Кіріспе

Эдвард Эльгардың ми-минор квартеті, Op. 85, оның аяқталған соңғы маңызды туындысы, солист виолончель репертуарының тірегі болып табылады. Эльгар оны Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, оның музыкасы концерттік залдарда сәннен шығып қалған кезде жазды. Эльгардың бұрынғы скрипкалық концерті лирикалық және құмарлыққа толы болса, виолончельдік концерт көбінесе терең ойларға жетелеуші, ағымға берілген сипатқа ие. 1919 жылғы қазан айындағы тұңғыш орындалысы Эльгар мен орындаушылардың жеткілікті репетиция уақытынан айырылуына байланысты сәтсіз аяқталды. Эльгар Беатрис Харрисонмен бірге осы туындыны екі рет жаздырды. Содан бері Пабло Касалс бастап, көрнекті виолончельшілер бұл шығарманы концерттерде және студияда орындады, бірақ 1960 жылдарға дейін, Жакелин дю Пренің жазбасы халықтың назарын аударып, классикалық бестселлер атанғанға дейін, бұл туынды кең танымалдыққа ие болған жоқ.

Тарих

Эльгар концертке 1919 жылға дейін кіріспегені белгілі. 1900 жылы Бродский квартетінің виолончельшісі Карл Фукс (виолончельші) композитордан бір күні виолончельге нәрсе жазуға келісім алған. Кейін Фукс пен оның досы виолончельші Пол Грюммер Эльгарға осы туралы еске салған. Композитордың өмірбаянын жазған Джеррольд Нортроп Мур Эльгар 1919 жылы жаңа концерт жоспарлағанда осы уәдені есіне алған болуы мүмкін деп болжайды. 1918 жылы Эльгар Лондонда операция жасатып, жұққан тонзиллитін алып тастады. Ауруханадан Лондонға үйіне оралғаннан кейінгі түні ол концерттің бірінші тақырыбы болатын әуенді жазды. Біраз уақыттан соң ол әйелімен бірге Сассекс округының Фиттлворт қаласына жақын жердегі "Бринквеллз" атты усақ үйіне көшті. 1918 жылы Эльгар онда үш камералық шығарма жазды, олардың әйелі бұрынғы шығармаларынан стиль және мінез жағынан ерекшеленетінін айтты. 1919 жылдың көктемінде олардың премьерасынан кейін ол виолончель концерті туралы идеясын іске асыруды бастады. Бұл шығарма Сидни Колвин мен оның әйеліне, Эльгардың достарына арналған. Концерт 1919 жылдың 27 қазанында Лондон симфониялық оркестрінің 1919–20 маусымының ашылу концертінде сәтсіз премьера болды. Композитор дирижерлік еткен концерттен басқа, бағдарламаның қалған бөлігін Альберт Коутс дирижерлік етті, ол Эльгардың есебінен репетиция уақытын арттырып жіберді. Леди Эльгар: "Бұл қатыгез, өзімшіл, ұяңсыз, жаман мінезді Коутс репетицияны тоқтатпады" деп жазды. The Observer газетінің сыншысы Эрнест Ньюман: "Апта бойы жеткіліксіз репетиция болғаны туралы әңгімелер тарады. Себебі қандай болмасын, қайғылы факт – мүмкін, осындай ұлы оркестр өзін осылай ұятты көрсеткен емес. Шығарманың өзі өте әдемі, өте қарапайым – соңғы бірнеше жылда Эльгардың музыкасына келген жүкті қарапайымдық, бірақ оның қарапайымдығының астында терең даналық пен сұлулық бар" деді. Ол солист Феликс Салмондты кінәламады, ол кейін оған қайтадан ойнады. Эльгар Салмондтың шығарманы дайындаудағы жақсы жұмысы болмаса, оны концерттен толығымен алып тастайтын еді деді. Бірінші симфониядан айырмашылығы, премьерасынан кейін бір жылдан астам уақыт ішінде бүкіл әлемде жүздеген қойылым болды, ал виолончель концерті Лондонда бір жылдан астам уақыт бойы екінші қойылымға ие болмады. Эльгардың музыкасы осы уақытқа дейін ескірген, соғыстан кейінгі дәуірге қарағанда Эдвард дәуіріне көбірек сәйкес келетін болып көрінді. Концерттің американдық премьерасы 1922 жылдың 21 қарашасында Нью-Йорктегі Карнеги залында Жан Жерарди Филадельфия оркестрімен Леопольд Стоковский дирижерлігімен өтті. Ол ықылассыз қабылданды: The New York Herald шығарманың көп бөлігін "ойлы, меланхолиялық және жалпы алғанда көңіл көтермейтін" деп тапты; Жерарди кейіннен концертті Польша мен Австралияда таныстырды. Сидней Морнинг Геральд газеті бұл шығарманы ерекше, музыкалық және виолончель репертуарына тамаша қосымша деп тапты, бірақ "тыңдаушының қиялын ояту қасиеттерінен құралмаған". Кейін концертке деген құрмет арта түсті. 1955 жылы "The Record Guide" журналының авторлары "виолончель концертінің қарсылықсыз тартымдылығы" туралы жазды, бірақ "солоны орындау өте қиын", "ағылшынша ерекшелікпен ерекшеленетін тыныш қадір-қасиеттілік" талап етеді деді. 1967 жылы сыншы Эдвард Гринфилдтің айтуынша, Жаклин дю Пре "Нью-Йорктен Мәскеуге дейінгі аудиторияны Эльгардың кем дегенде кейде экспортталатындығына сендірді". Бұл шығарма Дворжактың Op. 104 шығармасымен бірге халықаралық репертуардағы ең көп орындалатын екі виолончель концертінің біріне айналды. Струналық бөлім тақырыпты үшінші рет орындайды, содан кейін соло виолончель оны фортиссимомен қайта жасайды. Оркестр қайталайды, виолончель тақырыпты соңғы рет ұсынады, содан кейін тікелей лирикалық E мажорлық ортаңғы бөлімге өтеді. Бұл бірінші бөлімнің ұқсас қайталануына айналады. Бұл бөлімде соло виолончельдегі фортиссимоның өзгертілген тақырыбы жоқ. Баяу бірінші бөлім тікелей екінші бөлімге өтеді. Екінші бөлім виолончельдің пиццикато аккордтарымен жылдам кресцендомен басталады. Содан кейін соло виолончель Allegro molto бөлімінің басты мотивін орындайды. Пиццикато аккордтары соңынан келеді. Ұзақ емес каденца ойналады, содан кейін он алтыншы нота мотивтері мен аккордтары орындалады. Ритардандо тікелей шекерцо сияқты бөлімге әкеледі, ол соңына дейін жалғасады. Баяу үшінші бөлім лирикалық мелодиямен басталады және аяқталады, ал бір тақырып бүкіл бөлімде жүреді. Соңғысы тікелей финалына өтеді (қайтадан үзіліссіз). Төртінші бөлім тағы да бір жылдам кресцендомен басталады және фортиссимода аяқталады. Соло виолончель тағы бір речитатив пен каденцамен жауап береді. Бөлімнің басты тақырыбы асыл және салтанатты, бірақ жасырын мәнді және көптеген тональдық өзгерістермен толы. Шығарманың соңына жақын, темп пілленген бөлімге дейін баяулайды, онда жаңа тақырыптар тобы пайда болады. Темп одан әрі баяулайды, үшінші бөлімнің темпіне дейін, және сол бөлімнен тақырып қайта орындалады. Темп одан әрі баяулайды, тоқтап қалады, ал оркестр аккордты ұстап тұрады. Содан кейін, шығарманың соңында, бірінші бөлімнің речитативы қайта орындалады. Бұл төртінші бөлімнің басты тақырыбының қайталануына өтеді, кернеу соңғы үш аккордқа дейін артады, олар шығарманы аяқтайды.

Жазбалар

Эльгар мен Беатрис Харрисон 1920 жылы акустикалық жазу процесін пайдаланып, қысқартылған жазба жасады. Алғашқы толық жазба 1928 жылы Харрисон, Эльгар және Жаңа симфониялық оркестр тарапынан жасалды. Кейін В. Х. Сквайр және Пабло Касалс жеке орындаушылар ретінде қатысқан 78 айналымдық жазбалар шықты, бірақ бұл туынды 1950-1970 жылдардағы LP дәуіріне дейін жиі жазылмады. 1965 жылы EMI британдық виолончельші Жаклин дю Преді жеке орындаушы ретінде және сэр Джон Барбиролли басқарған Лондон симфониялық оркестрімен маңызды жазба жасады. Бір сыншының пікірінше, осы жазба "тіпті американдықтарды Эльгарды құлшыныспен тыңдауға көндірді". Одан бері жетпістен астам жазба шықты, олардың ішінде 1960-шы жылдары Пьер Фурнье және Мстислав Ростропович, 1970-шы жылдары Пол Тортелье, 1980-шы жылдары Линн Харрелл, Генрих Шифф, Йо-Йо Ма және Стивен Иссерлис, 1990-шы жылдары Миша Майский, Янош Старкер, Питер Виспелвей және Трюльс Мёрк, 2000-шы жылдары Энн Гастинел және Рафаэль Уоллфиш, содан кейін Соль Габетта, Пол Уоткинс, Антонио Менсес және Шеку Канне-Мейсон болды. 1985 жылы Джулиан Ллойд Веббер концертті Ехуди Менухин басқарған Корольдік филармониялық оркестрмен жазды. BBC Music Magazine үшін Джеррольд Нортроп Мур осыны соңғы уақытқа дейінгі ең жақсы нұсқа деп таңдады және ол 1985 жылғы "Ең үздік классикалық жазба" сыйлығына ие болды. BBC Radio 3 бағдарламасының "Кітапхана құру" бөлімінде концерттің барлық нұсқалары үш рет салыстырмалы түрде талданды. 2008 жылғы "Penguin Guide to Recorded Classical Music" журналында осы туындыға арналған үш беттік шолу бар. BBC және The Penguin Guide екеуінің де ең жоғары ұсынысын алған жалғыз жазба – дю Пренің 1965 жылғы LSO және Барбироллимен бірлескен жазбасы. BBC және The Penguin Guide мақтаған басқа жазбалар: Беатрис Харрисон (1928); Стивен Иссерлис (1988); Йо-Йо Ма (1985) және Трюльс Мёрк (1999). Неміс журналы Fono Forum 2022 жылғы дискографиялық шолуда Harrison, du Pré, Tortelier, Robert Cohen, Michaela Fukačová, Daniel Müller Schott және Watkins жеке орындаушылар ретінде қатысқан жазбаларды ұсынады.