Кіріспе
1500 және 1800 жылдар аралығында жасалған ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармалары – бұл ерте заманауи ағылшын тілінің кезеңінде, шамамен 1500 мен 1800 жылдар аралығында жасалған Киелі кітап аудармалары. Бұл ағылшын тіліне Киелі кітапты аударудың алғашқы, маңызды кезеңі болды, оның ішінде король Джеймс нұсқасы және Дуай Библиялары да бар. Реформация мен Контрреформация халық тілінде Киелі кітаптардың қажеттілігіне әкелді, нәтижесінде әртүрлі топтар өздерінің нұсқаларын жасады. Уиклифтің Киелі кітабы протестанттық Реформациядан бұрын пайда болғанымен, Англия Еуропада жергілікті тілде басылған Киелі кітапқа ие болған соңғы елдердің бірі болды. Мұның бірнеше себебі болды. Бірі – Генрих VIII ерестік идеялардың таралуын болдырмауды қалады, бұл алаңдаушылық кейіннен Тиндальдің Жаңа өсиеті мен Женевалық Киелі кітабының шет жазбаларында назарға алынды. Екіншісі – Рим католиктерінің Магистериум доктринасы, ол шіркеуді Киелі жазбаларды түсіндірудегі соңғы билік деп сипаттайды. Реформацияның тұрақсыз жылдарында жеке түсіндіруді және осылайша мүмкін ересті ынталандырудың пайдалы екені сезілмеді. Алғашқы басылған ағылшын тіліндегі Киелі кітаптардың бірнешеуі уақытша тоқтатылды. Генрих VIII Тиндальдің "зияратты сөздерінен" шағымданды, ал Ковердейл мен Матайдың Киелі кітаптарына баспагерлер Тиндальдің қатысы бар екенін жасырғандықтан ғана рұхсат берілді. Кейіннен, 1539 жылғы "ресми" Ұлы Киелі кітап Мэри I тұсында оның католиктік сенімдеріне байланысты тоқтатылды.
Early Modern English Bible translations are those translations of the Bible which were made between about 1500 and 1800, the period of Early Modern English. This was the first major period of Bible translation into the English language including the King James Version and Douai Bibles. The Reformation and Counter Reformation led to the need for Bibles in the vernacular with competing groups each producing their own versions. Although Wycliffe's Bible had preceded the Protestant Reformation, England was actually one of the last countries in Europe to have a printed vernacular Bible. There were several reasons for this. One was that Henry VIII wanted to avoid the propagation of heresies—a concern subsequently justified by the marginal notes printed in Tyndale's New Testament and the Geneva Bible, for example. Another was the Roman Catholic doctrine of Magisterium which describes the Church as the final authority in the interpretation of the Scriptures; in the volatile years of the Reformation, it was not felt that encouraging private Scriptural interpretation, and thereby possible heresy, would be helpful. Several of the early printed English Bibles were suppressed, at least temporarily. Henry VIII complained about Tyndale's "pestilent glosses", and only tolerated the Coverdale and Matthew Bibles because the publishers carefully omitted any mention of Tyndale's involvement in them. Later, the "authorized" Great Bible of 1539 was suppressed under Mary I because of her Roman Catholic beliefs.
Жариялау процесі
Бұл кезеңде баспагер мен баспагердің рөлі қазіргідей нақты болмаған, сондықтан тақырыптық беттерде берілген ақпараттың дұрыстығына сену қиын. «Аудармашы» деп аталған адам, көбінесе, тек редактор болған, өйткені барлық Библия аудармалары Тиндейлдің және/немесе Ковердейлдің жұмысына көп сүйенген. Баспагерлер мен жариялауға қатысқан басқа да адамдар кейде псевдонимдермен жұмыс істеген. Жариялану күндері мен орындары да қате көрсетілуі мүмкін. Сол кездегі өндіріс процесінің икемділігіне байланысты, нақты бір Библияны белгілі бір басылымға жатқызу қиынға түседі. Мәтін жылжымалы қаріптермен жиналғандықтан, басылым барысында түзетулер енгізілуі немесе өзгерістер жасалуы мүмкін еді, сондықтан бір басылымның әртүрлі даналары кейбір беттері бойынша өзгеше болуы мүмкін. Сонымен қатар, кітапты мұқабалау кезінде бір басылымның тақырыптық беті екінші басылымның мәтінімен біріктірілуі де мүмкін еді. Сондықтан Библияның нақты шығу тегін тек мәтінді егжей-тегжейлі зерттеу арқылы анықтауға болады. Алғашқы Библиялардың таралымы қазіргі стандарттармен салыстырғанда шамалы болған – әдетте 1000-нан 2500 данаға дейін. Англияда басылған басылымдарға патшалық лицензия қажет болған. Кейіннен Англияда Библияны басып шығару Оксфорд университетінің баспаханасы, Кембридж университетінің баспаханасы және «Корольдің баспагерлері» арасында монополияға айналды. Бұл жағдай 20-ғасырға дейін сақталды, сол кезде Эйр мен Споттисвуд Корольдің баспагерлері болды. Баспагерлердің қателіктері кейбір басылымдарда байқалмай қалды. Ең танымал қате басылым – 1631 жылы жарық көрген «Жаман Библия», ол Джеймс Библиясының (Герберт #444) басылымы, онда Ех. 20:14-те: «Зина жасауға құмарлан» деп жазылған. Осы үшін баспагер Роберт Баркерге ауыр айып салынды. «Жаман Библияның» 1000 данасының тек 11-і ғана сақталған.
Нұсқалар
Төменде келтірілген тоғыз нұсқа жеке мақалаларда талданған. Тиндейлдің Киелі кітабынан басқасының бәрі толық Киелі кітаптар, бірақ көбінесе Жаңа Ұсыныс та жеке шығарылған. Реформация дәуіріндегі Киелі кітаптарға әдетте Апокрифтер де қосылған, бірақ кейіннен кітап қайта басылған жағдайда олар алынып тасталуы мүмкін. Забурлар мен дұға кітаптары көбінесе Киелі кітаппен бірге басылған. Сонымен қатар, жеке кітаптардың көптеген басқа да аудармалары бар. Мысалы, Джордж Джойдің 1530 жылы Антверпенде жарық көрген Забурлар, 1531 жылы Ишая, 1533 жылы Нақыл сөздер, 1533 жылы Екклесиаст, 1534 жылы Еремия және 1534 жылы Арықтаулар кітабының протестанттық аудармалары осы кітаптардың ағылшын тіліне алғаш рет аударылған нұсқалары болды.
Тиндальдың Киелі кітап
Уильям Тиндаль Оксфордта білім алған ғалым, Мартин Лютер Виттенбергте тезистерін жариялаған кезде Кембриджде оқып жүрді және шіркеудегі мәселелер оны мазалады. 1523 жылы Тиндаль баспа машинасының жаңадан ойлап табылуынан пайдаланып, Киелі кітапты ағылшын тіліне аударуды бастады. Оның мақсаттары қарапайым, бірақ амбициялы (білімді адамға айтқандай): "Мен Рим папасына және оның барлық заңдарына қарсымын: егер Құдай өмірімді сақтаса, көп ұзамай ара шабатын бала да сенің білетінінен көбірек Киелі кітапты біледі". Өмірінде оның Жаңа және Ескі өсиеттерінің бір бөлігі ғана жарық көрді. Ол Лондонға қолдау мен ынтақ табуды үмітпен келді, бірақ ештеңе таба алмады. Ол бірде Лондон епископының сарайында Жаңа өсиетті аударуға орын жоқ екенін, тіпті бүкіл Англияда мұндай орынның жоқтығын айтты. Бір бай лондондық саудагер оған он фунт ақша берді, ол осы ақшамен канал арқылы Гамбургке өтті. Сондай-ақ, Англиядағыдан жасыруға қолайлы және баспа мүмкіндіктері жақсырақ болған континенттегі басқа жерлерде де аудармасын аяқтады. Тиндаль бірнеше рет басылған парақтарымен қашуға мәжбүр болып, жұмысын басқа баспаханада аяқтады. Оның кітаптары бірнеше рет салтанатты түрде өртеліп, өміріне қауіп төнді. Шіркеу Тиндальдің аудармаларына қарсы болды, себебі олардың пікірінше, антиклерикалық көзқарастар мен еретикалық идеяларды тарату үшін жұмыстарға қасақана қате аудармалар енгізілген. Осы себепті Тиндальдің алғашқы басылымдары қатты қысымға ұшырап, олардың аз ғана көшірмелері сақталды. Бір әңгімеде айтылғандай, Тиндальді үлкен қарыздан босатуға және Киелі кітапты көбірек басып шығаруға ақша келді. Лондон епископы Катберт Тунсталл ағылшын тіліндегі Жаңа өсиеттің көшірмелерін жоюға бел буды. Ол Антверпендегі саудагермен келісім жасап, оларды өзіне сатып алды. Саудагер Тиндальдің досы болды және оған Лондон епископының оның Киелі кітаптарын сатып алуға ниетті екенін айтты. Тиндаль қарызын өтеу және Киелі кітаптың жаңа басылымдарын қаржыландыру үшін Киелі кітаптарды саудагерге беруге келісті. Айырықша жағдай, Тиндальдің ағылшын тіліне аударған Киелі кітабы ең ықпалды аударма болып саналады. Одан кейін жарық көрген бірнеше басылымдар, соның ішінде Мэтьюс және Ұлы Киелі кітаптар, Тиндальдің сөздеріне көп сүйенді, бірақ оның радикалды протестантизмін жұмсартты. 1611 жылғы "Король Джеймс" Жаңа өсиетінің түпнұсқасы Тиндальдің өзгертілмеген нұсқасының шамамен 90% құрады деп есептеледі. 1998 жылы "Авторизацияланған нұсқаның" толық талдауы жасалды, ол ұрпақтан ұрпаққа АВ немесе Король Джеймс деп белгілі. Ол Тиндальдің сөздері Жаңа өсиеттің 84 пайызын, ал оның аударған Ескі өсиет кітаптарының 75,8 пайызын құрайтынын көрсетті.
Ковердейлдің Киелі кітап
Алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасы, сондай-ақ заманауи ағылшын тіліне толық аудармасы Майлс Ковердейлмен жасалып, 1535 жылы жарияланды. Ол Тиндалға көп қарызы болды: Ковердейл Тиндалдың "Жаңа өсиеті" мен оның жарияланған "Ескі өсиетінің" бөліктерін алды және "Ескі өсиеттің" қалған бөлігін латын және неміс тіліндегі нұсқаларынан өзі аударды.
Матайдың Киелі кітабы
1537 жылы Джон Роджерс қауіпсіздік үшін "Томас Мэтью" деген псевдониммен жұмыс істеп, "Мэтьюдің" Киелі кітабын жариялады. Ол Тиндалдың бұрын жарық көрген басылымдарына негізделген, соған оның жарияланбаған Ескі Ғаһда мәтіндерін қосты. Қалған бөлігі Ковердейлдің аудармасынан алынған. Ол Генрих VIII-нің бекітуін алды.
Тавернердің Киелі кітабы
Ричард Тавернер өңдеген және 1539 жылы жарық көрген Матай Киелі кітабының шағын түзетулер жинағы.
Үлкен Киелі кітап
1539 жылы Майлс Ковердейлдің «Ұлы Киелі кітап» деп аталатын аудармасы жарық көрді. Бұл кітаптың мақсаты – әрбір шіркеудің Киелі кітаптың ең үлкен данасын қолжетімді жерге орналастыруы керек екендігі туралы жарлықты орындау болды, осылай барлық қауым мүшелері оған қол жеткізіп, қалауынша оқи алатын болар еді. Аударманың аты кітаптың көлемінен шыққан. Бұл жарлық 1538 жылы, Тиндалдың кітаптары өртеліп, одан он екі жыл өткен соң, ал Тиндал өртеліп, екі жыл өткен соң жарияланды. Осы кітаптардың орнатылуы үлкен қызығушылық тудырды, адамдар әр жерде жинала бастады. Епископ Боннер Сент-Полде «Ұлы Киелі кітаптың» алты данасын орналастырды. «Ұлы Киелі кітап» екі жылдың ішінде жеті басылыммен шықты және трица жыл бойы мойындалды. Қазіргі ағылшын тіліндегі дұға кітабының көп бөлігі осы кітаптан алынған. Бірақ бұл еркіндік тым тез келді, сондықтан халық оны дұрыс пайдаланбады. VIII Генрих патша «қасиетті сөздер әрбір сыраханада таласып, өлеңдетіліп, ән айтылып, шулатылып жатқанына» ашуланды. Генрих патша Киелі кітапты қолдануға шектеулер қоя бастады. Ешқандай нұсқада жазбалар мен түсіндірмелер болмауы керек еді, ал болғандары қаралануға тиіс еді. Тек жоғары топтағы адамдар ғана Киелі кітапқа ие болуға рұқсат етілді. Соңында, өліміне бір жыл қалғанда, «Ұлы Киелі кітаптан» басқа барлық аудармаларға тыйым салынды, оның құны мен көлемі жеке пайдалануға мүмкіндік бермейтін. Бұл жарлық 1546 жылы тағы бір үлкен Киелі кітаптарды өртеуге әкелді – Тиндал, Ковердейл, Мэтью – «Ұлы Киелі кітаптан» басқа барлығы. Басқа дінге өткен жетекші реформаторлар қашып, Франкфурт және Страсбург сияқты Еуропалық протестант қалаларына ұшып кетті. VI Эдуард билікке келген кезде, регенттік Киелі кітапты аудару және жариялауға қатысты барлық шектеулерді алып тастады; барлық тыйым салынған нұсқалар қайта басылды. Әрбір шіркеуде «Ұлы Киелі кітап» шығару туралы бұйрық жаңадан бекітілді, сонымен қатар патшаның католик әпкесі Марияның аударған төрт Евангелияның Эразм парафразы қосылды. Сол алты жылдың ішінде Киелі кітаптың толық немесе ішінара шамамен елу басылымы жарық көрді. 1553 жылы Мария таққа отырғаннан кейін, ол ағасының «Ұлы Киелі кітапты» және «Парафразды» оқылуын қолдау саясатын сақтап қалды, бірақ ашық протестанттық түсіндірмелері бар нұсқалар қайтадан өртелуге жатты.
Женевалық Киелі кітап
Мэри Англия шіркеуін уақытша Римге адалдыққа қайтарды. Англияны Рим-католик бірлігіне қайтаруға бағытталған ресми күш-жігерге қарамастан, реформаланған Библия аудармаларын жасырын пайдалану қайтадан жанданды. Мэридің билігінде жарық көрген жалғыз Библия аудармасы – 1557 жылы Женевада басылған Уитингхемнің Жаңа өсиеті (Herbert #106) болды. Ағылшын ғалымдары жер аударылып, Франкфурт пен Женеваға қайта оралды. Олар онда ғылымға ешқандай кедергі жоқ екенін байқады. Библияны зерттеуге қажетті материалдарды тауып, ағылшын тілінде жаңа Библия аудармасын жасап, «Женева Библиясын» жариялады. Елизаветаның билігінде оның алпыс басылымы жарық көрді. Женева Библиясы алғаш рет 1560 жылы жарыққа шықты (Herbert #107). Ол бірнеше өзгерістер енгізді: ең бастысы, Женева басылымында алғаш рет аяттарға бөліну болды. Бөлімдер үш ғасыр бұрын жасалған, бірақ аяттар Женева нұсқасына тиесілі және кітапты жауап беруге және оқырманға сілтеме жасауға ыңғайлы ету үшін жасалған. Олар негізінен 1551 жылы Париж мен Лион арасындағы саяхаты кезінде грек мәтінін аяттарға бөлген Стефанус (Париждік Роберт Этьен) еңбегінен алынған. Женева нұсқасы рим әрпімен де, ескі әрпімен де, қара әрпімен де басылды. Онда кейбір «қиын өткелдерге» түсініктемелер толыққанды берілген, олардың кейбіреулері кейіннен Джеймс патшаға қарсы пікір тудырып, жаңа аудармаға, «Джеймс патша аудармасына» себеп болды. Бұл жұмыс Елизавета патша таққа отырғаннан кейін аяқталды, сол кезде діни көшбасшылардың көпшілігі Марияның тұсындағы жер аударылыстан Англияға оралды. Женева Библиясын Уильям Уитингхем құрастырды, ол Джон Нокстан кейін Женевадағы ағылшын қауымының пасторы болды. Уитингхем Джон Кальвиннің қарындасына үйленген, ал Англия шіркеуі бұл аударманы тым кальвинистік деп санады.
Епископтардың Киелі кітабы
Англия патшасы Елизавета I билік құрған кезде Киелі кітаптың екі нұсқасы кеңінен қолданыста болды: ескі "Ұлы Киелі кітап" және жаңа "Женева Киелі кітабы". "Женева Киелі кітабын" мақұлдаудың жолы болмады. Біріншіден, Джон Нокс оның дайындалуына қатысқан еді, Кальвин де қатысқан. Патшайым мен көптеген епископтар екеуін де, әсіресе Ноксты жек көрді. Екіншіден, оның түсіндірмелері патшалық биліктің қадірін түсірді. Соңында, ол шетелде жасалғандықтан күдік тудырды. Осының нәтижесінде Елизаветаның Кентербери архиепискобы Мэтью Паркер тағы бір ресми нұсқа жасауға кірісті. Ол түзету комиссиясын құрды, оларға мүмкіндігінше "Ұлы Киелі кітапты" қатаң сақтауды, даулы түсіндірмелерден аулақ болуды және оны оңай, еркін және табиғи оқуға болатын нұсқа жасауды тапсырды. Осының нәтижесінде "Епископтардың Киелі кітабы" пайда болды. Ол Елизаветаның билік құрған оныншы жылы (1568) жарық көрді, бірақ Паркер оған ауру төсегінен көшірме жіберсе де, оның оны байқағаны туралы ешқандай жазба қалмаған. Оның толық басылымы (толық Киелі кітап ретінде) 1611 жылғы Король Джеймс нұсқасынан бұрын тоқтатылды, ол ресми түрде "рұхсат етілмеген" болса да, жаңа ресми нұсқа болып саналды.
Дуаи-Реймс аудармасы
Дуаи (немесе Дуай) аудармасы Францияның Дуаи университетімен байланысты ағылшын католик ғалымдарының еңбегі болды. Жаңа Өсиет 1582 жылы Реймсте, ал Ескі Өсиет 1609 және 1610 жылдары екі томдық түрінде, король Джеймс аудармасынан бұрын жарық көрді. Ол еврей және грек тілдерінен емес, латынша Вульгатадан жасалған. Сәйкесінше, Дуай аудармасының Ескі Өсиеті – латын тілінен ағылшын тіліне аударма, ал ол өз кезегінде көбінесе еврей тілінен аударма болып табылады. Дегенмен, ғалым – ғалым, сондықтан ол Женева аудармасының ықпалына түскен, тіпті басқа ағылшын аудармаларының, әсіресе Майлс Ковердейлдің аудармаларының да әсерін көрсетеді. Оның түсіндірмелері протестанттарға қарсы бағытталған, ал кіріспесінде протестанттардың «қасиетті нәрсені итке лақтыру және маржанды шошқаға беруде» кінәлі екенін түсіндіреді. Аударманың ағылшын тіліндегі стилі күнделікті емес, шіркеулік және жоғары дәрежеде латын тіліне жуық болды. Еврейлерге 13:17-де: «Басшыларыңызға бағыныңыздар және оларға мойынсұныңыздар», – делінген. Лұқа 3:3-те Жақия «тәубелік шомылуды» уағыздады. 23-забурдың 5-тармағында, король Джеймс аудармасында «Менің тостағаным толып жатыр» делінген жерде, Дуай аудармасы грек тіліндегі Septuagint-тен нұсқау алып, «Мені мас ететін менің тостағаным, қандай ғажап!» – деп аударған. Шіркеулік терминдер сақталған, сондай-ақ протестанттардың католиктерден күрт ерекшеленетін мәселелер түсіндірілген, мысалы, халықтың тостағанды ішуі және басқа да мәселелер. 1589 жылы протестант ғалымы Уильям Фулк Реймстік Жаңа Өсиеттің түсіндірмелерін жоққа шығарып, Реймс және Епископ Киелі кітаптарының мәтіндерін қатар бағандарда жариялады. Бұл еңбек кеңінен таралды, нәтижесінде Реймстік Жаңа Өсиет бұрынғыдан гөрі әлдеқайда қолжетімді болды. Дуай аудармасы 1750 жылы епископ Чаллонер тарапынан жаңартылды, және ол Дуай аудармасы ретінде таныла берді, бірақ көптеген адамдар оны жеке аудармамен теңестіреді. Әртүрлі жаңартулар арқылы бұл аударма 1941 жылға дейін католиктердің ағылшын тіліндегі стандартты Киелі кітабы болып қала берді.