greek Anthology, it is written that on an altar in Thespiae there was a tripod dedicated to the "Zeus the Thunderer" (Ἐριβρεμέτῃ). The tripod was set up for the Thespiae soldiers who went and fought in Asia, with Alexander the Great, to take revenge for their ancestors. During the Hellenistic period, Thespiae sought the friendship of the Roman Republic in the war against Mithridates VI. It is subsequently mentioned by Strabo as a place of some size, and by Pliny as a free city, within the Roman Empire, a reward for its support against Mithridates. Thespiae hosted an important group of Roman negotiatores until the refoundation of Corinth in 44 BCE. Pausanias wrote that Thespians dedicated at Olympia a statue of Pleistaenus (Πλείσταινος), son of the Eurydamus (Εὐρυδάμος), who was the general against the Gauls.
Мифология
Нарцисс – Теспийдің жас шағындағы жігіті, бір көлдегі өз суретіне қарап, өзіне ғашық болып, соңынан өлімге ұшырады. Теспияға сапар шеккен Геракл Цитарон тауындағы арыстанды өлтіріп, патша Теспийдің елу қызының әрқайсысымен бір түнді сыйлық ретінде алды. "Теспия" атауының шығу тегіне қатысты Теспийден басқа, Аполлонның қаладағы нимфа Теспияны ұрлап әкеткені де айтылады. Ол өзен құдайы Асоптың қызы еді. Музалар көбінесе Теспияның Геликон тауындағы қасиетті Гиппокрене бұлағының жанында мекендеген, оның Пегас жерді аяғымен соққанда пайда болғанына сенеді. Қалаға Теспийлік айдаһар деп аталатын жылан да шабуыл жасаған, ал Зевс оны тоқтату үшін жыл сайын бір баланы құрбандыққа шалуды бұйырған. Бұл Менестей атты ер адаммен аяқталды, ол тікенекті торса киіп, айдаһардың жұтып қойғанда ішінде өлді.
Narcissus was a Thespian youth who, after gazing upon his reflection in a pool, fell in love with himself, leading to his demise. While visiting Thespiae, Heracles killed the Lion of Cithaeron and was given a night with each of the fifty daughters of king Thespius as a reward. Besides Thespius, another candidate for the origin of the name "Thespiae" is Thespia, a Naiad nymph of the city, abducted there by Apollo. She was a daughter of the river god Asopus. The Muses often dwelled on the sacred spring Hippocrene located at Thespiae's Mount Helicon, which is believed to have been created by Pegasus when it stomped its hoof on the ground. The city is also said to have been attacked by a serpent, the Thespian Dragon, and was prompted by Zeus to sacrifice a child every year as a solution. This ended when a man named Menestheus, wearing a spiked breastplate, was swallowed by the Dragon and killed it.
Ежелгі дін
Паузанияның айтуынша, Теспияда ең көп құлшылық етілген құдай Эрос еді, оның ең алғашқы бейнесі өңделмеген тас болған. Қалада көптеген өнер туындылары болды, соның ішінде Праксителдің Эросы – ежелгі әлемдегі ең танымал мүсіндердің бірі; ол Теспияға көптеген адамдарды тартты. Оны Калигула Римге алып кетіп, Клавдий қалпына келтірді, ал Нерон қайтадан алып кетті. Праксителдің Теспиямен байланысты тағы бір туындысы – Афродита, Арль Венерасы осыдан үлгіленген деп есептеледі. Сонымен қатар, Лисипптің қоладан жасалған Эрос мүсіні де болған. Теспийліктер Эротидия (Ἐρωτίδεια) мерекесін тойлаған, яғни Эросқа арналған фестивальді. Теспийліктер Музаларға да табынып, Музалар аңғарында оларға арналған киелі орын салған және Хеликон тауындағы қасиетті тоғайда мереке өткізген. Александриялық Климент Теспияда Цитаэрон Герасының мүсіні болғанын жазады.
According to Pausanias, the deity most worshipped at Thespiae was Eros, whose primitive image was an unwrought stone. The city contained many works of art, among them the Eros of Praxiteles, one of the most famous statues in the ancient world; it drew crowds of people to Thespiae. It was carried off to Rome by Caligula, restored by Claudius, and again carried off by Nero. Another work by Praxiteles associated with Thespiae was an Aphrodite, after which the Venus of Arles is thought to have been modeled. There was also a bronze statue of Eros by Lysippos. The Thespians celebrated the Erotidia (Ἐρωτίδεια) meaning festivals of Eros. The Thespians also worshipped the Muses, honored by a shrine in the Valley of the Muses and celebrated in a festival in the sacred grove on Mount Helicon. Clement of Alexandria writes that at Thespiae there was a statue of the Cithaeronian Hera.
Теспиандар
Теспия қаласының тұрғындары теспиялықтар деп аталады. "Теспий" деген жалпы атау "актер" мағынасын білдіреді, ол қала емес, аңыз бойынша алғашқы актер Теспис есімінен шыққан. Дегенмен, Теспис және Теспия екеуі де θέσπις (théspis, "құдайға шабыт" деген мағынаны білдіреді) деген сөзден туындаған. Теспиялық Демофил – Термопил шайқасында Теспия әскерінің қолбасшысы. Фрин – гетера. Ол дінге қарсылық көрсеткені үшін болған сот ісімен әйгілі, сол сотта оны шешен Гипереид қорғады. Амфион (Ἀμφίων) – ежелгі жазушы.
Citizens of Thespiae are called Thespians. The common noun thespian meaning "actor" comes from the legendary first actor named Thespis, and not the city. Both Thespis and Thespiae, however, are derived from the noun θέσπις (théspis, meaning 'divine inspiration'). Demophilus of Thespiae – Commander of the Thespian force at the Battle of Thermopylae. Phryne – a hetaira. She is best known for her trial for impiety, where she was defended by the orator Hypereides. Amphion (Ἀμφίων) – An ancient writer.
Археология
Көне акропольдің қалдықтары овал пішіндес бекініс қабырғасынан тұрады, ал шығыс және оңтүстік бөліктері іргетастармен жабылған. 1882 жылы Левктраға қарайтын жолда алып тас арыстанмен бірге, көп адамдарға арналған (полиандрион) қабірдің қалдықтары табылды. Қабірде өртеуден қалған күлдер, тікелей орнындағы оттықпен байланысты, және жеті жерленген адамның қалдықтары бар. Бұл қабір б.з.д. V ғасырының екінші жартысына жатады және әдетте б.з.д. 424 жылы Делий шайқасында қаза тапқан Теспиялықтардың қабірі деп есептеледі. Оны 1882 жылы грек археологы Панагиотис Стаматакис қазып шығарған.
Remains of what was probably the ancient acropolis consists of an oval line of fortification, while the ground to the east and south are covered with foundations. In 1882, the remains of a communal tomb (polyandrion), including a colossal stone lion, were discovered on the road to Leuctra. The tomb contains both cremated remains, associated with an in situ pyre, and seven inhumations. The tomb dates from the second half of the 5th century BC, and is usually identified as that of the Thespians who fell at the Battle of Delium in 424 BC. It was excavated by the Greek archaeologist Panagiotis Stamatakis in 1882.