Кіріспе

Еврей тілінің айтылу жүйесі Ашкеназдық еврей тілі (הגייה אשכנזית, ) – Ашкеназдық еврейлердің діни қызметтерінде және Тораны оқуда пайдаланатын Библиялық және Мишналық еврей тілінің айтылу ережелері.

Нұсқалар

Литва, поляк (Галиция), венгр және неміс тілдерінде айтылуда маңызды айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар ең анық ḥôlam дыбысын қолдануда көрінеді: солтүстік немісшесінде – , оңтүстік немісшесінде – , Галиция/Польшада – , венгрше – , ал литва тілінде – . Басқа да нұсқалар бар: мысалы, Ұлыбританияда бастапқы дәстүр солтүстік немісше айту болған, бірақ жылдар өте ḥolam дыбысы «toe» сөзіндегідей ұзын «о» дыбысына жақындап, (оңтүстік немісше айтуға ұқсас) бірігуге бейімделді, ал кейбір қауымдастар ашкеназдық еврей тілін толығымен тоқтатты да, Израиль тілін қабылдады. (Англиядағы көптеген хареди қауымдары Галиция/Польша нұсқасын қолданады, бірақ Голдерс Грин Бет Хамедраш сияқтылары немісше айтудың бірін сақтап қалған.) Tzere көптеген ашкеназдық дәстүрлерде деп айтылады. Дегенмен, польша тілінде ол жиі Segol деп айтылады. Көптеген ашкеназдық дәстүрлерде Segol деп айтылады, бірақ Оңтүстік-Шығыс нұсқаларында (поляк, Галиция және т.б.) басқаша айтылады. Литва тілінің ерекшелігі – қазіргі Балтық елдері, Беларусь және Украина мен Ресейдің бір бөлігін қамтитын аймақта қолданылатын sin және shin дыбыстарының бірігуі, екеуі де деп айтылады. Бұл сотниктердегі Эфраимдіктердің айтуына ұқсас, содан «Shibboleth» термині пайда болған. Resh дыбысы испан тіліндегідей альвеолярлық соққы немесе діріл, не француз тіліндегідей (Guttural R қараңыз) дауыстық жоғарғы тілдік фрикатив немесе діріл ретінде айтылады, бұл жергілікті неміс және идиш диалекттеріндегі айырмашылықтарға байланысты. Географиялық айырмашылықтардан басқа, «табиғи» айту мен кейбір раввиндер мен грамматиктер ұсынған, әсіресе Тораны оқу үшін қолданылатын қатаң ережелер арасында да айырмашылықтар бар. Мысалы:

Ерте ғасырларда ашкеназдық еврей тіліндегі басымдық көбінесе соңғы буынға түспей, соңғы буыннан бұрынғы буынға түсетін, ал басқа диалекттерде соңғы буынға түсетін. 17 және 18 ғасырларда Якоб Эмден және Вильна Гаоны сияқты ашкеназдық раввиндер Киелі кітапта басылған басымдық белгілеріне сәйкес соңғы буынға басымдық түсіруді ынталандыру науқанын жүргізді. Бұл Торадан оқу сияқты діни мақсаттарда сәтті болды. Дегенмен, ескі басымдық үлгісі идиш тіліндегі еврей сөздерінің айтылуында және Хайим Нахман Биалик пен Шаул Черниховскийдің ерте заманғы поэзиясында сақталған. Көптеген биліктер, Талмуд кезеңінен бастап (b. Megillah 24b, y. Berakhot 2:4, b. Berakhot 32a) және қазіргі заманға дейін (мысалы, Мишна Берура және Маген Авраам), дұға және Тора оқу сияқты діни қызметтерде қауымды ұсыну кезінде ח және ע дыбыстарын көмейлік артикуляциямен айтуды ұсынады, бірақ бұл практикада сирек орындалады. Сол сияқты, қатаң қолдану бастапқы א дыбысын глоттис тоқтату ретінде айтуды талап етеді. Күнделікті қолданыста жылжымалы шева көбінесе жіберіліп қалады (мысалы, «уақыт» сөзі zman деп айтылады, zĕman емес). Дегенмен, діни мақсаттарда грамматикалық ережелерге қатаң сәйкестікке шақырылады.

Тарих

Қысқаша айтқанда, Ашкеназ еврей тілі Вавилон дәстүрінің ұрпағы болып көрінеді, ол ішінара Тиберия жазуын қабылдауға бейімделген, сондай-ақ орта неміс тілінің айтылуы мен оның идиш тіліне айналу кезіндегі дыбыстық өзгерістеріне ықпал еткен. Еврей тіліндегі әртүрлі оқу дәстүрлерінің пайда болуы, Еврей және Орта Арамей тілдерінің Жайлаудағы әртүрлі аймақтардағы – Яһудея, Ғалилея, Үлкен Сирия, Жоғарғы Месопотамия және Төменгі Месопотамия ("Бабыл") – арасындағы ескі айырмашылықтарды көрсетеді. Масореттер дәуірінде (8-10 ғасырлар) біртұтас дауыстыларды және айтылу ерекшеліктерін көрсету үшін үш түрлі жазу белгісі қолданылды: бабылдық, палестиналық және тибериялық еврей тілі. Тибериялық еврей тілі соңғы екеуінен кейін пайда болып, қазірге дейін қолданылуда. Саадия Гаон мен Яков Киркисани заманында палестиналық еврей тілі тіпті Вавилонияда да стандартты деп есептелді. Бұл Тиберия жазуының таралуымен бірге болды. 14 ғасырлық "Сефер Асуфот" еңбегі – некуддот қолданылған, литургиялық емес және Киелі кітапқа жатпайтын ортағасырлық Ашкеназ мәтіндерінің бірі. Лингвистер күнделікті қолданыстағы сөздік қорына сүйене отырып, ортағасырлық Ашкеназ еврей тілінің қазіргі сефард еврей тіліне ұқсас деген қорытындыға келді. Басқа жағынан, Ашкеназ еврей тілі йемендік еврей тіліне ұқсайды. Ортақ белгілерге қамас гадолдың және, литвалықтар мен кейбір, бірақ барлық йемендіктерде холамның айтылуы жатады. Бұл ерекшеліктер Солтүстік Месопотамия еврейлерінің еврей тілінде кездеспейді, олардың айтылуы сефардтық тәжірибелермен араластырылған, бірақ Жоғарғы Месопотамияның кейбір еврей-арамей тілдерінде және сирия тілінің кейбір диалекттерінде кездеседі. Яһуда Лоу бен Безалель және көптеген басқа ғалымдар, оның ішінде барлық уақыттағы ең көрнекті еврей тілі грамматикасы саналатын Яков Эмденнің пікірінше, Ашкеназ еврей тілі – еврей тілінің ең дәл сақталған айтылуы. Бұл патах пен қамас арасындағы айырмашылықтарды сақтауымен түсіндіріледі, олар сефард және басқа диалекттерде көрінбейді. Тек Ашкеназ айтылымында көне Тиберия дәстүрінің жеті "некудоты" (еврей дауыстылары) ажыратылады: йемендік айтылымға жақын болғанымен, патахты сегольден ажыратпайды.