Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қорғаныс бекінісі

Гинденбург желісі (немісше: Siegfriedstellung, Siegfried Position) – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франциядағы Батыс майданда 1916–1917 жылдардың қысында салынған неміс қорғаныс позициясы. Желі Арас қаласынан Айн өзені маңындағы Сойссонға жақын Лафоға дейін созылды. 1916 жылы Верден және Сомма шайқастары Германияның батыс армиясын (Westheer) шаршатып, ал Шығыс майданда Брусилов шабуылы австро-венгр армиясына зор шығын келтіріп, немістерді майданның үлкен бөлігін басып алуға мәжбүр етті. Румынияның соғыс жариялауы неміс армиясы мен соғыс экономикасына қосымша салмақ салды. Нойон шығыңқысының артында салынған Гинденбург желісі 1917 жылы Сомма шайқасының қайта басталуына қарсы сақтық шарасы ретінде ескі майдан шебін алмастыруға тиіс болды. Арадағы аумақты қирату арқылы немістер 1917 жылғы көктемгі шабуылды кешіктіре алатын еді. Ықшамдалған майданды аз әскермен ұстап тұруға болып, тактикалық таралу, еңіс беткейлерінде орналасу, тереңде қорғану және жасыру арқылы неміс жаяу әскерін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Теңіз астындағы шектеусіз соғыс және стратегиялық бомбалау ағылшын-француз әскерлерін әлсіретіп, батыстағы неміс армиясының (Westheer) қалпына келуіне жағдай жасады. 1917 жылдың 25 қаңтарында немістердің Батыс майданында 133 дивизиясы болды, бірақ ол шабуылға шығу үшін жеткіліксіз еді. 1916 жылдың тамызындағы Гинденбург бағдарламасында одақтастардың Материалдық шайқасына (Materialschlacht) қарсы неміс өнеркәсібінің жарылғыш заттар, оқ-дәрі және қару-жарақ өндірісін арттыруға тырысты. Қыс бойы өндіріс жеткілікті деңгейге көтеріле қоймады, 1917 жылдың жазына дейін бағдарламаның тек 60 пайызы орындалатыны күтілді. 1916 жылдың желтоқсанындағы неміс Friedensangebot (бейбітшілік ұсынысы) Антанта тарапынан қабылданбады, ал 1916 жылдың желтоқсанындағы қосымша қызмет туралы заң, азаматтық экономиканы одан әрі жұмылдыруға бағытталған, соғыс өндірісі үшін күтілген жұмыс күшін қамтамасыз ете алмады. Гинденбург желісіне (Alberich Bewegung/Operation Alberich/Alberich Manoeuvre) шегіну 1917 жылдың ақпан-наурыз айларында жүзеге асты. Немістердің қирату жұмыстары мен француз азаматтарының нашар жағдайы туралы хабарлар бейтарап елдерде Германияның беделін түсірді. 1917 жылдың ақпан айында жұмысшылар Ла-Ферден Ретлге дейінгі Хундингстеллунгте және француздардың шабуылдайтындығын білетін Айн майданындағы алдыңғы позицияларда жұмыс істеу үшін оңтүстікке жіберілді. Шегіну нәтижесінде босатылған дивизиялар мен басқа да күшейтулер Эйн майданындағы дивизиялардың санын сәуір айының басына қарай 38-ге дейін арттырды. Гинденбург желісіне 1917 жылы бірнеше рет шабуыл жасалды, атап айтқанда Сент-Квентин, Буллекур, Эйн және Камбре шайқастарында, ал 1918 жылдың қыркүйегінде жүз күндік шабуыл кезінде бұзылды.

Сомма шайқасы, 1916 жыл

1916 жылдың тамызында Соммадағы неміс әскерлері зор күш сынағына ұшырады; IX резервтік корпус Позиерді қорғауда «құлатылды». Сомма майданына он жаңа дивизия жеткізілді және ағылшын әскерлеріне қарсы бағытқа қосымша дивизия орналастырылды. Неміс майданының артындағы қозғалыс тұрақты ағылшын-француз артиллериясының тоқтаусыз атқылауымен қиындыққа тап болды, бұл теміржолмен жабдық жеткізілімін кешіктіріп, жолдарды күту жұмыстарын тоқтатып, жабдықтардың жетіспеушілігіне себеп болды. Қырылу, тұтқындалу, зақымдану, тозу және кемшілікті оқ-дәрілер тамыз айының соңына дейін 1208 далалық зеңбіректің 1068-ін және 820 ауыр зеңбіректің 371-ін қолданудан шығарды. Артиллерия тапшылығы генерал Макс фон Галлвицтің қалған артиллерияның басқаруын біріктіру және қарсы батареялық отқа арнау, сондай-ақ авиация күштерін арттыру арқылы бақыланатын артиллериялық оттың көлемін ұлғайту жоспарымен баяу жақсарды, бұл одақтастардың әуедегі басымдығына елеулі әсер етпеді, бірақ ақырында неміс оқ жаууларының дәлдігі мен тиімділігін арттырды. 1-армияның шаршаған дивизияларын алмастыру үшін 2-армия тамыздың ортасында күш-қуатын жоғалтты және әскерлердің жетіспеуіне байланысты қарсы шабуыл жоспарлары тоқтатылды. Брусилов шабуылынан туындаған Ресейдегі төтенше жағдай, Румынияның соғысқа қатысуы және Вердендегі француздың қарсы шабуылы неміс армиясын күшінше созды. 29 тамызда 1916 жылы генерал Фалькенхайн генерал штабының бастығы лауазымынан босатылып, оның орнына генерал-фельдмаршал Пол фон Гинденбург тағайындалды, ал бірінші генерал-квартирмейстер Эрих Людендорф оның орынбасары болды. [[Oberste Heeresleitung# Үшінші Жоғарғы Бас Штаб (Үшінші Жоғарғы Бас Штаб, жаңа жоғарғы басшылық) Вердендегі шабуылдарды тоқтатуға және одан Румыния мен Сомма майданына әскерлерді жіберуге бұйрық берді. 5 қыркүйекте батыс армияларының қолбасшыларынан Францияда салынатын жаңа қысқа қорғаныс позициясы туралы ұсыныстар сұралды, олар 8 қыркүйекте Камбрейде Гинденбург пен Людендорфпен кездесті. Батыс майданының қолбасшыларына Румынияда жоспарланғаннан басқа шабуылға арналған резервтердің жоқ екені айтылды. Корпус командирлерінің бірі, генерал-лейтенант Георг Фукс Аррастан Лаонның батысына дейін қорғаныс желісін салуды ұсынды, бұл майданды қысқартып, он дивизияны босатып, оларды Эльзас немесе Лотарингияға шабуыл жасау үшін басқа әскерлермен бірге пайдалануға болады. Людендорф тактикалық құндылығына қарамастан, жерді ұстап тұру тәжірибесін сынап, майдандық позицияларды әскерлердің ең аз санымен ұстап тұруды және жоғалған позицияларды қарсы шабуылдармен қайтарып алуды ұсынды, бұл тәжірибе Германия армиясына Соммада бұйырған болатын. 15 қыркүйекте генерал-фельдмаршал мұрагерлік принц Руппрехтке, солтүстік армиялар тобының қолбасшысына, артқы қорғаныс желісін дайындауға бұйрық берілді және 23 қыркүйекте жаңа Зигфрид позициясы (Зигфрид позициясы/Гинденбург желісі) құрылысын бастады. 21 қыркүйекте Флерс-Курселет шайқасынан кейін (15-22 қыркүйек) Гинденбург Сомма майданының батыстағы әскерлер мен жабдықтарға басымдыққа ие болатынын бұйырды. Морваль шайқасының (25-28 қыркүйек) соңына қарай Соммада Руппрехттің резервтері қалмады. Қыркүйек айында немістер тағы да он үш жаңа дивизияны ағылшын секторға жіберіп, оларды қай жерден болса сонда жинады. Неміс артиллериясы 213 пойызбен далалық артиллерия снарядтарын және 217 пойызбен ауыр оқ-дәрілерді атты, бірақ танктың пайда болуы, Типваль шайқасындағы жеңіліс (26-28 қыркүйек) және салдары (қыркүйек айы неміс армиясы үшін шайқастың ең қымбат айы болды) неміс әскерлерінің рухын күйретуге әкелді. 7 қазанда Руппрехт қазанның ортасында Анкре өзенінің солтүстігінде ағылшын шабуылын күтті, Вердендегі жағдайға қатысты алаңдаушылық та күшейді. 19 қазанда Верденнен Соммаға күш-қуатты жіберу тоқтатылды. Сомманың оңтүстігінде француздың 10-армиясының (10-21 қазан) тудырған жеңілістері 2-армия штабының бастығы Бронсарт фон Шелендорфтың лауазымынан босатылуына әкелді.

Хинденбург бағдарламасы

Гинденбург пен Людендорф жаңа стратегияны толықтыру үшін ішкі өзгерістерді талап етті. Неміс жұмысшылары Көмекші қызмет туралы заңға (Hilfsdienstgesetz) бағынышты болды, ол 1916 жылдың қарашасынан бастап 16-дан 50 жасқа дейінгі барлық немістерді міндетті қызметке тартты. Жаңа бағдарлама артиллерия және пулемет өндірісін үш есеге, ал оқ-дәрі және траншеялық миномет өндірісін екі есеге арттыруды көздеді. Армияның кеңеюі және соғыс материалдарын өндіру армия мен өнеркәсіп арасында жұмыс күші үшін бәсекелестікті күшейтті. 1916 жылдың басында неміс армиясында 900 000 адам болды, ал наурыз айында 1897 жылғы шақырулылар келгенде тағы 300 000 адам қосылды. Армияда адам жеткілікті болғандықтан, ескі Landwehr санаттарын демобилизациялау жоспарлары жасалды және жазда Фалькенхайн 175 дивизиядан тұратын армия үшін тағы 18 дивизияны құруға бұйрық берді. Верден және Соммадағы қымбат шайқастар неміс дивизияларына үлкен жүк салды, сондықтан оларды майдан шебінде бірнеше күннен кейін, ал Соммада шамамен 14 күннен кейін ауыстыру қажет болды. Дивизиялардың санын арттыру Батыс майдандағы жүктемені азайтып, басқа майданда шабуылға арналған қосымша күштерді жасауға мүмкіндік беруі мүмкін. Гинденбург пен Людендорф 1917 жылдың басында 179 дивизияға жету үшін тағы 22 дивизия құруға бұйрық берді. Фалькенхайн құрған дивизиялар үшін адамдарды армиядағы адам санын арттырудың орнына, төрт жаяу әскер полкі бар шаршы дивизияларды үш полкі бар үшбұрышты дивизияларға айналдыру арқылы таба алды. Гинденбург пен Людендорфтың бұйрығымен кеңейтілген қосымша дивизиялар үшін әскерлерді артқы аймақтардағы бөлімдерден таба білді, бірақ көпшілігі 1916 жылғы шығындардан азайған алмастыру қорынан алынуы керек еді. Жаңа шақырулылар қорын толықтырса да, үлкен армияны ұстап тұру үшін, шығындарды толықтыру қиынға соғады. 1916 жылдың қарашасында 1898 жылғы шақырулыларды ерте шақыру арқылы 1917 жылдың ақпанында қоры 763 000 адамға дейін өсті, бірақ үлкен армия ысырапқа түсуі мүмкін. Эрнст фон Врисберг (de), Пруссияның соғыс министрлігінің жаңа бөлімдерді құруға жауапты вице-министрі, армияны осылай ұлғайтудың дұрыстығына күмән келтірді, бірақ Людендорфтың қарсылығына тап болды. 1916 жылдың басында неміс армиясы артиллерия және оқ-дәрімен жақсы қамтамасыз етілді, Верден шайқасының басында 8,5 миллион далалық және 2,7 миллион ауыр артиллерия снарядын жинады, бірақ алғашқы екі аптада төрт миллион оқ атылды және 5-армия шайқасты жалғастыру үшін күніне шамамен 34 оқ-дәрі пойызына мұқтаж болды. Сомма шайқасы неміс оқ-дәрі қорын одан әрі азайтты, ал жаяу әскер алдыңғы шептен шығарылған кезде, кедергілердің болмауына өтеу ретінде Sperrfeuer (қорғаныс оқшашуы) қажеттілігі артты. Соғысқа дейін Германия қозғалтқыш заттарды өндіру үшін нитраттарды импорттады, ал соғысқа дейін атмосфералық азоттан нитраттарды синтездеу үшін Хабер процесін ашу ғана Германияға блокада кезінде жарылғыш заттарды өндіруге мүмкіндік берді. Бұл процесті дамыту және оны пайдалану үшін зауыттар салуға уақыт кетті. Фалькенхайн тұсында оқ-дәрі мен оны атуға арналған қару-жарақтарды өндіру қозғалтқыш заттардың өндірісіне негізделген, өйткені жеткілікті қозғалтқыш заттарсыз оқ-дәрі өндіру ресурстарды ысыраптап, мағынасыз болды. Гинденбург пен Людендорф жұмыс күшін ауыстыру үшін атыс күшін қалап, бұл қағиданы елемеді. Қазіргі сұранысты қанағаттандыру және жаңа қару-жарақтарды қамтамасыз ету үшін Гинденбург пен Людендорф айлық өндіріс көлемін арттыруды қалады. 1916 жылдың шілдесінде өндіріс мақсаты жоғарылатылды, бұл қазіргі сұранысты қамтамасыз етеді деп күтілді, бірақ Гинденбург пен Людендорф талап еткен қосымша өнім артиллерия, пулеметтер және траншеялық минометтердің екі еселенгеніне және үш еселенгеніне ешқашан жете алмады. Гинденбург бағдарламасын орындау үшін қажетті өнеркәсіптік жұмылдыру білікті жұмысшыларға сұранысты арттырды, сондай-ақ әскерден шақырылғандар (Zurückgestellte) немесе әскери міндеттен босатылғандар қажет болды. Зюрекгештельттегілердің саны 1916 жылдың соңында 1,2 миллионнан, оның ішінде 740 000 адам майданға жарамды (kv) деп танылды, 1917 жылдың қазан айында 1,64 миллион адамға және қарашада екі миллионнан астам адамға жетті, оның 1,16 миллионы kv болды. Гинденбург бағдарламасының талаптары жұмыс күшінің дағдарысын күшейтті, ал шикізаттың жетіспеуі мақсаттар орындалмауына себеп болды. 1916 жылдың қыркүйегінен 1917 жылдың шілдесіне дейін неміс армиясы 125 000 білікті жұмысшыны соғыс экономикасына қайтарды және 800 000 жұмысшыны әскери міндеттен босатылғандардың қатарына қосты. 1917 жылдың ақпанындағы болат өндірісі күтілгеннен кем болды, ал жарылғыш заттар өндірісі мақсаттан төмен болды, бұл Людендорфты Гинденбург шебіне шегінуге мәжбүр етті. Кемшіліктерге қарамастан, 1917 жылдың жазында Батыс майдандағы артиллерия паркі 5300-ден 6700 далалық зеңбірекке және 3700-ден 4300 ауыр зеңбірекке дейін өсті, олардың көпшілігі жаңа, жақсырақ үлгілер болды. Пулемет өндірісі әр дивизияда 54 ауыр және 108 жеңіл пулемет болуына мүмкіндік берді, сондай-ақ Maschinengewehr Scharfschützen Abteilungen (MGA, пулеметтік мергендер бөлімшелері) санын арттыруға мүмкіндік берді. Өндіріс көлемінің артуы жаңа дивизияларды жабдықтауға жеткіліксіз болды, ал ескі дивизиялар, әлі де әрқайсысында екі артиллерия бригадасы және екі полкі болды, бір полкін және бригада штабын жоғалтты, үш полк қалды. 1917 жылдың басындағы британ дивизияларында 64 ауыр және 192 жеңіл пулемет болды, ал француз дивизияларында 88 ауыр және 432 жеңіл пулемет болды.

Теңіз-құмыралық кемелердің шексіз соғысуы және стратегиялық бомбалау

1917 жылғы 9 қаңтарда Гинденбург пен Людендорф шектеусіз су асты кемелері соғысы саясатына қайта оралды және ертесі күні канцлер Бетман Холлвегті және осы саясатқа қарсы болған басқа да адамдарды қызметтен босатылды. Саясат 1 ақпанда жаңартылып, ай сайын белгілі бір көлемде кемелерді батыру және 5-12 ай ішінде Ұлыбританияны соғыстан шығару жоспарланды. Әскери-теңіз күштерінің үміткерлік болжамдары, батыс майданы әскерлерінің "жайсыз" жағдайы мен Германияның одақтастарының әлсіреуіне қарағанда, шешім қабылдауда маңызды болған жоқ. Ұлыбританияға қарсы әуе шабуылдарын қайта бастау арқылы батыста қосымша майдан ашу жоспарланды. 1916 жылы британдық шараларға осал болып қалған дирижабльдерді ауыстыру үшін жаңа ұшақтар қолжетімді болды. 1916 жылдың соңында жоспарлау жұмыстары басталды және 1917 жылдың мамырында "Түрік кресі" (Unternehmen Türkenkreutz) операциясы басталды.

Қорғау қорғандары

Батыс майданның қорғаныс стратегиясының бір бөлігі ретінде 1917 жылы күтілетін Abwehrschlacht (қорғаныстық шайқас) негізін құрайтын бес қорғаныс позициясы жоспарланды. Белгия жағалауынан, Пасшендаэль қырқасы бойымен және Мессиннің артында Лилль қорғанысына дейінгі Фландренстайнген (Фландрия позициясы), Лилльден Сайлиге дейінгі Вотанстайнген (Вотан позициясы, британдықтарға Дрокурт-Квеант сызығы деп белгілі) 1915 жылғы Лоос, Вими және Аррас шайқастарының және 1916 жылғы Сомма шайқасының артында салынуы тиіс еді. Siegfriedstellung (Зигфрид позициясы, британдықтарға Гинденбург сызығы деп белгілі) Аррас маңындағы Невиль-Витасседен, Сент-Квентин және Лаон арқылы, Сосоннан шығысқа қарай Айнға дейін, Чеммен-де-Дамс жотасындағы Серни-ан-Лаоннуаға дейін, Нойон салиентінің негізінде салынуы керек еді. Хундингстайнген (Хундинг позициясы) 1915 жылғы Шампань шайқасының артында, Верденнің солтүстік-шығысында Пероннен Этайнға дейін созылуы жоспарланған. Мишельстайнген (Мишель позициясы) Сент-Михель салиентінің артындағы Этеннен Понт-а-Муссонға дейін қамтылуы керек еді. Жаңа бекінілген аймақтар – бұл сақтық шаралары (Sicherheitskoeffizient) болып, жиналу позициялары (Ресей майданындағыдай) ретінде пайдаланылуға және әскерлерді үнемдеу үшін, сондай-ақ Батыс майданын қысқарту арқылы қосымша резервтер құруға бағытталған. Siegfriedstellung ең көп әскерді босатуға мүмкіндік берді және құрылысы бірінші болып басталды; Гинденбург пен Людендорф 19 қыркүйекте оның бағытын анықтады және 27 қыркүйекте құрылыс жұмыстары басталды. 1916-1917 жылдардың қысында Людендорф және басқа да жоғары дәрежелі неміс командирлері Siegfriedstellung-ке шегіну мәселесін талқылады. 19 желтоқсанда 21 дивизиямен шабуыл жасау мүмкіндігі талқыланды, бірақ мұндай күштің шешуші нәтижеге жете алмайтыны айтылды. 5 қаңтардағы ОХЛ меморандумында француздар мен британдықтардың көктемгі шабуылдың орнын жасыру үшін Батыс майданының бойында шабуылға дайындық жүргізіліп жатқаны көрсетілді. Сомма майданы, Аррас пен Лилль арасындағы аймақ, Эйн майданы, Лотарингия және Фландрия ерекше қауіпті деп есептелді. Ағылшын-француз шабуылдарының ықтимал орындарын анықтау үшін тұтқынды сұрау, поштаны талдау, тыңшылық және әуеде барлау қолданылды. Наурыз айы ағылшын-француздардың шабуылға түсуінің ең ерте мерзімі деп саналды, егер ресейлік шабуыл да жоспарланған болса, ол кейінге қалдырылуы мүмкін. Руппрехт армия тобының штаб бастығы, генерал-лейтенант Герман фон Куль 15 қаңтарда шабуыл мүмкіндіктері туралы шолу жариялады. Немістердің ілгерілеу әрекеті жеткіліксіз ресурстар мен сәтсіздік салдарынан қабылданбады. Лоос, Аррас, Сомма және Эйнге шабуыл жасау қарастырылды, бірақ адам күші мен жабдықтың жетіспеушілігі тіпті кішігірім шабуылдар да күтілетін ағылшын-француздық көктемгі шабуылдарға қарсы қорғаныс үшін қажетті резервтерді тұтыну қаупін тудырды. 1916 жылдың соңында Соммадағы Бушавеснес және Ла-Майзонеттегідей, күшейткіштерсіз жүргізілуі мүмкін жергілікті шабуылдар ғана қарастырылды. Людендорф шабуыл мүмкін емес деген талдауды қабылдады. 20 қаңтарда Кульге барған Фукс одақтастардың басымдығы соншалықты зор екенін, неміс армиясы ағылшын-француздардың шабуылына кедергі келтіре алмайтынын немесе оларды басқа жерде шабуыл жасаудан тоқтата алмайтынын мәлімдеді. Армия Соммадағыдай тағы бір шайқасқа төтеп бере алмайды; қорғаныс жұмыстары бекер болды және әскерлерді бекер шаршатуға әкелді. 29 қаңтарда Людендорф саяси және әскери себептермен шегінуге рұқсат берілмейтінін шешті, содан кейін 31 қаңтарда Кульмен шегіну мәселесін талқылады, ал Сомма майданындағы 1-ші және 2-ші армия командирлері зейнетке қарсы болды. Қаңтар және ақпан айларында ресурстар Сомма қорғанысына бағытталды және 6 ақпанда 1-ші армия штабы жаңа позициялар бойынша жұмыс істеу үшін үш дивизия мен 15 000 жұмысшыны сұрады, Wotan-Siegfried-Riegel жоспарын іске асыру мақсатында, Аррас-тан Сайлиге дейінгі сызыққа ішінара шегінуді жүзеге асыру үшін. Қыста неміс армиясының кеңейтілуі және Ресейден дивизиялардың ауысуына қарамастан, Батыс майданында 154 неміс дивизиясы 190 француз, британдық және бельгиялық дивизияларына қарсы тұрды, олардың көпшілігі неміс дивизияларынан үлкен болды. Wotan-Siegfried-Riegel жоспары майданды қысқартып, алдыңғы шептегі дивизиялардың санын алтыға азайтып, 13-14 дивизияны үнемдеп, Зигфридстаунға (Гинденбург сызығына) орташа есеппен шегіну арқылы қысқартуға мүмкіндік берді.

1917 жылға арналған ағылшын-француз стратегиясы

Неміс армиясы жеңіліске жақын болмаса да, 1916 жылы Сомма және Верден шайқастарында, сондай-ақ Оңтүстік Ресейдегі австро-венгр армиясы кері шегіруге мәжбүр болды. 1916 жылдың қараша айында Шантильи конференциясында одақтастар тағы да жалпы шабуылға келісті. Англо-француздық үлесі – Сомма шабуылын әлдеқайда үлкен күштермен қайта бастау, шабуылды солтүстікке Арасқа және оңтүстікке Оазға дейін кеңейту, одан кейін француздық шабуыл Сойссон мен Реймс арасында жасалу жоспарланған. Британдықтар Бапум мен Вими қырқасы арасындағы екі армиямен, ал француздар үш армиямен Соммадан Нойонға дейін шабуылдауға тиіс болды. Шабуылдар мүмкіндігінше кең майданда жүргізіліп, неміс артиллериясының позицияларын қауіпке тікейтіндей тереңдікке жету керек еді. Маршал Жозеф Жоффр генерал Роберт Нивельмен ауыстырылғанда, «Шантильи стратегиясы» өзгертілді. Француздар шешуші шайқас саясатына қайта оралды, 24-48 сағат ішінде жеңіске жетуді көздеді, бұл «маневр мен шайқас арқылы жаудың белсенді күштерін толық жоюға» әкелуі керек еді. Әдістемелік шайқастағы бір-бірінен кейін жасалатын шабуылдар тоқтатылып, олардың орнына үздіксіз шабуылдар ұйымдастырылды, бұл немістерге қорғанысын нығайтуға уақыт қалдырмау үшін жасалды. Неміс қорғанысының артқы жиегіне дейін тереңдеп, көп мөлшердегі ауыр артиллериялық оқтар ату арқылы жеңіске жетуге болады. Жаяу әскердің алға жылжуы бір шабуылмен неміс ауыр артиллериясына жетуді, содан кейін бүйірлік шабуылдармен бұзылуды кеңейтуді мақсат етті. Одан кейін стратегиялық резерв тесіктен өтіп, ашық соғыста неміс резервтерін жоюға тиіс болды. Бастапқы француз шабуылдары Сомма мен Оаз арасында көлемі қысқартылды, ал Сойссон мен Реймс арасындағы қосалқы шабуыл негізгі шабуылға айналу үшін күшейтілді. Нивель шабуылы 1917 жылдың сәуір айының басында Бапумға британдық шабуылмен басталу жоспарланған, ол бір аптадан кейін француздың негізгі шабуылдарына көмектесу үшін Арас майданында неміс әскерлерін ұстап тұруға және Энадан резервтерді ауыстыруға бағытталған.

Неміс препараттары

Неміс барлау ұшақтары 1916-1917 жылдардың қысында ағылшын-француздық шабуылға дайындық белгілерін анықтау үшін Батыс майданның барлық бөлігін зерделеді. Зигфридстаун (Siegfried Position, одақтас әскерлер кейін Хинденбург шебі деп атады) жобасын жоғары штабтың (OHL) инженеры полковник Крамер және артиллерия бас инспекторы генерал Лаутер жасады. Құрылысты Руппрехт пен Куль ұйымдастырды; жоспарлар дайын болған соң, шеп секторларға бөлінді және құрылысты бақылау үшін Бас штаб офицерлері, артиллерияшылар мен инженерлер тағайындалды, бұл жұмыс бес айға созылуы тиіс еді. Қорғаныс құрылысын неміс құрылыс компаниялары жүзеге асырды, олар темір-бетон бекіністерін салу үшін білікті жұмысшыларды шақырды, ал 12 000 неміс, 3 000 бельгиялық жұмысшы және 50 000, негізінен орыс әскери тұтқындары окоптар қазды. Құрылыс жұмыстары оккупацияланған Франция мен Бельгияның, сондай-ақ Батыс Германияның цемент, құм және қиыршық тас өндірісінің басым бөлігін жұмсады. Материалдарды каналдық баржалар мен теміржол арқылы тасымалдады, олар 1250 пойыз инженерлік жабдықтарды тасымалдады, бірақ 1916 жылдың қазанынан 1917 жылдың наурызына дейінгі құрылыс кезеңі күндізгі трафикке орташа екі пойыз қосылуын қамтамасыз етті. Позиция үшін қажетті заттарды жаппай өндіру үшін өндіріс техникасы қолданылды. Болаттан нығайтылған темір-бетонды қазбалар, жаяу әскер бөлімдері мен артиллерия бақылау пункттеріне арналған стандартты жобалар болды және барлық ағаш конструкциялары белгілі бір үлгі бойынша жасалды. Шеп ұзын болды және жиырма дивизиядан тұратын гарнизонға есептелді, әрқайсысы бір-бір бөлікке орналастырылды. Телефон кабельдері тереңге көмілді және қорғанысқа жабдық жеткізу үшін жеңіл теміржолдар салынды. Шепте екі траншея болды, шамамен арақашықтығы ..., ал күзетшілер алдыңғы траншеяны басып алды. Қорғаныстың негізгі желісі екінші траншея болды, ол алдыңғы гарнизонның көп бөлігі үшін қазбалармен жабдықталған. Машиналық қарулардың тараптарын бақылауға мүмкіндік беретін зигзаг тәрізді үш қатарға бөлінген, ... тереңдіктегі сым торы, бұрандалы тіреулермен бекітілді және траншея жүйесінің алдына орналастырылды. Траншеялардың алдында және артында артиллерия бақылау пункттері мен пулемет ұялары салынды. Жер бедері жүйеден бақылауға мүмкіндік берсе, ол кері беткейге (Hinterhangstellung) салынды, жаяу әскер үшін қысқа атыс алаңымен, 1915 және 1916 жылдардағы Батыс майданның қорғаныс шайқастарының тәжірибесіне сәйкес, алдыңғы беткейдегі позициялар француз-британдық артиллериясының атысымен қиратылды. Жаңа позицияның көп бөлігінде кері беткейдегі позициялардың жаңа қағидасы, артта артиллерия бақылау пункттерімен сақталмады. Артиллерия бақылау пункттері алдыңғы траншея жүйесінде немесе оның алдында салынды. Траншеялар қыртыстың жанында, алдыңғы беткейде немесе кері беткейдің артында қазылды, бұл ескірген позицияларды қайталайды. 1-ші армия қолбасшысы генерал Фриц фон Белоу және оның штаб бастығы полковник Фриц фон Лоссберг бұл орналасуды қабылдамады, өйткені түтін мен шаң осындай позициялардан артиллерияны бақылауды мүмкін емес етеді. Олар Зигфридстаунның (Хинденбург шебі) 1-ші армия бөлігінде Квеанттан, Вотанстаунның (Вотан шебі) орналасқан жеріне дейін Беликортқа дейін, жаңа позицияның алдында тағы бір позиция салынсын деп талап етті, ол қайта қарастырылған алдыңғы жүйенің артындағы артиллериялық қорғау позициясына (Artillerieschutzstellung) айналады; желіде 14 000 адамды орналастыруға жеткілікті 1200 қазба болды. Жаңа желі ұқсас болады, бірақ кері беткейлерде, 24 000 адамға арналған қазбалармен және 15 наурызға дейін дайын болады. Қолданыстағы артиллерия позициялары жойылды және артиллерия шабуыл жасақтарын жинауға қолайлы жерлерге, мысалы Ла Вакери платосына орналастырылды. Руппрехт Альберих операциясын (Альберих қозғалысы) кешіктіруден бас тартты, бірақ 27 ақпанда Зигфридстаунды (Хинденбург шебі) тексергеннен кейін, 1-ші армия ұсынысын мақұлдады және жаңа құрылысқа үш дивизия мен 15 000 жұмысшы берді, бұл Зигфридстаунды (Хинденбург шебі) Зигфрид I позициясына айналдырды. Артиллерия резервтік позицияларының жанында тағы екі траншеялық жүйе (Siegfried II Stellung) жоспарланды, олар жұмыс күші пайда болған кезде салынуы керек еді. Қосымша позиция Зигфрид I позициясын (Хинденбург шебі) басып алған шабуыл Зигфрид II позициясының қашықтығына артиллерияны жылжыту үшін үзіліссіз жалғастырылмайтынын қамтамасыз етеді. Толыққаннан кейін әртүрлі позициялардың тереңдігі ... болды, ал бастапқы Хинденбург шебі аралық желіге (Siegfried I Zwischenstellung) айналды. 1917 жылдың күзінде тағы бір қорғаныс позициясының құрылысы басталды, ал бастапқы Хинденбург шебі оның алдыңғы траншея жүйесі болды.

Неміс қорғаныс әдістері

Қаза тапқандарға қарамастан, алдыңғы қатардағы окоптарды қатаң қорғау тәсілі 1916–1917 жылдары күзінде және қысында салынған бекіністі аймақтарды жылдам қорғау пайдасына жойылды. Allgemeines über Stellungsbau (Дала бекіністерінің принциптері) 1917 жылдың қаңтар айында жарияланды, онда тереңдікте қорғаныс құрылысын жүргізу, оның тереңдігін арттыру, сондай-ақ тарату және жасыру арқылы жасыру қағидаларына нұсқаулар берілді. Окоп желілері негізінен тұру, жабдықтау және шатыр ретінде емес, алдау үшін пайдаланылды. Алдыңғы шептегі терең қазбалар көптеген кіші, терең емес Mannschafts Eisen Beton Unterstände (MEBU бекіністері)мен ауыстырылды, олардың көп бөлігі қорғаныс аймақтарының арт жағына қарай салынды. Жаңа алдыңғы шептерде, ұрыс аймақтарында және артқы ұрыс аймақтарында командалық тізбек жеңілдетілді, корпус штабтары топтарға (Gruppen) айналдырылды, олар белгілі бір аймақтағы әкімшілік міндеттерге жауапты болды, онда дивизиялар белгілі бір мерзімге орналастырылып, содан кейін демалысқа, оқуға және толықтыруға жіберілетін. Дивизияларда бөлімшелер емес, аймақтарды басқару енгізілді, ал полктерді басқару алдыңғы батальон командиріне (KTK Kampftruppenkommandeur) берілді, бұл командалық тізбекті бесеуден екіге дейін қысқартты. Жердің құндылығы қорғаныс позициясы үшін маңыздылығымен анықталды. Егер жердің орналасуы қорғаушыға тактикалық артықшылық берсе, осы артықшылық шабуылдаушыны қорғаушыларға ең аз шығынмен жеңуге мүмкіндік берсе, шашыраңқы, жасырылған позициялардан шағын қарумен және бақыланатын артиллериялық атыстан пайдаланып, оны гарнизон мен жергілікті резервтер қорғап, жоғалған жерді қайтару үшін қарсы шабуыл жасауы керек еді. Бұл өзгерістер 1 желтоқсанда шығарылған "Grundsätze für die Führung in der Abwehrschlacht" (Позициялық соғыстағы қорғаныс шайқасын жүргізудің принциптері) оқулығында бекітілді, онда батальон емес, жаяу әскер бөлімшелері (Gruppen) негізгі тактикалық бірлік ретінде қарастырылды. Шағын, озық гарнизондар шабуылдарды тойтаруға тиіс болды, ал енулер дереу тоқтатылып, бұйрық күтпей қарсы шабуыл жасалуы керек еді. Алдыңғы шептегі әскерлерге оттан қашуға рұқсат етілді, мүмкіндігінше ешкімнің жеріне өту арқылы, сондай-ақ қанаттарға және артқа жылжуға да рұқсат етілді. Егер алдыңғы шептегі гарнизондар мен олардың қолдаушылары алдыңғы шепті ұстап тұра алмаса немесе қайтадан басып ала алмаса, олар қоршауға түссе де, резервтік дивизиялардың қарсы шабуыл жасауына уақыт беру үшін позицияларды қорғауға тиіс болды. Қорғаныс позициясының артынан бірден қарсы шабуыл жасау мүмкін болмаған жағдайда, бірнеше күнге жоспарланған қарсы шабуыл жасау керек еді. Қыста екі түрлі пікір қалыптасты: жаңа оқулықтың негізгі авторлары, полковник Макс Бауэр және генерал-штабтың капитаны Герман Гейер, алдыңғы гарнизондардың алға, бүйірге жылжуға және кері шегінуге еркіндік беруін қалаған. Ал генерал фон Хоен мен 1-ші армия штабының бастығы полковник Фриц фон Лоссберг 30 қаңтарда "Erfahrungen der I Armee in der Sommeschlacht" (Сомма шайқасындағы Германияның 1-ші армиясының тәжірибесі) атты меморандум шығарды. Бұл құжат батальон командирлерінің бақылауында қорғанысты ұйымдастыру үшін, гарнизонымен алдыңғы шепті қатаң ұстауды ұсынды. Лоссберг пен Хоен одақтас жаяу әскерлері біріккенге дейін көмекші дивизиялардың қарсы шабуыл жасауға жеткілікті уақыты бола ма деп күмәнданды. Олар Ablösungsdivisionen (көшірме дивизиялар) шұғыл қарсы шабуылдарға сәттілікке жету үшін уақытында дайын болмайды және олар толық артиллериялық қолдаумен 24–48 сағаттан кейін жоспарланған қарсы шабуылдар жасауы керек деп болжады. Екі теория да Людендорфтың 1917 жылдың наурыз айында шыққан жаңа Ausbildungsvorschrift für die Fusstruppen im Kriege (Соғыстағы жаяу әскерлерді оқыту нұсқаулығы) құрамына енгізілді. Неміс командирлерін даярлау үшін оқу орталықтары құрылды және курстар 1917 жылдың ақпанында басталды.

Англо-француздық дайындықтар

1917 жылға арналған британдық және француздық жоспарлар 15–16 қарашада Шантильде өткен одақтастар конференциясында келісілді. Ағымдағы операциялар қыста жалғастырылуы керек еді, алдыңғы қатардағы бөлімшелерге жаңадан келген әскерлер оқытылуы керек еді және көктемде шабуыл майданы Соммадан Аррас пен Озаға дейін кеңейтілуі керек еді. Шабуыл майданы шамамен ұзын болады, Реймс маңында және Эльзаста француздар екі күтпеген шабуыл жасауды жоспарлады, олар немістердің дезорганизациясы мен резервтерінің жетіспеуін пайдалану үшін негізгі шабуылдан кейін басталады. Одақтастар үйлестірілген шабуылдар үшін 168 дивизияға қарсы 129 неміс дивизиясын күтеді. Сонымен қатар, британдықтардың Фландриядағы операциясы оңтүстіктегі негізгі шабуылдан бірнеше аптадан кейін басталады деп келісілді. 13 желтоқсанда Жоффре Нивельмен ауыстырылды, ол әлдеқайда амбициялық стратегия ұсынды, онда 1916 жылғы Сомма шайқасының екі жағында ағылшын-француз шабуылдарын қайта бастау жоспары сақталды, бірақ Эйндегі шабуыл тесіп өту шабуылына айналдырылды, содан кейін 27 дивизиядан тұратын стратегиялық резервке кірісу, барлық британдық және француз армияларының жеңісті пайдалануына әкелетін «шешуші» шайқасқа қатысу. Британдық Төртінші армиядан оңтүстікке қарай француз әскерлері британдық майданды кеңейту арқылы стратегиялық резервке қосылуға мүмкіндік алды, солтүстікке қарай Ройеде Авра Сент-Квентинге қарай, ол 26 ақпанға дейін аяқталды. 1916 жылдың қазан айындағы қолайлы ауа райы кезеңдерінде британдық барлау ұшулары Сомма майданының артында жаңа қорғаныс құрылыстары салынып жатқанын хабарлады; 9 қарашада барлау ұшақтары Бурлон Вудтан Кьянға, Булькуртқа, Сенсе өзеніне және Хеннельге, Аррасқа жақын неміс үшінші желісіне дейінгі қорғаныстың жаңа желісін тапты. Келесі күні қашып кеткен орыс тұтқыны Сент-Квентин маңында бетон қазбаларда 2000 тұтқын жұмыс істеп жатқанын хабарлады. Бесінші және Төртінші армиялар майдандарының артында Гинденбург сызығының бағыты алыстау болды және қысқы ауа райы ерекше нашар болды, бұл ұшақтарды жерге тұрып, әуедегі бақылауды сенімсіз етті. 11 желтоқсанда Маркоинг ауданында жүргізілген барлауда жаңа қазба жұмыстары үстінен ұшып өткеніне қарамастан, ерекше ештеңе байқалмады. 1916 жылдың жазында неміс әуе күштері күшейді, ұшақтардың саны көбейді және жақсырақ ұшақтар пайда болды. 1916 жылдың соңында Сомма майданына жақын орналасқан үш аралық қорғаныс желісі британдық барлау ұшақтарымен байқалып, одан әрі қазу туралы фрагментарлық хабарламалар жасалды. 2 қаңтарда Нивель француз әуе күштеріне британдықтармен бірге шпиондар мен елге оралған азаматтар хабарлаған неміс қорғаныс жүйелерін зерттеуді тапсырды. 26 қаңтарда ғана британдық барлау қызметінің қорытындысында Аррас пен Лаон арасындағы жаңа қорғаныс желісі туралы хабарланды. Ақпан айында желіге барлау үшін көбірек ұшақтарды жіберу әрекетіне тұман, қар, жаңбыр, төменгі бұлт және өте табанды неміс әуе қорғанысы кедергі келтірді. Британдық әуе барлауы қаңтар айының соңында Дрокур мен Витри-ан-Артуа арасындағы қазбаларды анықтады және 15 ақпанда Квеан мен Этең арасындағы сызықты тапты. Британдықтар жаңа сызықты (Drocourt–Quéant Switch деп аталды) 15 ақпанда оңтүстікке қарай Беликортқа және 25 ақпанда Сент-Квентинге дейін, Анкредегі алғашқы неміс шегінуінен кейінгі күні таба алды. Осы рейстерде британдық ұшақтардың зардаптары Дуай маңында Jagdstaffel 11 (Рихтхофен циркі) болғандықтан ауыр болды; 15 сәуірде алты британдық барлау ұшағы екі еріп жүретін ұшақпен бірге атып түсірілді.

"Анкрда" операциялар, 1917 жыл

1916 жылдың қараша айының ортасындағы қысқы ауа райы неміс әскерінің қорғаныс әрекеттерінен гөрі, Соммадағы ағылшын-француз шабуылдарын тоқтатты. 1 қаңтарда неміс әскері Бомонт-Амель маңындағы Хоуп Постын басып алды, бірақ 5 қаңтарда британдық шабуыл оны қайтарып алды. 10/11 қаңтар түні британдық шабуылдар Мюнхен орнына жасалған шабуылды жақтау үшін Үшбұрыш және Мук ордаларын басып алды; британдық әскерлер ай бойы Редан қырқасынан бірте-бірте жылжи берді. Температураның төмендеуі Анкре аңғарындағы сазды мұздатып, жаяу әскердің қимылын жеңілдетіп, неміс әскерінің қиындықтарын арттырды. 3 және 4 ақпанда Пуизио және Ривер ордаларына жасалған британдық шабуылдар сәтті аяқталды, 4 ақпандағы неміс қарсы шабуылдарына қарамастан. 7 ақпанда британдық шабуылдар Грандкур және Серредегі неміс бекінісіне қауіп төндірді. Әрбір шағын алға жылжу британдық бақылаушыларға неміс қорғанысының тағы бір бөлігін ашты. 17 ақпанда 130-шы төбені басып алу және Мираумонт пен Серре артындағы неміс артиллериясының позицияларын бақылау мақсатымен ірі британдық шабуыл басталды. Үш дивизия үш күндік артиллериялық оқшашудан кейін, жаңа 106 фузесін қолданып шабуылға көшті. 16 ақпанда еріген қар немістерді шабуыл туралы дезертирден ескертіп, оң жағалаудағы шабуылды ең көп дегенде шамалы ғана жылжуға және Бум-Рейвинді (Баум-Мульде) басып алуға алып келді. Батыстан Мираумонтты бақылау мақсатымен сол жағалауға жасалған шабуыл, ауа райына және немістердің алдын ала ескертулеріне қарамастан сәтті аяқталды. Төртінші армия майданында француздық желі оңтүстікке қарай, Амиен-Руа жолына дейін кезең-кезеңмен ауыстырылды. 27 қаңтарда 29-шы дивизия 368 тұтқын алды, ал 1 ақпанда Австралиялық шабуыл Stormy Trench-ке жасалды, бірақ неміс қарсы шабуылымен тоқтатылды. 4 ақпандағы екінші шабуыл сәтті аяқталды. 8 ақпанда 17-ші дивизияның батальоны Саиллизельге қарап тұрған ордыны басып алып, 9 ақпандағы неміс қарсы шабуылдарына қарамастан ұстап тұрды. 21 және 22 ақпанда Австралиялық әскерлер жаңбырға қарамастан Stormy Trench-тің көбін басып алды, бұл жерді қаңтар мен ақпан басындағы мұздан гөрі "ауыррақ" етті. 23 ақпанда Анкренің оңтүстік жағындағы британдық және австралиялық әскерлер неміс ордаларындағы өртті тексеру үшін қарауылдар жіберді және неміс әскерінің шегінуін анықтады. 24 ақпанда сағат 9:30-да британдық қолбасшыларға хабарлар келіп түсті, олар 25 ақпан таңында алға жылжуға дайын болу үшін қарқынды қарауылдау және алдыңғы күзетті дайындауға бұйрық берді. Le Transloy-дан Serre-ге дейінгі Riegel I Stellung (Trench I Position) резервтік желісі бос екені анықталды; Гоф күшті қарауылдарды алға жылжытып, немістермен байланыс орнатуды бұйырды. Британдық майданның артындағы мұздың жолдарға және жабдықтау жолдарына әсері жабдықтау қиындықтарын тудырды.

Германияның жоспары

Қыс бойы неміс алдау операциялары жүргізілді және 1916 жылдың соңында Швейцария арқылы шабуыл жасалатыны туралы ақпарат француздардың назарын аударды. Британдықтар Фландрияға әскерлер мен ауыр артиллерияның қозғалысы туралы хабарлармен, сондай-ақ Лилль, Туркуан және Куртуадан әскерлердің қозғалысы туралы агенттіктерден түскен хабарлардың көбеюіне алаңдады. 1917 жылдың қаңтарына дейін британдықтар Ла-Манш портына қарсы шектеулі шабуыл мүмкіндігін қабылдады және Фландрияны ұзақ қашықтықтағы барлау ұшуларының басым бөлігіне айналдырды. Батыс майдандағы солтүстік армия тобының командирі Руппрехт Нойон шығыңдағы инфрақұрылымды жою және Зигфрид позициясы (Гинденбург шебі) бойындағы жаңа қорғаныс позицияларына шегінуді жоспарлауға жауапты болды, бұл операция Альберих қозғалысы (Альберих маневрі) деп аталды. Немістер 35 күндік Альберих кестесін жасады; 9 ақпаннан 15 наурызға дейін шығыңдағы инфрақұрылымды жою және ғимараттарды қирату жоспарланған. Тұзақтар кешіктірілген әрекетке ие болған, серіппелі механизмге бекітілген соққыны сыммен ұстап тұрды. Қышқыл сымды жеп, соққыны босатып, жарылғыш затты жарылысқа келтірді. Мұндай механизмдермен бірнеше құрылғылар бункерлерге орналастырылды, бірақ көптеген тұзақтар қарапайым қысымға сезімтал детонаторлармен жабдықталған. Олар пеш түтін шығаратын құбырлар мен тоналған заттар сияқты пайдалы заттарға, ал қазбалардың баспалдақтарындағы тұзақтар қол гранаталарына қосылды. Кейбір жолдарда ауыр артиллериялық снарядтар контактілі оқшаулаулармен жерленді, олар жүк көлігінің салмағымен ғана іске қосылатын. Британдық инженерлер мен туннельшілер басып алынған аумақтарды қарап шығып, көптеген жарылғыш заттарды залалсыздандырды. Су бұрғыларын және су арналарын бұзу арқылы жолдар суға батырылды, ал құдықтар жанында шұңқыр қазып, жарылыс жасау арқылы саботаж жасалды, нәтижесінде құдықтар толығымен бұзылды. Немістер қолданған жарылғыш заттардың көп бөлігі (Донарит, Вестфалит және Пердит) суды сіңіретін қасиетке ие болды, сондықтан оларды су шайып бейтараптандыруға болады. Кейбір британдық тұзақ тобы өздерінен бұрын неміс тұтқындарын жіберіп, олар тұзақтарды көрсетті, жарылысқа ұшырағаннан гөрі. Британдық туннельшілер жарылғыш заттарды алып тастады. (Кейбір аудандарда тұзақтар табылмады, өйткені неміс дивизия командирлері өз аудандарын миналауды таңдауға рұқсат алған, ал кейбіреулері бас тартқан.) Ағаштар кесілуге тиіс болды, құдықтар ластанып, азаматтық халық аумақтан шығарылуға тиіс болды. Руппрехт моральдық және практикалық себептермен жерді өртеу саясатына қарсы болды, өйткені бұл қиратулар пропагандалық апатқа айналады, жау әскерлеріне баспана, жолдарды жөндеуге материал және қиратуға қатысқан неміс сарбаздарының моральдық және тәртіптік жағдайын нашарлатады. Несле, Хам, Нойон және бірнеше ауылдардың ғимараттары жоспардан шығарылды және оларда 10 000–15 000 француз азаматы қалдырылды, ал 150 000 еңбекке қабілетті азаматтар Францияның және Бельгияның қалған бөліктерінде жұмыс істеу үшін эвакуацияланды. Демонтаж жоспарының 35 күндік кестесі жасалды, содан кейін аймақтың қанаттарындағы әскерлер үшін екі күндік, Науруа мен Куси-ле-Шато арасындағы әскерлер үшін үш күндік және Сен-Кантен мен Ла-Фер арасындағы әскерлер үшін төрт күндік шерулер жасалды.

Соммадағы неміс зейнеткерлері

1916 жылдың қарашасынан кейін Соммадағы неміс армиясының қорғаныс позициялары нашар күйде болды, гарнизондар шаршап, пошта цензурасы шаршау мен моральдің төмендеуін хабарлады, бұл неміс басшылығын армияның шайқастың жаңаруына төтеп бере алатынына күдікке түсірді. 1917 жылдың қаңтар айында Анкредегі неміс қорғанысы британдық шабуылдар кезінде күлдеуге түсе бастады, бұл Руппрехтті 28 қаңтарда Сигфрид позициясына (Гинденбург шебі) шегінуді бастауға шақырды. Людендорф келесі күні ұсынысты қабылдамады, бірақ 1-ші армияға британдық шабуылдар, әсіресе Мираумонт/Бум-Равин шайқасы (17–18 ақпан), 22 ақпан күні түнде Руппрехтті Эссар мен Ле Транслой арасындағы Ригель I позициясына алдын ала шегінуге бұйырды. 24 ақпанда немістер Ригель I позициясына артқы күзетпен қорғалған күйде, салыстырмалы түрде жақсы жағдайдағы жолдармен шегінді, кейін оларды жойды. Келесі күні неміс артқы күзеті Лопарт Вуд маңында австралиялық әскерлерге 174 адамдық шығын келтірді және британдық әскерлерді артиллерия атысымен Ирлстен кері шегінуге мәжбүр етті. 26 ақпанда Пуизиге жасалған британдық шабуыл күні бойы созылып, қолға-қол соғыспен аяқталды. Келесі күні Пруссиялық 5-ші жаяу гвардия полкі Тиллойдан шегінді, Ригель I позициясына шегінуді аяқтады. Немістердің шегінуіне көмектескен факторлар – британдық майданның артындағы жолдарды батпаққа айналдырған ерігіс және Сомма майданына жабдықтандыруды қамтамасыз ететін одақтас теміржолдарының бұзылуы болды. 12 наурыз күні түнде немістер Бапуме мен Акие-ле-Петит арасындағы Ригель I позициясынан шегінді, ал әскердің шағын топтары шабуылға дайындалып жатқан британдықтарды жаңылыстыру үшін жарықшашулар жіберді. Британдықтарға 13 наурызға дейін Ригель II позициясын (Траншея II позициясы) жабуға уақыт керек болды. 1-ші армияға қарсы тұрған британдықтар 20 және 21 ақпанда шегінудің жақын екенін көрсететін белгілер алды, өйткені ұсталған радиохабарламалар Акие-ле-Петит, Гревиллерс және Бапум маңындағы неміс радиостанцияларына жабылып, кері қайтуға дайындалу туралы бұйрық берді. Осы кезеңнен кейін тұтқындардан алынған ақпараттар мен неміс бұзғандарының дәлелдері ұзақ мерзімді шегіну жоспарланғанын көрсетті, бірақ алдыңғы шептің артында үш неміс резервтік желісінің болуы жергілікті неміс шегінуі ұзаққа созылғаннан гөрі ықтимал көрінді. 13 наурызда Лопарт Вудтан 5 наурыздағы «Альберих» кодолық аты бар құжат табылды. 24 ақпанда генерал-лейтенант Губерт Гоф үш корпустың алға жылжу шекараларын анықтады және оларға неміс әскерлерімен байланысқа түсуге бұйрық берді, олар олардың артынан көбірек күштермен әрекет ететін күшті қарауылдарды пайдаланды. Неміс майданның қалған бөлігінде неміс фронты сақталды және немістердің кенеттен қарсы шабуыл жасауы мүмкіндігі жоққа шығарылмады. 25 ақпанда 2-австралиялық дивизия Малт траншеясына шабуыл жасады, ол мықты қорғалған екенін анықтады және 174 адамдық шығынмен кері шегінуге мәжбүр болды. Бесінші армия дивизиялары неміс қарсылығына тап болғанша қарауылмен алға жылды, содан кейін әдейі шабуылдарды дайындады, олардың кейбіреулері немістердің шегінуімен алдын алды, ол 26 ақпанға дейін, кейбір шағын бөлімшелерден басқа, Ригель I позициясының батысындағы жерді тастап кетті. Британдық инженерлер қару-жарақ пен вагондарды жылжыту үшін шаналар жасады, ал азық-түлік пен оқ-дәрілерді тасымалдау үшін жүк таситын қашырлар пайдаланылды, ал 8 наурызда оқ-дәрі жүк көлігі V корпусының аймағында алға жылжыды. 1916 жылдың соңында өте нашар жағдайда болған британдық майданның артындағы жолдар ерігенінен зардап шекті, көптеген жолдар жабылды, ал басқалары атпен жүретін көліктермен шектелді. Теміржол көлігі одан да нашар зардап шекті, Булонь порты жабылды, солтүстік француз теміржолдарындағы пойыздар мен вагондар саны британдық қажеттіліктерге жетпеді, желілер тығырылып, қозғалыс шектеулеріне ұшырады. Германияның шегінуі алдында үшінші және төртінші армия майдандарында да жабдықтау қиындықтары көбейе бастады. 10 наурызда Бесінші армия Гревиллерс траншеясын және Ирльді әдепті шабуылда алды, ол неміс қорғанысын басып, 215 тұтқынға алды. Бапум артында өрттер көрінді, ал Riegel III позициясының артында көбірек өрттер көрінді, британдық әскери барлау қызметі Руппрехттің штабы Монсқа көшірілгенін хабарлады; азаматтық тұрғындар жабдықтау қоймаларымен және артиллериямен бірге эвакуацияланғаны белгілі болды. 12 наурыз күні түнде Ригель II позициясы Бапуме мен Акие-ле-Петит арасында бос болып табылды, бірақ келесі күні Буккойға жасалған шабуыл 574 адамдық шығынмен сәтсіз аяқталды. 5 наурыздағы Лопарт Вудтан табылған неміс құжатында «Альберих қозғалысы» (Альберих операциясы) туралы егжей-тегжейлі мәліметтер болды, ол Лопарт Вудтың бір күн бұрын тасталып кеткенін көрсетті. 14 наурыз күні түнде қарауылдар немістердің төртінші армия майданының бір бөлігінен шегінгенін анықтады, ал 17 наурызда немістер үшінші және бесінші армия майдандарының барлық бөлігінен сытылып кетті.

Ағылшын-француздық алға басу

Наурыздың басында британдық Төртінші армия корпусының командирлері алдыңғы күзетшілерге немістер шегінсе, байланыс күйін сақтауды, ал үлкен күштердің оларды қорғанысқа қолайлы жерге ілесіп, қазуын, сондай-шама күзетшілер шабуылға ұшыраса, кері шегінуді тапсырды. Немістердің шегінуінің алғашқы белгісі 14 наурызда Сент-Пьер-Васт орманындағы өрттер байқалғанда көрінді. Кейін күні ағылшындар Саиллизельге кірді, ал 16 наурызға қарай орманың көп бөлігі басып алынды. Британдық Төртінші және Бесінші армиялары ат әскерлерінің эскадрильяларын, жаяу әскерлер мен велосипедшілер батальондарын және артиллерия батареяларын, олардың кейбіреулерінде бронеавтомобильдер бөлімшелері бар, барлық қарулы күштерін ұйымдастырды. 15 наурызда француздық Groupe d'armées du Nord (GAN) британдық Төртінші армиямен Ройдегі қиылыстан оңтүстікке қарай неміс әскерлерінің шегінуіне ілесуге бұйрық алды. 18 наурызға дейін неміс 6-шы, 1-ші, 2-ші және 7-ші армиялары шегініп, британдық және француз атты әскерлері бұрынғы майдан шебінің артында Неследе кездесті. Француз әскерлері Лассиньиге кіргенде, олар көлік қозғалысына тосқауыл салып, оны айналып өтуге тырысқан көліктер сазға батып қалды. GAN-ға шабуылға дайындық үшін он күндік ескерту берілді (Groupe d'armées du Centre (GAC) Энаға шабуыл жасамас бұрын он төрт күн бұрын) Оаз және Авр өзендері арасында. Неміс әскерлерінің алғашқы шегінуі туралы хабарлар армия тобының командирі генерал Франше д'Эсперейді немістерді таңқалдырып, оларды ертерек шегінуге мәжбүрлеуге шақырды. Бұл ұсыныс қабылданбады және GAN 17 наурызға дейін, немістер кеткен кезде, шектеулі шабуылға дайындық бастады. 17 наурызда Хейг британдық армия командирлерімен кездесіп, неміс әскерлерінің шегінуінің әсерін талқылады. 1914 жылы болған немістердің дайын позицияға шегінуі мен қарсы шабуылдың прецеденті ескерілді және шегіну кезінде босатылған резервтер немістерге шегіну аймағының қанаттарына шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Нивель Шампаньдағы желісін нығайту үшін қысқа майданды босатқан француз әскерлерін пайдалануға шешім қабылдады. Арас шабуылына арналған британдық дайындықтар жалғастырылуы керек еді, Фландриядағы мүмкін болатын неміс шабуылына дайындық және Мессин қырқасына шабуылға дайындық жалғастырылуы керек еді. Неміс армиясын қуу төртінші армияның аймағында жасалуы керек еді, ал күзетшілер кавалерия мен велосипедшілермен әр корпусқа және 5-ші кавалерия дивизиясына қосылған. Үлкен күштер жолдар, көпірлер мен теміржолдар жөнделмегенше, Пэроннның оңтүстігіндегі Норд каналынан Соммеге дейінгі сызықтан шығысқа қарай қозғалмауға тиіс еді. Төртінші армия мен француздық Үшінші армияның шекарасы Несльден оңтүстікке, Офрой арқылы Сент-Квентинге дейін белгіленді. Бесінші армияның Бапумнан солтүстікке қарай орналасқан аймағында Гинденбург желісіне қарай ілгерілеуді сәуірдің басында Арраста болатын Үшінші армияның шабуылына қолдау көрсету үшін уақытында аяқтау қажет болды. Барлық ат, жаяу әскер, артиллерия және инженерлер колонналары әр дивизияның алдыңғы жағына қарай жылжуға ұйымдастырылды. 5-ші және 2-ші австралиялық дивизиялардың алдыңғы күзетшілерінде австралиялық жеңіл аттан жасақ, 18 фунттық далалық қару-жарақ батареясы, инженерлік далалық ротаның бөлігі, екі жаяу әскер батальоны және бірнеше пулеметтер болды. Алға жылжу оңтүстікке қарағанда географиялық кедергілер аз болды. Сол жақ қанатында Ригель II позициясының артындағы ел ашық болды, ал оң жағында немістер Ригель III позициясының батысындағы жерді ұстауға аз күш салды, жер солтүстік-шығысқа қарай Бюллекортқа қарай сәл еңкейіп, өзендердің көпшілігі британдықтардың алға жылжу бағытында ағып жатты. 18 наурыздан кейін Бесінші армияның негізгі құрамына Банкорттан Бапумға, Акие-ле-Грандқа және Аблейнзевельге дейін уақытша қазуға бұйрық берілді, ал алдыңғы күзетшілер, жылжымалы бағаналар болатындай, бригадалық топтардың күшін арттырды. Кейбір бағаналар батыл алға жылжи бастады, ал басқалары алдын ала сақтандыру үшін уақытша қазылған. Немістер Гинденбург сызығының артындағы ауылдарды өртеп жатқандығы туралы ақпарат Гофқа 19 наурызда II корпус пен V корпус пен Лакхнау кавалерия бригадасына күшті түрде алға жылжуға бұйрық берді, күшті жылжымалы бағаналардың қолдауымен Экуст-Сен-Мен, Круазиль, Лагникур және Энин-сюр-Кожөльге. Келесі күні бригадалық топтар кавалерияға немістерді Гинденбург желісіне кері итеруге көмектесуі керек еді, бұл 2-австралиялық дивизияның күштерін 20 наурызда Норейлге шабуыл жасауға алып келді. Шабуыл 331 жарақатпен тойтарылып, 18-ші (Шығыс) дивизиясының жаяу әскерлерінің Экуст пен Круазильге шабуылы, қанаттарында кавалерия мен артиллериясымен, шамамен он бес пулемет пен алты далалық қарудан атылған оқтармен тойтарылды; Гоф неміс алғы шебіне шабуылдарды көбірек артиллерия қол жеткізілгенше тоқтатуға бұйрық берді. Төртінші армия аймағындағы британдықтардың алға жылжуы 17-ден 20 наурызға дейін Соммеге жедел жетті, күзетшілердің үздіксіз қууы және кедергілер арасында алға жылжу, Сомме өзені мен Норд каналына дейін, Оффойден Пэроннге дейін солтүстікке қарай созылған, өзен көпірленгенше тоқтап тұрды, жаяу әскер үшін жеңіл көпірлерге, вагон мен далалық артиллерия үшін понтондық немесе тіреулі көпірлерге және ауыр көлік пен ауыр артиллерия үшін ауыр көпірлерге басымдық берілді. Ауыр болатты көпірлерді Ле-Аврдегі базалық саябақтан 72 сағаттық ескертумен тасымалдауға болады. Пэронн жанындағы каналға көпір 15 наурыз күні жерді зерттеу арқылы салынды, келесі түнде понтонды өзенге сүйреп әкеліп, 17 наурызда таңнан бастап құрылыс жұмыстары басталды және 18.29 метрлік понтон түскі уақытқа дейін дайын болды. 1/8-ші Корольдік Уорвик жаяу әскері сол кеште көпірден өтіп, кейін өзеннен арғы жағына салмен жеткізілді, осылайша Пэроннге кірген алғашқы одақтас әскерлері болды. Оң қанатында IV корпус кратерленген және бұзылған жолдармен Соммеге жету үшін шамамен жылдамдықпен жылжуға тиіс болды, бірақ Корпус атты әскерлері мен велосипедшілері 18 наурызда неміс күзетшілерінің де велосипедте екенін анықтады. Жаяу әскер 20 наурызда өзеннен өтті, сол кезде атты әскерлер Жерменге жеткен, ал Төртінші армияның жаяу әскерінің алғы шебі Сомменің шығысындағы биік жерде орналастырылды. 22 наурызда кавалериядан күшті шығынға ұшырағаннан кейін Поейлли мен көрші ауылдардан немістердің қарсы шабуылынан кейін сақтандыру үшін "Уорд күші" корпус кавалериясымен, велосипедшілермен және екі далалық артиллерия батареясымен, инженерлердің екі бөлімімен, 48-ші дивизиядан бір батальонмен құрылды және корпус кавалериясы 5-ші кавалерия дивизиясымен ауыстырылды. Ауылдар келесі күні қайта басып алынды. Немістердің Ригель III позициясынан шегінуі 19 наурызда басталды, сол күні Нурлу мен Бертинкур британдықтар басып алды, бірақ жеңіл қысым көрсетті. Британдық жаяу әскері мен кавалериясы немістердің күшті қарсылығын байқады. 26 наурызға дейін үзіліс жасағаннан кейін Уорд күші Ройзелді жаяу әскер ротасымен, екі кавалерия эскадрильясымен және екі бронеавтомобильмен басып алды; канадтық кавалериясы Экуанкурды басып алды. Кавалерия 27 наурызда қайтадан жылжуға шығып, Виллер-Фокон, Солькор және Гюенкурды "үлкен шабытпен" басып алды. 22 наурызда француз кавалериясы мен велосипедшілерінің жылдам қууға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды, олар неміс қарсы шабуылынан Crozat каналынан кері шегінді, көптеген жарақаттарға ұшырады. 28 наурызда британдық сақтандыру шебі Жермен–Коленкур–Бернес–Маркуай–Льерамон–Нурлу–Экуанкур–Бертинкур сызығына жылжыды, ал кавалерия, велосипедшілер және жаяу әскердің кейбір бөлімдері көбінесе тоқтап тұрды. Армия шекарасында француздықтармен 32-ші дивизия екі бригадасын желіде және біреуін резервте ұстады. Желідегі әр бригадада взводтармен нығайтылған батальондарымен күзетте тұрған екі жаяу әскер ротасы болды және күзетті қамтамасыз ету үшін артиллерия жеткілікті жақын болды. Наурыздың соңына қарай қуудағы әр британ корпусы жолдарды жөндеу және көпір салуға кемінде бір дивизияны бөлді, мұздан ерігені неміс қиратуларының әсерін күшейтті. Бесінші армия аймағында жөндеу жұмыстары Анкр өзенінің бойындағы теміржолға шоғырландырылды.

Әуе операциялары

Қыс бойы неміс әуе операциялары Мессен, Аррас, Руай, Эйн және Шампань аймақтарында англо-француздық шабуылға дайындық белгілерін анықтау мақсатындағы барлауға бағытталды. Наурыз айында ағылшын-француздық көктемгі шабуылдың жоспары әуеден байқалды. Неміс әуе күштері Аррас және Эйн маңына шоғырландырылды, бұл Нойон учаскесінде операция жүргізу мүмкіндігін шектеді. Шегініс басталғанда, аймақтағы британдық эскадрильяларына неміс тылдарының үздіксіз бақылауда ұстау, неміс әскерлерін жерден шабуылдау және Гинденбург шебінің шығысындағы аймақты, жаңа қорғаныс позициялары мен одан әрі шегіну мүмкіндіктерін анықтау үшін ұзақ қашықтықтан барлау жүргізу тапсырылды. 1916 жылдың қыркүйегінде жылдам қимыл жасау саясаты қабылданды, онда армиялық және корпустық қанаттар, корпустарға бекітілмегендері, армия штабымен бірге жылжыса, ал корпустарға бекітілген корпустық қанаттар өз корпустарының штаб-пәтеріне мүмкіндігінше жақын болуға тиіс болды. Эскадрильялардың күн сайын жылжуы міндетті емес, ал уақытша қону алаңдарын ұйымдастыруға рұқсат етілді. 1917 жылдың 21 наурызында корпус штаб-пәтері жанында портативті ангарлар құру және ұшақтарды түнде әдеттегі әуежайларына қайтару үшін уақытша нысандарды пайдалануға бұйрық берілді. IV және V бригадалары алға жылжуға қатысты, олардың эскадрильялары байланыс патрульдері үшін дивизияларға қосылды. Төртінші және Бесінші армияларға екі кавалерия дивизиясы қосылды, олар кавалерия өтетін жерді барлау және кавалерияның артқы жасақтарымен байланыс орнату үшін ұшақтармен жабдықталды. Әуеден байқау арқылы анықталған нысаналар аймақтық артиллериялық басқару арқылы жүйелі түрде нысанаға алынды. Кавалерия дивизияларына ұшақтармен байланыс үшін радиостанциялар берілді, бірақ жақсы жердегі байланыс оларды қажетсіз етті. Неміс әскерлерінің шегінісі өте жылдам болды және артиллериялық атыс аз болғандықтан, телефон сымдары күтілгеннен гөрі сирек кесілді. Неміс әскерлерінің қозғалысы жақсы жасырылып, көбінесе әуеден көрінбеді, әуе экипажы олардың болуын жердегі атыстан ғана білді. Ұшқыштар бақылаушыларына нысананы анықтау үшін ауылдар мен бекіністердің үстінен төмен ұшып, неміс әскерлерін атуға шақыратын, бірақ бұл практика тылдың күші туралы мәлімет бермеді. Ашық жерде неміс кавалериясы мен жаяу әскеріне шабуылдар жасалды, бірақ бұл жердегі операцияларға елеулі әсер етпеді. Артиллериялық радиобайланыс кейде жердегі станцияларды орнатудың кешігуіне байланысты бұзылып, артиллериялық атыстың бағытын түзету мүмкіндігін жоғалтты. Әуе операцияларының басты әсері хабар алмасу және барлау арқылы, әсіресе алға жылжу алдындағы жер жағдайын бақылау және артиллериямен үздіксіз байланыс орнату арқылы болды. Гинденбург шебінен тыс жерде неміс қорғанысының іздері табылмады, бірақ көптеген жаңа әуежайлар мен жабдық қоймалары жаңа позицияның тұрақтылығын көрсетті.

Талдау

Германияның Гинденбург шебіне қайтарылуының табысы одақтастардың шегінуді болжай алмауымен және оған тиімді кедергі келтіре алмауымен түсіндіріледі. Тағы бір пікір бойынша, ағылшын-француз әскерлері жеңілген жауды емес, бірнеше ай дайындықтан кейін әдейі шегінген армияны қуды, ол маневр жасау және қарсы шабуылдау қабілетін сақтап қалды. Нойон шығыңқысының түбіндегі құрылыс жұмыстарының маңыздылығын кеш түсіну, неміс әскерінің шегінуіне тиімді кедергі келтіре алмағандықтан емес, әдейі таңдалған сақтықпен іздеудің себебі ретінде қарастырылды. 1907 жылғы «Кавалерия зерттеулері: Стратегиялық және тактикалық» еңбегінде Хейг жеңілген жаудың асығыс шегінуін және күшті күштің ұйымдастырылған шегінуін, олар шабуылға жылдам қайта оралып, дезорганизацияланған қуғынды жеңе алатынын сипаттады. Ұйымдастырылған шегіну жағдайында Хейг алдыңғы күзеттің сақтықпен ілесіп отыратынын, негізгі күштердің қорғаныс позициясынан қорғаныс позициясына кезең-кезеңмен жылжуын, алдыңғы күзеттің шегінуі үшін берік базаны әрқашан қамтамасыз ететінін сипаттады. Ағылшын-француз қуғыны осы үлгіге сәйкес келді. Генерал Франше д’Эсперей Нивельге импровизациялық шабуыл ұсынды, ол бұл идеяны қабылдамай, Айндағы негізгі француз майданын нығайтуды жөн көрді. Британдық ауыр артиллерия қаңтарда Бесінші армиядан солтүстікке көшірілді, Аррастағы шабуылға дайындық жүргізілді және тәжірибесіз британдық бөлімшелермен ауыстырылды. Төртінші армияның дивизиялары бұрынғы француздық позицияларды иелену үшін оңтүстікке жылжыды, ал I Анзак корпусы 6 ақпанға дейін Үшінші армияға солтүстікке жіберілген дивизияларды өтеу үшін Бесінші армияға берілді, бұл аймақтағы ағылшын-француз күштерін әлсіретті. Бич неміс ниеттерін анықтау үшін әуеде барлау, тыңдау және босқындар мен тұтқындардан алынған ақпарат жиналғанын, бірақ неміс шараларының алдауы қысқы ауа райының нашарлығы кезіндегі үзілісті әуеде барлаудан алынған ақпаратты ерекше емес етіп көрсеткенін тұжырымдады. Сомма шайқасы кезінде немістер бірнеше рет бар бекіністердің артында қазба жұмыстарын жүргізді, бұл британдық барлау қызметін Сомма майданынан әрі қарай бекіністердің салынуын түсіндіруге итерді. 1916 жылдың желтоқсан айының соңында куәгерлерден алынған хабарламалар британдық және француздық әуе барлауын оңтүстікке қарай бағыттап, 1917 жылдың қаңтар айының ортасында британдық барлау қызметі Аррастан Лаонға дейінгі жаңа желі салынып жатқанына көз жеткізді. Ақпан айында желі аяқталуға жақын екені белгілі болды және 25 ақпанға қарай Бесінші армия майданындағы жергілікті шегінулер мен тұтқындарды сұрап алу ағылшын-француз күштерін жаңа желіге немістердің біртіндеп шегінуін күтуге итерді. Британдық патрульдер неміс аванпостарын тексеріп, оларды бос тапқанда, одақтастар сақтықпен алға жылжуды бастады, бұл немістердің көлік инфрақұрылымын жоюымен баяулады. Норд теміржолдарының қиындықтары, жолдардың жүктемесі және еріуі салдарынан британдық майданның артындағы көлік жағдайы нашарлап, британдық жабдықтау мәселелерін ушықтырды. Немістер жақсы жолдармен дайындалған қорғанысқа қарай кері шегінудің артықшылығына ие болды. Неміс әскерлері тиімді түрде шегінді, бірақ «Unternehmen Alberich» ілесіп келген қиратулар едәуір тәртіпсіздікке әкелді. Ауылдарды аванпост ретінде қорғап, артқы күзеттің көп бөлігі батыс шығыстарында орналастырылды, олар қоршауға түсуге және биік жерден шабуылға ұшырауға бейім болды, мұндай әдістердің болжамдылығы француз және британ әскерлеріне айқын мақсаттарды ұсынды. Британдық ресми тарихшы Сирил Фоллс немістердің Гинденбург шебіне шегінуі кезінде британдық әскер көрсеткен кемшіліктерді сынады, дивизиялар жаңа соғыс түрінде тәжірибе жинағанға дейін «сан-сақтандырылған және әлсіз» болды деп жазды. 8-ші дивизияның командирі генерал-майор Уильям Хенкер 2 сәуірде өзінің дивизиясының ашық соғыс техникасын меңгеруіне үш апта уақыт кеткенін жазды. 1917 жылдың сәуірінде II корпустың талдауы атысқа ұшыраған патрульдердің хабарлауды тоқтатып, британдық желілерге оралған патрульдердің тактикалық маңызды жерлерді елемегенін, неміс шегінуін күштеу мүмкіндіктерін жоғалтқанын және артиллерия алға жылжуға асықпағанын көрсетті. Дивизиялық инженерлер мен артиллерия арасындағы байланыс нашар болды, алдыңғы күзетшілер жолдардың жағдайы, жер және карталардың дәлдігі туралы хабарлаудың маңыздылығын білмеді; алдыңғы күзеттің кавалериялық бөлімі де шексіздік үшін сынға ұшырады, бірақ керісінше, австралиялық ресми тарихшы Чарльз Бин I Анзак корпусының алдыңғы әскерлері қанатын кеңге жайып жіберілгенін тұжырымдады. Фоллс британдық әдістердің болжамдылығы туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды, шабуылдар таңға басып, түстен кейін, кешке және түнде жасалғанын атап өтті. Кейбір шабуылдар алдында бомбалау жүргізілді, басқа шабуылдар кезінде, жаяу әскерден сұраныс бойынша немесе одан бас тартты. Шабуылдар жасырын түрде, жерді жамылғы ретінде пайдаланып және көптеген қанаттан айналып өту амалдары сәтті аяқталды. Жаяу әскер, кавалерия, велосипедшілер, бронетранспортерлер және әуе күштерімен бірлескен операциялар да жүзеге асырылды. Қуғында ең табысты дивизиялар Соммада ұзақ уақыт болғандар еді, жаңа дивизиялар емес, олар жаңа болды және Англияда ашық соғысқа дайындықтан өтті. Көптеген британдық шабуылдарда көптеген жарақаттар болды, көбінесе неміс пулеметтерінен, бірақ артиллериядан да көп жарақат алды. Бірдей мақсаттарға қарсы әртүрлі әдістерді қолданумен шабуылдардағы жарақаттар бірдей болды, бұл шығындар британдық әдістеріне емес, неміс қорғанысына байланысты екенін көрсетеді. Британдық далалық артиллерия көлік қиындықтарына қарамастан, жеткілікті мөлшерде оқ-дәрімен жабдықталды, бірақ көптеген ауыр артиллерия қалдырылды. Ауа райы да ерекше қатты болды, сәуірдің басында қар жауып, неміс артқы күзетіне аз әсер етті, олар казармаларда орналасып, шегінген кезде оларды жарып жіберді. Қуғында одақтас әскерлері суықтан және жабдықтау тапшылығынан зардап шекті, бірақ көтеріңкі көңіл күйге ие болды, денсаулығы жақсарды (аяқ ауруларының саны күрт төмендеді) және ашық соғысқа бейімделді. Жылқы ауа райынан, аз рационнан және жүктемеден зардап шекті; британдық артиллерия жақын арада 3500 жылқының жетіспеушілігіне және бірнеше қозғалмайтын ауыр артиллерия батареяларына тап болды. Батыс майсасының ұзындығы қысқартылды, бұл неміс дивизияларының 13-14-ін ұстауды қажет етті. Одақтастардың көктемгі шабуылына тосқауыл қойылды және Ойз өзені бойындағы француздың қосымша шабуылы жойылды. Айндағы негізгі француздық өтімді шабуылы (Нивель шабуылы) немістерді Айндағы алдыңғы шептің артындағы Гинденбург шебіне шегінуге мәжбүр етті. Шабуыл кезінде неміс қарсы шабуылдары күшейді; төрт күннен кейін француз армиялары 20 000 тұтқынды алды және сәуір мен шілде аралығында француз және бельгиялық майдандарындағы неміс армияларына шамамен 238 000 жарақат келтірді. Неміс әскерлерінің көп бөлігі Нивель шабуылы кезінде қаза болды және бұл осыған дейінгі кез келген одақтас шабуылынан көп болды, француз әскерлерінің сол кезеңде 274 000 жарақатымен салыстырғанда. Француз армиясы 25 сәуірге дейін 96 125 жарақат алды және Айндағы медициналық қызметтердің құлауына тап болды, шамамен 60 000 жарақат алғандар бірнеше күн бойы шайқас алаңына жақын қалды; неміс әскерлерінің шығындары сол кезеңде 83 000 деп бағаланды. Француз армияларында көтерілістер толқыны басталды, ол ақырында 54 дивизияға әсер етті. 16 сәуір мен 15 мамыр аралығында көтерілістер оқшауланған, бірақ содан кейін тарады, 31 мамырға дейін 46 оқиға тіркелді. 1 маусым мен 6 маусым аралығында зорлықпен қарсылық күшейді, мүмкін алты адам қаза болды...

Шығындар

Ұлы соғыстағы қаза тапқандар статистикасының дұрыстығы күмәнді. Бар деректер Уинстон Черчилльдің "Дүниежүзілік дағдарыс" (1923–29) кітабында көрсетілгендей, Батыс майданының жалпы санын көрсетеді, бірақ Гинденбург шебіне (Siegfriedstellung) немесе Германияның шегінуіне, сондай-ақ Батыс майданының өмір сүруінен туындаған, нақты әскери операциялармен байланысты емес "қалыпты жағдайлардағы шығындар" деп есептелетін залалдарға тікелей қатысы жоқ. 1917 жылғы қаңтардан наурызға дейін Франциядағы британдық әскерінің жоғалғандары 67 217 адамды, француздық әскерінің жоғалғандары 108 000 адамды, ал неміс әскерінің жоғалғандары 65 381 адамды құрады.

Кейінгі операциялар

Нивель шабуылының алғашқы шабуылдары 9 сәуірде Арас қаласында, Гинденбург шебінің солтүстігінде болды және алдыңғы беткейлердегі ескірген қорғаныстарын басып алған неміс 6-шы армиясына айтарлықтай жеңіліс сыйлады. Вими қырқасы басып алынды, ал оңтүстікке қарай, 1 шілдедегі француз 6-шы армиясының жетістігінен асып, траншеялық соғыс басталғаннан бергі ең үлкен тереңдікке қол жеткізілді. Неміс күшейткіштері жаңа неміс оқулықтарында бекітілген екі қорғаныс әдісін пайдаланып, алдыңғы шепті тұрақтандыра алды. Британдықтар қиын жер жағдайларына және неміс қорғаныс тактикасына қарамастан, француздың Эйндегі шабуылын қолдап, содан кейін Мессен қырқасына шабуылға дайындалу кезінде неміс әскерлерін сол аймақта ұстап тұру үшін шабуылды жалғастырды. Неміс қазасы шамамен 85 000, ал британдық қазасы 3-ші және 1-ші армиялар үшін 117 066 адамды құрады. Арас шайқасы кезінде британдық 5-ші армияның міндеті – 3-ші армияның операцияларына көмектесу үшін неміс артқы сақшыларын Сигфрид позициясына (Гинденбург шебі) итеру, содан кейін Булекорттан Кьянтқа дейінгі позицияға шабуыл жасау болды. 2 сәуірде Дойньестен Крузильге дейінгі неміс форпостындағы ауылдар басып алынды және орталықта Булекортпен майданға шабуыл жасау жоспарланды. Сымды кесуге арналған артиллериялық дайындық жаңа британдық майдан сызығының артында көлік қиындықтарына байланысты кешіктірілді, ал 9 сәуірде 3-ші армияның шабуылы бастауға тиіс болған. 5-ші армияның танк шабуылы 10 сәуірде Риенкур мен Хендекурды басып алу үшін жоспарланды. Шабуыл күн шығуға 48 минут қалғанда басталуы керек еді, бірақ танктер қарлы боранына тап болды және шабуыл соңғы сәтте тоқтатылды. 62-ші (2-ші Батыс Райдинг) дивизиясына сол жақта бұл туралы хабар жетпеді, ал бірнеше топтар бұйрық келген кезде неміс тікенді сымының ішінде болды. Шабуыл 24 сағатқа кейінге шегерілді, бірақ шабуылға қатысқан он екі танктың тек төртеуі ғана уақытында орнына жетті. Шабуылға түскен танктер бағытты жоғалтып, тез арада істен шықты, жаяу әскерге тікенді сымды кесіп өтуге мүмкіндік бермеді. Австралиялық әскерлер алдыңғы Гинденбург траншеясының бір бөлігін басып алды, ал сәттілік туралы жалған хабарлар ат әскерін алға жіберуге себеп болды, бірақ олар автомат атысынан кері шегінуге мәжбүр болды, ал австралиялықтар таңғы сағат 10-дағы қарсы шабуылдан соң кері шегінді. Жалпы британдық қазасы 3300 адамды құрады; 62-ші (2-ші Батыс Райдинг) дивизиясының патрульдері 162 адамнан зардап шекті, 4-ші австралиялық бригада 3000 адамнан 2258 адамнан, 1164 тұтқынға алынды, ал 12-ші австралиялық бригада 909 адамнан зардап шекті; неміс қазасы 750 адамды құрады. 15 сәуірде таңғы сағат 4:05-те төрт неміс дивизиясының бөлімдері Сигфрид позициясынан (Гинденбург шебінен) Хавринкурдан Кьянтқа дейін Нореуилді, Лагникуртты, Морчиесті, Бурсиесті, Дойниесті, Демикуртты және Гермиесті түнгі уақытқа дейін басып алу үшін шабуыл жасады, британдық артиллерияны жоюға, аймақта британдық шабуылды мүмкінсіз етуге және Арас майданынан британдық резервтерді тартуға тырысты. Лагникорт қысқа уақытқа басып алынды және бес британдық зеңбірек жойылды, бірақ шабуылдың қалған бөлігі сәтсіз аяқталды. Неміс жаяу әскері мен артиллериясының үйлестірілуі шабуылдың асығыс сипатынан зардап шекті, оның жоспарлауы 13 сәуірде басталды. Бірнеше бөлімдер кешігіп, бейтаныс жерге шабуыл жасады, 2313 адам қаза тапты, 1010 австралиялық жоғалды. Ла-Ферден Ретлге Хундинг позициясында жұмыс істеу үшін жұмысшылар ауыстырылды және 23 ақпанда Эйн майданындағы алдыңғы позицияларда жұмыс істеуге 20 бекініс жұмысшы батальоны жіберілді. Наурыздың соңына қарай неміс стратегиялық резерві шамамен 40 дивизияға дейін өсті, ал Эйн майданы Альберих операциясы және басқа дивизиялар арқылы босатылған 1-ші армиямен күшейтілді, бұл сәуірдің басында Эйнде 21 дивизия және 17 резервте болды. Француздық Солтүстік армиялар тобы (GAN) 13 сәуірде Сент-Квентиндегі Гинденбург шебіне сәтсіз шабуыл жасады, ал француздық Резерв армиялар тобы (GAR) 16 сәуірде Ваили мен Реймс арасында "шешуші" шабуылды бастады. Француздардың ілгерілеу әрекеті жеңілді, бірақ немістерді Брэй, Конде және Лаффо аралығындағы аймақтан бас тартуға және Лаффо диірменінен Гинденбург шебіне, Демдер жолынан Куртеконға дейін кетуге мәжбүр етті. Франциядағы неміс әскерлері әлі де резервтерде жетіспеді, Гинденбург шебіне зейнетке шыққанға қарамастан және Нивель шабуылы кезінде 163 000 адамнан құритын дивизиялар, содан кейін резервтегілерге ауыстырылды, олар толықтай кері шегінудің орнына қарсы шабуыл дивизияларымен орын алмасуға мәжбүр болды. 11 сәуірдегі сәтсіздіктен кейін Булекортқа тағы бір британдық шабуыл жоспарланды, бірақ 3-ші армия солтүстікте Сен өзеніне жеткенге дейін және толық артиллериялық дайындық жасауға уақыт болғанша бірнеше рет кейінге шегерілді. Мамыр айына қарай шабуыл 3-ші армияның ілгерілеуіне көмектесуге, аймақта неміс әскерлерін ұстап тұруға және Эйндегі француз армиясының шабуылына көмектесуге бағытталған еді. Шабуылға екі дивизия қатысты, алғашқы мақсат – екінші Гинденбург траншеясындағы майданның бір бөлігі, екінші мақсат – Фонтен–Кьянт жолы, ал соңғы мақсат – Риенкур және Хендекур ауылдары. Көлік және жабдықтау бойынша британдық қиындықтардың көп бөлігі "Альберих" аймағына теміржолдар мен жолдарды кеңейту арқылы шешілді. Шабуыл 3 мамырда басталды; 2-ші австралиялық дивизияның бір бөлігі Гинденбург шебіне жетіп, бекініп алды. 62-ші дивизияның шағын топтары алғашқы мақсатқа жетті және кесіліп қалды, дивизия шамамен 3000 адамнан зардап шекті, ал 7-ші дивизияның шабуылы кері қайтарылды. 4-6 мамыр аралығында 2-ші австралиялық дивизия секторындағы шайқас жалғасты және Гинденбург шебіндегі бекініс кеңейтілді. 7-ші дивизия Булекортқа жеткен және оқшауланған британдық топтарына жетуге тырысты. 6 мамырдағы неміс қарсы шабуылы жеңілді, бірақ бұл қақтығыс 2-ші австралиялық дивизияны және 62-ші дивизияны шаршатып жіберді; 1-ші австралиялық және 7-ші дивизияларға ауыр шығын келтірілді. Неміс 27-ші, 3-ші гвардиялық, 2-ші гвардиялық резерв дивизиялары және 207-ші дивизияның полкі біріктіріліп, алты ірі қарсы шабуыл жасады және көптеген қаза тапты. Британдықтар 7 мамырда Булекортқа қарай 7-ші дивизиямен және Гинденбург траншеялары бойымен батысқа қарай 1-ші австралиялық бригадасымен тағы шабуыл жасады, олар екінші мақсатта кездесті. Келесі күні "Қызыл жама" тағы шабуылға ұшырады және неміс қарсы шабуылдарынан кейін шағын бөлігі ұсталды. 5-ші австралиялық дивизия 10 мамырға дейін 2-ші австралиялық дивизияны алмастырды, ал Булекорттағы шайқас батысқа қарай жалғасты, 7-ші дивизия 12 мамырда ауылды басып алды, бірақ "Қызыл жама" болмады, ал 62-ші дивизияның ілгерілеуі кері қайтарылды. 58-ші дивизия австралиялықтарды алмастырды және 13 мамырдағы британдық шабуылдар сәтсіз аяқталды. 15 мамырда Булекортты және Гинденбург траншеяларын қайта басып алу үшін соңғы неміс қарсы шабуылы жасалды. Шабуыл Булекортта сәтті аяқталды, онда ауылдың батыс бөлігі қайта басып алынды. 7-ші дивизия 58-ші дивизияның бір бөлігімен алмастырылды, ол 17 мамырда "Қызыл жамаға" тағы шабуыл жасады және немістер шегінуге үлкермес бұрын қираған орындарын басып алды, бұл шайқасты аяқтады. 5-ші армия 14 000–16 000 қаза тапты, ал неміс шығындары екі дивизияда 4500 адамды құрады, бес басқа дивизияның полктеріндегі қаза 1000 адамнан кем болды. Булекорт операцияларының екеуі бойынша британдықтардың жалпы шығыны 19 342 адамды құрады. Камбре шайқасы шабуылға британдық күшейткіштерін құпия жөнелткеннен басталды. Артиллериялық тіркеудің (шабуыл алдындағы қашықтықты өлшеуге арналған ату) және сымды кесудің ұзақ кезеңінен гөрі, бұл неміс қорғанысын ескертетін болды...