Кіріспе

Тауарлар мен қызметтерді сатып алу

Сатып алу – бұл сыртқы көздерден тауарлар, қызметтер немесе басқа жұмыстарды іздеу, шарттар бойынша келісу және сатып алу процесі, көбінесе тендерлік немесе бәсекелестік сауда-саттық арқылы жүзеге асырылады. Бұл термин сондай-ақ, қандай да бір нәрсенің іске асырылуын "қамтамасыз ету" бойынша шарттық міндеттемеге де қатысты болуы мүмкін. Егер мемлекеттік орган осы тәжірибе арқылы тауарлар немесе қызметтерді сатып алса, онда бұл мемлекеттік сатып алу немесе қоғамдық сатып алу деп аталады. Сатып алу, ұйымдық процесс ретінде, сатып алушыға сапа, саны, уақыты және орны сияқты факторларды ескере отырып, тауарлар, қызметтер немесе жұмыстарды ең қолайлы бағамен алуға мүмкіндік беруді мақсат етеді. Корпорациялар мен мемлекеттік органдар көбінесе өздерінің бизнесі үшін әділ және ашық бәсекелестікті ынталандыратын процестерді анықтайды, сонымен қатар алаяқтық пен сөз байласу сияқты тәуекелдерді азайтуға тырысады. Барлық сатып алу шешімдеріне дерлік жеткізу және тасымалдау, маржинальдық пайда және тауарлар бағасының құбылуы сияқты факторлар кіреді. Корпоративтік әлеуметтік жауапкершілікке бағытталған ұйымдар өздерінің сатып алу қызметінде әлеуметтік және этикалық мәселелерді де ескеруді талап етеді. Өзге жағынан, есептілік практикасына қатысты сыртқы ережелерді енгізу, сатып алушы-жеткізуші арақатынастарына күтпеген әсер ете алады.

Тарих

Тауарлар мен қызметтерді ресми түрде сатып алудың тамыры әскери логистикада жатыр. Римдіктер өз империясының барлық жерінде орналасқан жабдықтау қоймаларының жүйесін құрды. Бұл қоймаларда азық-түлік, қару-жарақ және басқа да жабдықтар сақталды, олар жедел түрде майданға таратылуы мүмкін болды. Бұл жүйе Рим армиясының тіпті үйден алыс соғысып жатқанда да, әрдайым жақсы қамтамасыз етілуін қамтамасыз етті. Өнеркәсіптік операцияның сатып алу бөлімі деп танылатын алғашқы жазба 19 ғасырдағы теміржол компанияларына қатысты: "Теміржол жабдықтарын сатып алу, күтім жасау және пайдаланудағы зерделілік пен адалдық құрылыс және пайдалану шығындарына тікелей әсер етеді, сондай-ақ қызметкерлердің беделіне және меншік иелерінің табысына да әсер етеді". 1922 жылғы анықтамалық кітапта былай делінген: "Қазіргі заманғы сатып алу агенті бұрынғыдан гөрі әлдеқайда маңызды, өйткені бұрын сатып алу агенттері көбінесе резеңке штамптар немесе бір тиын үшін саудаласушылар болатын. Ал қазіргі заманғы сатып алу агенті – шығармашылық ойлаушы және жоспарлаушы, ол өз жұмысын кәсіп ретінде қарастырады".

Қамқорлық және сатып алу

Сатып алу – көздерді іздеу және иеленудің кең ауқымды ұғымының бір бөлігі. Әдетте, сатып алу тактикалық сипатқа ие болып саналады (өнімді немесе қызметті физикалық түрде сатып алу процесі), ал көздерді іздеу және иелену стратегиялық және толыққанды болып қарастырылады. Жеткізуді басқару институты (ISM) стратегиялық көздерді іздеуді – иеленуші ұйымға қажетті өнімдерді немесе қызметтерді ұсына алатын көздерді анықтау процесі деп анықтайды. Сатып алу термині жалпы сатып алу процесін немесе циклін, оның тек тактикалық аспектілерін ғана емес, көрсету үшін қолданылады. "Сатып алу" және "иелену" терминдері арасында маңызды айырмашылық бар; олардың арасындағы нақты ерекшелік халықаралық ағылшын тілінің түсініксіздігіне байланысты көбінесе жоғалады. Жалпы анықтама бойынша, "сатып алу" – тауарлар мен қызметтерді иеленуге қатысты іс-әрекеттер мен процестерді сипаттайтын басты функция болып табылады. "Иеленуден" ерекшелігі, ол негізгі талаптарды белгілеу, нарықты зерттеу, жеткізушілерді бағалау және келісімшарттарды келіссөздер жүргізу сияқты көздерді іздеуге қатысты іс-шараларды қамтиды. Сондай-ақ, тауарды тапсырыс беру және алуға қажетті сатып алу қызметін де қамтуы мүмкін. Сондықтан иелену және көздерді іздеу сатып алудан әлдеқайда кең ұғымдар. Көптеген көздерді пайдалану бизнес-моделі мен иелену модельдері бар.

Сатып алу процестері

Өндірісте және қорғаныста қолданылатын сызықтық сатып алу процесі келесі суретте көрсетілген, бұл жағдайда технология саласындағы сатып алуға қатысты. Процесс технологияны анықтау және қолдануға жарамды түсініктерге жетілдіру кезеңдерімен сипатталады, олар кейіннен әзірленеді және өндіріске дайындалады, содан кейін өндірілген жүйелер пайдалану ортасында қолдау көрсетіледі. [[Файл:Ақпарат алу процесі. jpg|center|thumb|560px|Сатып алу процесінің моделі

Көптеген авторлар сатып алуды циклдік процесс ретінде қарастырады, ол бизнес-мұқтаждықтарды анықтаудан басталады, содан кейін техникалық талаптар әзірленеді, жеткізушілер анықталады және олармен консультациялар үшін тиісті әдістер таңдалады, ұсыныстар қабылданып бағаланады, келісімшарт жасалып, жаңа активтер жеткізіледі немесе қызметтер көрсетіледі, активтерге меншік құқығы басқарылады немесе қызмет көрсету басқарылады және активтің жаңаруы немесе қызмет шартының аяқталуымен цикл аяқталады. Осыдан кейін цикл қайта басталады. Сатып алу және жеткізу институты (CIPS) циклдің басында сатып алу мамандарының және біліктіліктерінің қатысуын ұсынады, мұндай "алғашқы сатып алуға қатысу" нарыққа қатысу тәсілінің, техникалық талаптардың, сатып алу стратегиясының және жеткізушілерді таңдау тәсілінің сипаты мен уақытына оң әсер ететінін атап көрсетеді. Чарльз Доминик кез келген маңызды жеткізушімен жасалатын келісімнің "алғашқы кезеңдерінде" сатып алуға қатысу, келіссөздер процесінде қатаң этикалық принциптерді қолдануды қамтамасыз етуге, жеткізушінің толыққанды жарамдылығын бағалау сияқты салалардағы сараптаманы пайдалануға және бағаның күрт өсуі сияқты болашақ тәуекелдерден қорғауға көмектесе алатынын айтады.

Сатып алу бизнес-модели

Сатып алу шешімдері қарапайым сатып алу мәмілелерінен бастап, сатып алушы-жеткізуші арасындағы күрделі ынтымақтастыққа дейін ауысады. Снарядтау жолында бірнеше модельдер бар: негізгі жеткізуші, мақұлданған жеткізуші, басым жеткізуші, өнімділікке негізделген/басқарылатын қызметтер моделі, мүдделі бизнес-моделі, ортақ қызметтер моделі және үлестік серіктестік. Негізгі жеткізуші моделі мәмілеге негізделген; әдетте, ол стандартты нарықтағы көптеген нұсқалары бар жеке өнімдер мен қызметтер үшін белгілі бір бағаға ие. Әдетте, бұл өнімдер немесе қызметтер оңай қолжетімді болады, ұсынылатын нұсқалардың айырмашылығы аз. Мақұлданған жеткізуші моделі белгілі бір өнімділік немесе басқа да іріктеу критерийлеріне сай келетін алдын ала біліктілігі бар жеткізушілерден тауарлар мен қызметтерді сатып алуға негізделген тәсілді қолданады. Басым жеткізуші моделі де мәмілеге негізделген экономикалық модельді қолданады, бірақ басым жеткізуші мен басқа мәмілеге негізделген модельдердің арасындағы басты айырмашылық – сатып алушының жеткізушімен қарым-қатынас орнатуды таңдауында, бұл жеткізушіге сатып алушының стратегиялық мақсаттарына жету үшін бизнесіне қосымша құн қосу мүмкіндігін береді. Өнімділікке негізделген (немесе басқарылатын қызметтер моделі) әдетте, қатынастық келісімшарт моделін өнімге негізделген экономикалық модельмен біріктіретін ресми, ұзақ мерзімді жеткізушімен жасалған келісім болып табылады. Ол жеткізушілердің өнімге негізделген қызмет деңгейі туралы келісімдерге (SLA) және/немесе шығындарды азайту мақсаттары бойынша жауапкершілігін арттыруға бағытталған. Мүдделі снарядтау бизнес-моделі – бұл нәтижеге негізделген экономикалық модельді қатынастық келісімшарт моделімен біріктіретін гибридтік қарым-қатынас. Компаниялар сатып алушылар мен жеткізушілер үшін одан да жоғары құндылықты құруға және бөлісуге бағытталған жоғары деңгейдегі ынтымақтастық келісімдеріне кіреді. Ортақ қызметтер моделі әдетте, аутсорсингтік келісімге негізделген ішкі ұйым болып табылады. Бұл тәсілді қолдану арқылы процестер көбінесе бизнес-бөлімдер немесе пайдаланушылар пайдаланатын қызметтер үшін төлем жасайтын бірыңғай қызмет орталығына (SSO) шоғырландырылады. Үлестік серіктестік заңды түрде міндетті ұйымды құрайды; ол жеткізушіні сатып алудан (иелену), еншілес компания құрудан, үлестік серіктестік кәсіпорындарды құрудан немесе кооперативтік (кооперациялық) келісімдерге кіруге дейін әртүрлі құқықтық формаларға ие болуы мүмкін.

Бағдарламалық жасақтама

Сатып алу бағдарламалық құралы (көбінесе электрондық сатып алу бағдарламалық құралы деп аталады) сатып алу процестерін электрондық түрде немесе бұлттық технологиялар арқылы басқарады.

Қаржы функциялары

Кәсіпорын құрылымындағы сатып алу және қаржы функциялары өзара келіспеушілікте болып келген. Олардың арақатынасының шиеленісті сипаты, мүмкін, сатып алу тарихымен байланысты болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, сатып алу қаржы функциясының бағынышты бөлімі саналды. Мұндай түсінікке себептердің бірі – сөздердің мағынасы. Сатып алу жаңа басталған кезде ол "коммерциялық" операция деп аталатын. Сондықтан, сатып алу бөліміне сатып алу бөлімі емес, коммерциялық бөлім деп ат қойылды: "коммерциялық" сөзі ақшамен байланысты деп түсіндірілді. Осыдан келіп, сатып алу тікелей қаржы бөліміне бағынышты болды. Тағы бір фактор, мағыналық тұрғыдан негізделген, сатып алу бөлімдері (немесе, керісінше, коммерциялық бөлімдер) әрқашан "ақшаны жұмсаумен" айналысатын деп есептелді. Бұл қабылдау сатып алуды қаржы функциясының құрамына енгізуге жеткілікті болды. Сатып алу және қаржы – мүдделері өзара қарама-қарсы функциялар. Сатып алу ақшаны жұмсаумен немесе бөлумен тікелей байланысты болса, қаржы өз мәні бойынша шығындарды қысқарту рөлін атқарады. Міне, осы себепті сатып алудың мақсаттары қаржының шығындарды қысқарту талаптарымен үнемі тексеріліп отырады. Бірақ бұл көзқарас өзгеруде, өйткені сатып алу жөніндегі бас директорлардың көбі қаржы бөлімдерінен көбірек тәуелсіздік пен араласпауды талап ете бастады. 2005 жылы АҚШ-та жарияланған федералдық меморандум бойынша, федералдық үкімет департаменттеріндегі сатып алу, қаржы және ақпараттық технология функциялары стратегиялық көздер арқылы үнемдеу мақсатында бірлесіп жұмыс істеуі керек деген үміт пайда болды.

Электрондық

Электрондық сатып алу – интернет немесе басқа да компьютерлік желі арқылы тауарлар мен қызметтерді сатып алу. Электрондық деректер алмасу (ЭДЖ) электрондық сатып алуға қадамдардың бірі болды, ол инвентаризация және қажетті тауарлар сияқты деректерді стандартталған түрде электронды түрде беруді қамтыды. Шонхерр ЭДЖ-нің Берлинге тасымалдау үшін стандартталған тізімдерден дамығанын, оны 1960 жылдары DuPont қолданғанын және Материалдық қажеттіліктерді жоспарлау мен Кәсіпорынның ресурстарын жоспарлау электрондық сатып алудың алғашқы түрлері болғанын айтады.

Үкімет

Мемлекеттік сатып алу, сондай-ақ үкіметтік сатып алу деп те аталады, – бұл басқару органының өзі немесе салық төлеушілер үшін ұйымнан тауарлар, жұмыстар және қызметтерді сатып алуы. 2019 жылы ЭЫДҰ елдеріндегі жалкі ЖІӨ-нің шамамен 12%-ы мемлекеттік сатып алуға тиесілі болды, ал 2021 жылы Дүниежүзілік банк тобы мемлекеттік сатып алулардың әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 15%-ын құрағанын бағалады.

Артықшылықтары

Мемлекеттік сатып алулар үкіметтің қоғамын басқару және жеке секторға қажетті тауарлар мен қызметтерді өндірудің ең тиімді жолдарын анықтау еркіндігін беру идеясына негізделген. Мемлекеттік сатып алудың бір артықшылығы – инновацияны және экономикалық өсуді ынталандыру мүмкіндігі. Мемлекеттік сектор салық төлеушілерге қажетті тауар немесе қызметті ұсыну үшін ең қабілетті коммерциялық емес немесе коммерциялық ұйымдарды іріктейді. Бұл жеке секторда осы келісімшарттарды жеңіп алу үшін бәсекелестікті күшейтеді, нәтижесінде тиімдірек және сапалырақ тауарлар мен қызметтерді ұсына алатын ұйымдар марапатталады. Кейбір келісімшарттарда аз ұлт өкілдері басқаратын, әйелдер меншігіндегі кәсіпорындармен және/немесе мемлекеттік кәсіпорындармен жұмыс істеуді қолдауға бағытталған арнайы талаптар қарастырылған. Бәсекелестік – мемлекеттік сатып алу процесінің маңызды құралы, ол оның нәтижесіне әсер етеді. Осы жүйе арқылы өтетін қаржының көлеміне байланысты мемлекеттік сатып алуларға қатысты бәсекелестік өте жоғары; әлемдік деңгейде мемлекеттік сатып алуға жыл сайын шамамен бір триллион АҚШ доллары жұмсалады деп есептеледі.

Экология

Мемлекеттік сатып алу кезінде тапсырыс берушілер мен ұйымдар тауарлар мен қызметтерге конкурс өткізу кезінде экологиялық мәселелерді ескереді. Мақсаты – сатып алудың адам денсаулығы мен қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайту. Еуропалық Одақта Комиссия жақсырақ қоршаған орта үшін мемлекеттік сатып алу туралы хабарламасын қабылдады, онда мүше мемлекеттер 2010 жылға қарай мемлекеттік сатып алудың 50%-ын «жасыл» сатып алуға жеткізуді мақсат етіп қойды. Еуропалық Комиссия Еуропадағы кез келген мемлекеттік орган қолдана алатын 21 тауар/қызмет тобы үшін GPP критерийлерін ұсынды. Еуроодақ сондай-ақ 100 төмен көміртекті тендерді іске асыруға бағытталған GPP 2020 жобасын іске қосты. Әлеуметтік және экологиялық талаптар ЕО сатып алу директиваларының қолданылу шегінен жоғары және төменгі келісімшарттарға да қолданылуы мүмкін. 2014 жылғы Сатып алу директивалары мемлекеттік органдарға экологиялық факторларды ескеруге мүмкіндік береді. Бұл алдын ала сатып алу кезінде, сатып алу процесінің өзінде және келісімшартты орындау кезінде қолданылады. Мердігерлер мен қосалқы мердігерлердің экологиялық заңнамаға сәйкес келуін қамтамасыз ету мақсатында шығару және іріктеу ережелері жасалған. Өмірлік циклге арналған есептеулер, тұрақты өндіріс процестерін белгілеу және экологиялық сыйлықтар критерийлерін пайдалану сияқты әдістер тапсырыс берушілерге экологиялық тұрғыдан тиімді ұсыныстарды анықтауға көмектеседі.

Қолжетімділік

АҚШ-тың 508-бабы және Еуропалық Комиссияның EN 301 549 стандарты мемлекеттік сатып алу арқылы қолжетімділікті дамытуды талап етеді. Бұл, әлемдегі шамамен 1 миллиард мүгедектің қолжетімділігін арттыруға бағытталған, қолжетімділік мүмкіндіктері енгізілген өнімдер мен технологияларды сатып алуды білдіреді.

Залалдар

Мемлекеттік сатып алудың бір мәселесі – үкіметтердің экономикалық өнімділікті өлшеуге келмейтіні, себебі мемлекеттік сатып алу жүйелерінің көлемі едәуір артқан сайын, олардың күрделілігі мен әсері де арта түседі. Мемлекеттік сатып алу барлық мемлекеттік сектор тауарлары мен қызметтеріне, денсаулық сақтаудан бастап жолдарды күтуге дейін, тығыз байланысты. Академиялық зерттеулер көрсеткендей, сатып алу шешімдеріндегі еркіндік жоғары білімді кадрлары бар елдерде тиімді, ал білімді кадрлары аз аймақтарда зиянды.

Қалпына келтіру

ЭЫДҰ тендерлік алаяқтықтарды анықтау және олармен күресу жөніндегі нұсқауларды жариялады. Мемлекеттік сатып алудағы алаяқтық – мемлекеттік қызметкерлердің, мердігерлердің немесе сатып алу процесіне қатысқан кез келген адамның адал емес жолмен пайда табуы, міндеттемелерден жалтарғандығы немесе мемлекеттік мүлікке немесе басқа да тәсілдермен зиян келтіруі ретінде анықталады. Мысалы, жеткізушінің адал емес өкілі сатып алушының адал емес өкіліне сатып алушының ұсынысын таңдау үшін, көбінесе жоғары бағамен, ақы төлейді. Мемлекеттік сатып алудағы басқа да алаяқтықтар: тендерге қатысушылардың арасында бәсекелестікті төмендету үшін келісім жасау; тендерге қатысушыларға алдын ала "ішкі" ақпарат беру; көрсетілмеген қызметтер мен тауарлар немесе істелмеген жұмыстар үшін жалған немесе көбейтілген шот-фактуралар ұсыну. Мұндай схемаларда "көктегі фирмалар", яғни шоттарды төлеу үшін құрылған және пайдаланылатын "қалпақ" компаниялар қолданылуы мүмкін. Тәпсіріс берушінің келісімінсіз сапасыз материалдарды қасақана алмастыру. Тиісті негіздемесіз "бірден-бір көзден" шарттар жасау. Білікті мердігерлерді қажетсіз түрде шеттету үшін техникалық сипаттамаларда алдын ала біліктілік талаптарын пайдалану. Ірі сатып алулардың шартты қарау рәсімдерінен қашу үшін шағын сатып алу рәсімдеріне қатысуға мүмкіндік беру үшін талаптарды бөлу. Адалдық шарты – мемлекеттік сатып алу жобаларында алаяқтық пен басқа да бұрмалаушылықтарды алдын алу құралы. G20 оларды 2019 жылғы инфрақұрылымды дамытудағы адалдық пен ашықтықты ынталандыру жөніндегі жақсы тәжірибелер жинағында қолдануды ұсынды. Еуропалық комиссияның "Адалдық шарты – ЕО қаражатын сақтау жөніндегі азаматтық бақылау механизмі" атты ірі пилоттық жобасы 11 мүше мемлекеттегі 17 ЕО қаржыландыратын жобадағы жемқорлықты азайтудағы Адалдық шартының тиімділігін бағауға бағытталған, жобалардың жалпы құны 920 миллион еуродан астам.

Әйелдер

Сатып алу және сатып алу саласындағы лауазымдар әдетте ерлер мен әйелдерге де ашық, бірақ осы саланың жетекшілері әйелдердің "ерлерге тәндей қиындықтарға, [соның ішінде] танылуға және жұмыс істейтін ұйымдарға ықпал етуге" тап болатынын мойындайды, бірақ оған қоса, өздерінің қабілеттерін дәлелдеу үшін, әріптестері мен жоғары лауазымдағы қызметкерлерінің құрметін алу үшін "екі есе жақсы" болу сияқты қосымша қиындықтар да бар. Кейбір авторлар әйелдердің сатып алу саласына қадам басу мүмкіндігі кейбір лауазымдарды әйелдерге лайықсыз деп санайтын стереотиптердің салдарынан шектеулі екенін айтты. 2016 жылы Сауд Арабиясының Хобар қаласында өткен "Сатып алудағы әйелдер" іс-шарасында осы саланың қызметкерлері арасындағы байланыс желісі, әйелдерді қолдаудың маңызды құралы ретінде танылды.

Міндеттілік

Келісім-шарт бойынша қамтамасыз ету міндеттемесі – бұл іс-әрекеттің орындалуын немесе жағдайдың орындалуын толық қамтамасыз етудің міндетті міндеттемесі. Мысалы, негізгі жеткізушімен жасалған келісім-шартта компанияның еншілес компаниялары, холдинг компаниялары және басқа да байланысты кәсіпорындары негізгіге келісім-шарт бойынша жүктелген міндеттемелермен бірдей міндеттемелерді "қамтамасыз етуін" талап ететін тармақ болуы мүмкін. Nearfield Ltd., Lincoln Nominees Ltd. және басқа да серіктестер арасындағы бірлескен кәсіпорын келісімінде банктік қарызды пайдалануға қатысты "procure" сөзінің қолданылуы тараптар арасында "procure" сөзінің мағынасына байланысты дау тудырды. Бұл дау 2006 жылы судья Питер Смит шешті, ол "сөздің жалпы мағынасы" анық және жақсы түсінілгенін растады: Мен "procure" сөзінің Nearfield [талапкер] айтқандай, "іске асыруды қамтамасыз ету" дегеннен басқа ештеңе білдірмейтініне келісемін. Осы жағдайда қарызды "төлеуді қамтамасыз ету" міндеті сол қарызға кепілдік берумен тең болды.