Кіріспе

Халық тығыздығы жоғары және салынған ортаның инфрақұрылымымен жабдықталған адам қонысы – қалалық аумақ, құрылыс аймағы немесе қалалық агломерация халық тығыздығы жоғары және салынған ортаның инфрақұрылымымен жабдықталған адам қонысы болып табылады. АҚШ-та бұл метрополитендік статистикалық аймақтың ядросы болып саналады, егер оның халқы 50 000-нан асса. Қалалық аумақтар урбанизация процесі арқылы пайда болады, ал зерттеушілер оларды қалалар, кенттер, конгломерациялар немесе қала шеттері деп жіктейді. Қала құрылысы саласында "қалалық аумақ" термині ауылдық аймақтарға, мысалы, ауылдар мен шағын елді мекендерге қарама-қарсы келеді; қалалық социологияда немесе қалалық антропологияда ол табиғи ортамен салыстырылады. Біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықтағы қалалық революция кезінде қазіргі қалалық аумақтардың алдыңғы нысандарының дамуы адамзат өркениетінің қалыптасуына және, әрі қарай, қазіргі заманғы қалалық жоспарлауға алып келді, бұл, табиғи ресурстарды пайдалану сияқты басқа да адам қызметтерімен бірге, қоршаған ортаға адамның әсерін күшейтті.

Тарихи өсу

1950 жылы әлемде 764 миллион адам қалалық жерлерде өмір сүрді. 2014 жылы бұл көрсеткіш 3,9 миллиардқа жетті. Бұл өзгеріске халықтың жалпы санының артуы және қалалық жерлерде тұратын халықтың үлесінің ұлғаюы ықпал етті. 2009 жылы қалалық жерлерде тұратын адамдардың саны (3,42 миллиард) ауылдық жерлерде тұратын адамдардың санынан (3,41 миллиард) басып өтті, содан бері әлем ауылдық жерлерден гөрі қалалық жерлерге көбірек ие болды. Бұл әлем халқының көпшілігінің алғаш рет қалада тұрған кезі еді. 2014 жылы планетада 7,3 миллиард адам өмір сүрді, оның ішінде әлемдік қалалық халықтың саны 3,9 миллиардты құрады. Сол кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік істер департаментінің Халық саны жөніндегі бөлімі 2050 жылға қарай қалалық халықтың саны әлем халқының 68% құрайтынын болжады, ал бұл өсімнің 90% Африка мен Азиядан болатындығы күтілді.

Қалалық даму

Қалалық аумақтар урбанизация процесі арқылы құрылады және одан әрі дамытылады. Олар халық тығыздығын және қалалардың таралуын талдау сияқты әртүрлі мақсаттар үшін өлшенеді. Қалалық аумақтар көбінесе АҚШ, Канада, Бразилия, Мексика, Аргентина, Чили, Жапония және Австралия сияқты, сондай-ақ урбанизация деңгейі 80%-дан жоғары елдерде кездеседі. Қалалық аймақтан өзгеше, метрополия аймағына қалалық аймақтан бөлек, серік қалалар мен аралықтағы ауылдық жерлер де кіреді, олар әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қалалық орталық қаламен байланысты, әдетте жұмысқа бару арқылы, еңбек нарығы ретінде қалалық орталық қала басты рөл атқарады. Экономикалық статистикада қолданылатын "қалалық аймақ" түсінігін жол қауіпсіздігі статистикасындағы "қалалық аймақ" түсінігімен шатастырмау керек. Бұл терминді алғаш рет географ Брайан Мэннинг енгізген. Екінші түсінік "жол қауіпсіздігіндегі құрылыс аймағы" деп те белгілі. Ұлттық статистика басқармасының анықтамасына сәйкес, "құрылыс аймақтары" – "өзгермейтін қалалық сипаттамаға" ие жерлер, яғни қала немесе кентке тән. 200 метрден кем қалалық емес кеңістікпен бөлінген кез келген аумақтар бірыңғай құрылыс аймағы болып есептеледі. Аргентина мен Жапонияда урбанизация деңгейі 90%-дан асады, ал Австралия, Бразилия, Канада, Чили, Мексика және АҚШ-та урбанизация деңгейі 80%-дан 90%-ға дейін құрайды.

Анықтамалар

БҰҰ қалалар, қалалық және ауылдық аймақтар туралы деректерді жариялайды, бірақ осы аймақтардың ұлттық анықтамаларына негізделген. БҰҰ принциптері мен ұсынымдарында әлемдік масштабта қалалық және ауылдық аймақтардың ерекшеліктері әртүрлі болғандықтан, жалпылама анықтама беру мүмкін емес делінеді. Еуропалық елдер қалалық типтегі жер пайдалану негізінде қалалық аймақтарды анықтайды, әдетте 100000-нан астам адам тұрмауына рұқсат бермейді және қалалық аймақтың шекараларын анықтау үшін санақ учаскелерінің орнына спутниктік суреттерді пайдаланады. Дамып келе жатқан елдерде жер пайдалану және тығыздық талаптарымен қатар, халықтың көп бөлігінің, әдетте 75%-ының, ауыл шаруашылығымен және/немесе балық аулаумен айналыспауы талабы да қолданылуы мүмкін.

Қытай

2000 жылдан бері Қытай қалалары жылдық орташа есеппен 10%-ға кеңейді. 2050 жылға қарай Қытайдың қала халқы 292 миллионға артуы күтілуде. 1978 мен 2009 жылдар аралығында елдің урбанизация деңгейі 17,4%-дан 46,6%-ға дейін өсті. Ірі қалаларда 150-200 миллионға жуық көшіп-қонған жұмысшылар маусымдық жұмыс істейді, олар табыстарын алып, үнемі ауылға оралып тұрады. Қытайда бір миллион және одан астам тұрғыны бар қалалар басқа елдерден көп, оның ішінде әлемдік қалалар – Пекин, Гонконг және Шанхай бар; 2025 жылға қарай елде миллионнан астам халқы бар 221 қала болады. Төменде келтірілген көрсеткіштер тек тұрақты тұрғындарды қамтиды.

Жапония

Жапонияда урбанизацияланған аудандар, халық тығыздығы белгілі бір деңгейден жоғары тұратын тығыз қоныстанған аудандардың (ТҚА) үздірілмейтін аймақтары ретінде анықталады.

Оңтүстік Корея

Сеул - Оңтүстік Кореядағы ең ірі қалалық аймақ.

Үндістан

2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша қалалық аумақ – кемінде 5000 адамға тең немесе одан жоғары халық тығыздығы бар, сондай-ақ жұмыс істейтін еркек халықтың кемінде 75% ауыл шаруашылығы емес салаларда жұмыс істейтін жер. Мүниципалдық корпорация, гарнизондық кеңес немесе хабарланған қалалық аудан комитеті басқаратын жерлер автоматты түрде қалалық аймақтар болып есептеледі. 2011 жылғы Үндістан халық санағы «қалалық агломерация» терминін өз «қала маңы» (жапсарлас қалалық елді мекендер) бар негізгі қаладан тұратын біртұтас қалалық аймақ ретінде анықтады.

Пәкістан

Пәкістанда, халық санағының нәтижесі бойынша 100 000-нан астам тұрғыны бар аймақ ірі қала және муниципалитет болып есептеледі. Қалаларға жақын орналасқан гарнизондар да кіреді. Пәкістан тәуелсіздік алғаннан бері қалалану үдеп, оның бірнеше себебі бар. Оңтүстік Пәкістан халқының көп бөлігі Инд өзенінің жағалауында қоныстанған. Карачи – ең көп халқы бар қала. Елдің солтүстік жартысында халықтың басым бөлігі Лахор, Фейсалабад, Равалпинди, Исламабад, Гуджанвала, Сиалкот, Гуджарат, Джелум, Саргода, Шейхупура, Ноушера, Мардан және Пешавар қалалары құрайтын жартышеңберде шоғырланған. 1990–2008 жылдар аралығында қала тұрғындары Пәкістан халқының 36% құрап, елді Оңтүстік Азиядағы ең қалаланған мемлекетке айналдырды. Бұдан өзге, Пәкістан азаматтарының 50%-ы 5000 және одан көп тұрғыны бар қалаларда тұрады. 2017 жылғы халық санауы бойынша, Карачи Пәкістанның ең көп халқы бар қаласы болып табылады, одан кейін Лахор тұр.

Бангладеш

Бангладеште барлығы 532 қалалық аймақ бар, олар үш санатқа бөлінеді: қалалық корпорация, муниципалдық корпорация (Пурасова) және Упазила қаласы. Осы қалалық аймақтардың ішінде Дака халқы мен аумағы бойынша ең ірі қала болып табылады, оның халқы 19,10 миллион адамды құрайды. Бангладеште барлығы 11 қалалық корпорация, 329 муниципалдық корпорация және 203 шағын қала бар, олар Упазилалардың орталығы қызметін атқарады. 2011 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша, Бангладештегі қалалық халықтың үлесі 28%, ал өсім қарқыны 2,8% құрайды. Осы қарқынмен, 2035 жылға қарай Бангладештің қалалық халқы 79 миллионға жетеді немесе жалпы халықтың 42% құрайды деп күтілуде.

Филиппин

2020 жылы Филиппин халқының 54 пайызы қалалық аймақтарда тұрды. 16,3 миллион халқы бар Метро Манила Филиппиндегі ең көп халқы бар және әлемдегі 11-ші мегаполис есептеледі. Дегенмен, үлкен қалалық аймақ 20 654 307 адамды (2010 жылғы бағалау бойынша) қамти отырып, әлемдегі 5-ші орында тұр.

Сингапур

Аралдық қала-мемлекет ретінде, Сингапурда шамамен 5,6 миллион адам тұрады және жұмыс істейді. 64 арал мен аралшықтан тұратын Сингапур аралы – елдегі ең ірі қалалық аймақ. БҰҰ-ның Азия және Тынық мұхит аймағындағы экономикалық және әлеуметтік комиссиясының мәліметінше, елдің халқының 100 пайызы қалалық аймақта тұрады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең жоғары көрсеткіш. Қалалық қайта құру басқармасы (URA) елдің жерді пайдалану жоспарлауға және қалалық тығыздықты анықтауға жауапты. URA елді жоспарлау мақсатында 5 аймаққа бөледі, бірақ Сингапур қала-мемлекет ретінде біртұтас қалалық аймақ болып саналады. Бұл аймақтар одан әрі 55 қала құрылысы аймағына бөлінеді, олар елдегі жоспарланған қалалардың шекараларын белгілейді.

Тайланд

Бангкок – Таиландтағы ең ірі қалалық аймақ.

Финляндия

Финляндияда, басқа скандинавия елдеріндегідей, қалалық ауданның (фин тілінде taajama) кемінде бір ғимараты және кемінде 200 тұрғыны болуы керек. Статистикалық мақсаттар үшін қала немесе кент (kaupunki) деп есептелуі үшін қалалық ауданда кемінде 15 000 адам болуы тиіс. Бұл муниципалитеттер қолданатын қала/кент мәртебесімен шатастырылмауы керек.

Франция

Францияда қалалық аймақ (фр. aire d'attraction d'une ville) – құрылыс дамып жатқан аймақты ( "қалалық бірлік" (unité urbaine) деп аталады – Солтүстік Америкадағы қалалық аймаққа ұқсас анықтама) және оның серіктес белдеуін (couronne) қамтитын аймақ. Американдықтар INSEE-нің қалалық аймақ туралы анықтамасын өздерінің метрополиялық аймақтарына ұқсас деп табады. 2017 жылғы мәлімет бойынша, Францияның халқы ең көп қалалары: Париж (12 628 266), Лион (2 323 221), Марсель (1 760 653), Тулуза (1 360 829), Бордо (1 247 977), Лилль (1 191 117), Ницца (1 006 201), Нант (972 828), Страсбург (790 087) және Ренн (733 320).

Германия

Германияда көптеген ірі қалалар бар. Ең ірі қалалық агломерация – Рейн-Рур аймағы (2008 жылы 11 миллион адам), оған Дюссельдорф (Солтүстік Рейн-Вестфалияның астанасы), Кёльн, Бонн, Дортмунд, Эссен, Дюйсбург және Бохум кіреді.

Нидерланды

Нидерланды – әлемдегі халық тығыздығы бойынша 30-шы ел, егер тек құрлық аумағы ескерілсе. Рандстад – елдің батысында орналасқан ең ірі қалалық агломерация, оған Амстердам, Роттердам, Гаага және Утрехт сияқты төрт ірі қала кіреді. Рандстадтың халқы 7 миллион адамды құрайды және ол Еуропадағы 6-шы ірі метрополиялық аймақ болып табылады.

Норвегия

Норвегия қалалық аудандарды ("tettsteder") басқа скандинавиялық елдер сияқты анықтайды. Дания мен Швециядан өзгеше, әрбір ғимарат арасындағы қашықтық 50 метрден кем болуы тиіс, алайда парктер, өнеркәсіптік аймақтар, өзендер және осы сияқты жағдайларда ерекшеліктер жасалады. Қалалық ауданның негізгі бөлігінен 400 метрден жақын жерде орналасқан үйлер тобы қалалық ауданға қосылады.

Польша

Польшада ресми "қалалық" халық саны тек қала (miasta) мәртебесіне ие елді мекендерді қамтиды. "Ауылдық" халық – осы қалалардың шекарасынан тыс жерлерде тұратын адамдар. Бұл айырмашылық кейде жаңылыстыруы мүмкін, себебі кейбір ауылдық мәртебедегі елді мекендердің халқы, көптеген шағын қалалардың халқынан артық болуы мүмкін. Мысалы, еліміздің ең үлкен қалалық аймағы – Познань, қаланың халқы шамамен 534 мың адамды, ал агломерациясы 1 миллионға жуық тұрғынды құрайды. Ал, Катовице қалалық аймағында көптеген ірі және орта қалалар бар, ол 1,468 км² аумақты алып жатыр және 2 миллионнан астам адам тұрады. Польшадағы агломерациялар – ең ірі қалалық аймақтар (мысалы, Катовице, Лодзь және Щецин агломерациялары) және Люблин, Радом, Кильце, Тарнув және Бялысток сияқты аймақтардағы ауылдық жерлерге зор әсер етеді.

Ресей

Ресейдің астанасы және ең ірі қаласы Мәскеудің қала шегінде шамамен 12,4 миллион тұрғыны, ал қалалық аймақта 17 миллионнан астам, Мәскеу агломерациясында 20 миллионнан астам тұрғыны бар. Бұл әлемдегі ең ірі қалалардың бірі, және толығымен Еуропа шегінде орналасқан ең көп халқы бар қала, сондай-ақ Еуропадағы ең ірі қалалық аймақ. Мәдени астана саналатын Санкт-Петербург шамамен 5,4 миллион тұрғынымен екінші ірі қала болып табылады. Басқа ірі қалаларға Екатеринбург, Новосибирск, Қазан, Нижний Новгород және Челябинск жатады.

Испания

Испания – өте жоғары деңгейде урбанизацияланған ел. Мадрид – оның ең ірі қалалық аймағы. Барселона, Валенсия және Малагасы бар Оңтүстік және Шығыс жағалаулары, Солтүстік және Батыс жағалауларына қарағанда көбірек урбанизацияланған.

Швеция

Швециядағы қалалық аймақтар (tätorter) – елдің әкімшілік бөлінісіне тәуелсіз, статистикалық деректермен анықталған елді мекендер. Швецияда 200-ден 1 372 000-ға дейін халқы бар 1956 мұндай елді мекен бар.

Ұлыбритания

2013 жылы Ұлыбританияның Ұлттық статистика басқармасы (ONS) 2011 жылғы Салынған аумақтар – әдістеме және нұсқаулықтарды жариялады, онда Салынған аумақтың (BUA) анықтамасы басқа елді мекендерден кем дегенде 200 метрдей алшақтықпен бөлінген, кем дегенде 20 гектар құрылыс салынған жер аумағы ретінде берілген. 2011 жылғы санақ деректері бойынша 5 493 салынған аумақ бар, оның 501-і Салынған аумақтардың ішкі бөлімдеріне (BUASD) бөлінген, олар үшін де деректер қолжетімді. Әр салынған аумақ алгоритмдік түрде аталады, Ordnance Survey жер атауы деректерін пайдаланады. ONS 1951 жылдан бері қалалық аймақтардан санақ нәтижелерін жариялап келеді, ал 1981 жылдан бастап Ordnance Survey карталарында көрсетілген қайтымсыз қалалық даму деңгейіне сүйенеді. Анықтамаға сәйкес, жер көлемі кем дегенде 20 гектар және кемінде 1500 санақ тұрғыны болуы керек. Егер аумақтар арасындағы қашықтық 200 метрден кем болса, олар біріктіріледі. Көлік инфрақұрылымы да осы аумақтарға кіреді. Ұлыбританияда бір миллионнан астам халқы бар бес қалалық аймақ және жүз мыңнан астам халқы бар тағы алпыс тоғыз қалалық аймақ бар.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия статистикасы Жаңа Зеландиядағы кез келген әкімшілік бөлімшелерден тәуелсіз және заңдық негізі жоқ қалалық аудандарды анықтайды. Қалалық аудандардың төрт классы бар: ірі қалалық аймақтар (100 000 және одан көп тұрғын), үлкен қалалық аймақтар (30 000–99 999 тұрғын), орташа қалалық аймақтар (10 000–29 999 тұрғын) және шағын қалалық аймақтар (1 000–9 999 тұрғын). 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 7 ірі қалалық аймақ, 13 үлкен қалалық аймақ, 22 орташа қалалық аймақ және 136 шағын қалалық аймақ бар. Қалалық аудандар әрбір Жаңа Зеландия халық санағынан кейін қайта жіктеледі, сондықтан халық санағы арасындағы халық санының өзгеруі қалалық ауданның классын өзгерте алмайды.

Канада

Статистикалық деректер бойынша, Канададағы қалалық аймақ – кем дегенде 1000 адам тұратын, халық тығыздығы жоғары аймақ. Егер екі немесе одан көп қалалық аймақтар жолмен бір-біріне жақын орналасса, олар бір қалалық аймаққа біріктіріледі, егер олар халық санау аймағының немесе халық шоғырланған аймағының шекарасын кесіп өтпесе. Канаданың 2011 жылғы халық санағында Статистикалық басқарма қалалық аймақтарды «халық шоғырланған орталық» деген жаңа терминмен атады; бұл жаңа термин қала мен ауылдың қатаң айырмашылығы емес, олардың арасындағы бірнеше әртүрлі қоныстану үлгілері бар үздіксіздік екенін жақсырақ көрсету үшін таңдалды. Мысалы, бір қауымдық бірлестік қатаң статистикалық тұрғыдан қалалық аймақ ретінде сәйкес келуі мүмкін, бірақ оның халқы аз болғандықтан немесе әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан өзіндік қалалық бірлік ретінде емес, басқа қалалық аймақтың шетіндегі қала ретінде жұмыс істейтіндіктен немесе басқа қалалық қауымдық бірлестіктерден қашық болғандықтан «қалалық» деп есептелмеуі мүмкін. Осыған сәйкес, жаңа анықтамада халық шоғырланған орталықтардың үш түрі белгіленді: кішкентай (1000-29999 адам), орташа (30000-99999 адам) және ірі (100000 және одан да көп адам). 2020 жылғы халық санағында 2646 қалалық аймақ анықталды. Олардың 511-інің халқы 50 000 және одан да көп адамды құрады. 2000 және 2010 жылғы халық санағында Халық санағы басқармасы екі түрлі қалалық аймақты ажыратып көрсетті: урбанизацияланған аймақтар және қалалық шоғырлар. «Урбанизацияланған аймақ» термині 50 000 және одан да көп адам тұратын қалалық аймақты білдіреді. 50 мыңнан аз адам тұратын қалалық аймақтар қалалық шоғырлар деп аталды. Урбанизацияланған аймақтар алғаш рет 1950 жылғы АҚШ халық санағында белгіленді, ал қалалық шоғырлар 2000 жылғы халық санағында қосылды. 2020 жылғы халық санағы үшін урбанизацияланған аймақтар мен қалалық шоғырлар арасындағы айырмашылық жойылды. АҚШ халық санағы басқармасы анықтаған урбанизацияланған аймақтар тұжырымы көбінесе қаланың нақты мөлшерін анықтау үшін қолданылады, себебі әртүрлі қалалар мен штаттарда қала шекаралары мен сол қаланың урбанизацияланған аймағы арасындағы шекаралар көбінесе сәйкес келмейді. Мысалы, Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласының халқы 68 000-нан астам, ал урбанизацияланған аймақтың халқы шамамен 400 000 адамды құрайды, ал Солтүстік Каролина штатының Гринсборо қаласының халқы 285 000-нан астам, ал урбанизацияланған аймақтың халқы шамамен 300 000 адамды құрайды, яғни Гринвилл кейбір мақсаттар үшін «ірі», бірақ салық салу, жергілікті сайлаулар сияқты басқа мақсаттар үшін емес. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің табиғи ресурстар тізілімінде қалалық аймақтар ресми түрде дамыған аймақтар немесе қалалық және құрылыс аймақтары деп аталады. Мұндай аймақтарға қалалар, этникалық ауылдар, 10 акр (4 га) астам басқа да салынған аймақтар, өнеркәсіптік орындар, теміржол станциялары, зираттар, әуежайлар, гольф алаңдары, ату полигондары, мемлекеттік және қоғамдық басқару орындары және осыған ұқсас аймақтар кіреді. 1997 жылғы ұлттық ресурстар тізілімі осы санатқа 98 000 000 акр (40 000 000 га) астам жерді қосты, бұл 1982 жылдан бері 25 000 000 акр (10 000 000 га) -ға өсті.

Аргентина

Аргентина жоғары деңгейде урбанизацияланған. Ең ірі он метрополия халықтың жартысын құрайды, ал ауылдық жерлерде он адамның бірінен азы тұрады. Буэнос-Айрес қаласында шамамен 3 миллион адам тұрады, ал Үлкен Буэнос-Айрес агломерациясының халқы 15 миллионға жуық, бұл оны әлемдегі ең ірі қалалық аймақтардың біріне айналдырады, жалпы халық саны 18 миллионды құрайды. Кордова қалалық аймағында шамамен 1,5 миллион адам тұрады, ал Росарио, Мендоса және Тукуман қалаларының әрқайсысында 1,2 миллионға жуық тұрғын бар, олардың әрқайсысының халқы кемінде 500 000 адамды құрайды.

Чили

Чили жоғары деңгейде урбанизацияланған. Елдегі ең ірі қалалық аймақ – оның астанасы Сантьяго.