Кіріспе
XIX ғасырдағы орыс мемлекет қайраткері, заңгер және патша кеңесшісі Константин Петрович Победоностев (30 қараша 1827 - 23 наурыз 1907) – үш орыс императорының кеңесшісі болған орыс заңгері және мемлекет қайраткері. Ресейдің Александр III билігі кезінде Победоностев реакциялық көзқарастардың басты өкілі және императорлық саясаттағы ықпалды тұлға деп есептелді. 1880-1905 жылдары ол Киелі Синодтың Бас прокуроры қызметін атқарды, бұл оны дін қызметкері емес, Ресей православие шіркеуін бақылайтын орыс шенеунігі етіп белгіледі. Оның саясат, құқық, өнер және мәдениет туралы жазған еңбектерінде Ресейдің христиан дінін қабылдауымен рухани және тұрмыстық біртүтастығының оң жақтары баса көрсетілді, сонымен бірге еврей халқына қатысты айыптаулар айтылды. Ол Ресейдегі теріс күштер туралы ескертіп, демократиялық және либералдық қозғалыстарды ресейлік халықтың ұлттық және діни бірлігіне қарсы жау деп көрсетті. Оның пікірінше, үйлесімді қоғамды құру үшін саяси және діни біртүтастықты сақтауға ұжымдық жауапкершілік жүктеледі, бұл ресейліктердің мінез-құлқы мен ой-өрісін қатаң бақылау қажеттігін ақтады.
Konstantin Petrovich Pobedonostsev (; 30 November 1827 – 23 March 1907) was a Russian jurist and statesman who served as an adviser to three Russian emperors. During the reign of Alexander III of Russia, Pobedonostsev was considered the chief spokesman for reactionary positions and the éminence grise of imperial politics. Between 1880 and 1905, he served as Ober Procurator of the Most Holy Synod, making him the non clerical Russian official who supervised the Russian Orthodox Church. His writings on politics, law, art, and culture emphasized the positive element of the spiritual and secular unification of Russia with the acceptance of Christianity, while simultaneously condemning the Jewish population. He warned of the negative element in Russia, portraying democratic and liberal movements as enemies of the national and religious unity of the Russian people. He opined that the task of achieving a harmonious society meant there was a collective responsibility to uphold political and religious unity, which justified the close supervision of Russian behaviour and thinking as a necessity.
Өмір
Победоносцевтің әкесі, Петр Васильевич Победоносцев, Мәскеу мемлекеттік университетінің әдебиет профессоры болды. 1841 жылы ол 14 жасар ұлын Санкт-Петербургтегі жас жігіттерді мемлекеттік қызметке дайындау үшін құрылған Император заңгерлік мектебіне оқуға жіберді. Мектепті бітіргеннен кейін Константин Победоносцев Сенаттың сегізінші Мәскеу бөлімінде мемлекеттік қызметке кірісті. Бөлімнің міндеті – Мәскеуді қоршаған губерниялардағы азаматтық істерді қарау болды. Ол сегізінші бөлімде жылдам түрде жоғары лауазымға көтерілді. 1860-1865 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінде азаматтық құқықтан сабақ берді. 1861 жылы патша Александр II оны өзінің ұлы және мұрагері Николайға заң және басқару теориясын оқытуға шақырды. 1865 жылы жас Николай қайтыс болды, ал Победоносцев Николайдың інісі Александрға (болашақ Александр III патша) оқытушы болып тағайындалды. 1866 жылы Победоносцев Санкт-Петербургке тұрақты қоныстанады. Победоносцев пен Александр тағының мұрагері арасындағы қарым-қатынас шамамен тридцать жылға созылды, Александрдың 1881 жылы патша тағына отыруынан бастап, 1894 жылы қайтыс болғанға дейін тығыз байланыста болды. Ол Империя Кеңесінің мүшесі болды, ал 1880 жылы – Киелі Синодтың бас прокуроры қызметін атқарды. Осы қызметте Победоносцев Ресей православие шіркеуінің басшысы болды. Александр III билік құрған жылдары ол Ресей империясының ең ықпалды тұлғаларының біріне айналды. Ол 1881 жылғы 29 сәуірдегі «Қалтқысыз автократия туралы манифесттің» авторы болды, онда патшаның абсолютті билігінің өшпес екені жарияланды, соның нәтижесінде Лорис Меликовтың империяда өкілді орган құруға жасаған әрекеттері тоқтатылды. Александр II-нің қазасынан кейінгі күндерде Победоносцевтің билікке келуі Лорис Меликовтің және либералды реформаларды қалайтын басқа да министрлердің отставкаға кетуіне себеп болды. Ол келісімге келмейтін консерватор болды және өзінің қатаң пікірін ашық білдіруден тартынбады. Ол өз үйін монархистік террористердің бас қосып, құлсару үшін пайдаланды, және Александр II-нің келісімімен конституциялық қозғалысты жоюды талап ететін манифест жариялады: «Біздің қайғы-қасіретіміздің ортасында Құдайдың дауысы бізге билікті өз қолымызға алуды бұйырады». Оның нәтижесінде прогрессивті айналымдарда ол қараңғылықшы, педант және прогрестің жауы деп айыпталды. Александр III қайтыс болғаннан кейін оның ықпалы азайды. Николай II әкесінің русификация саясатын сақтады, тіпті оны Финляндияға дейін кеңейтті, бірақ ол жүйелі діни қуғын-сүргін идеясын ұнатпады және шіркеудің азаматтық бақылаудан толық босатылуына қарсы болмады. 1901 жылғы 8 наурызда социалистік мемлекеттік қызметкер және статистик Николай Лаговский Победоносцевті өлтіруге тырысты, оның кеңсесінің терезесінен атып жіберді. Ол алты рет атып, барлығы да нысанадан тыс қалды. Лаговскийдің айтуынша, Победоносцев «шіркеу мектептері арқылы халық арасында ырым-жымдар мен білімсіздікті таратып жүрген». Лаговский 6 жылға каторгаға кесілді. Победоносцев 1901 жылы Толстойды шіркеуден шығаруға бұйрық берді. 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде, Жапониямен болған апатты соғыстан кейін, 80 жасқа жуық Победоносцев қоғамдық істерден зейнеткерлікке шықты. Ол 1907 жылғы 23 наурызда қайтыс болды. Андрей Белыйдың «Петербург» романында (1912) ол ескі сенатор Әблеухов кейіпінде бейнеленген. Ол сондай-ақ Лев Толстойдың «Анна Каренина» романында Алексей Александрович Каренин рөлінде сомдалған болуы мүмкін.
Сот үкімдері
Победоностев көбінесе мемлекет қайраткері және ойшыл ретінде танымал болғанымен, оның Ресейдің азаматтық құқығына қосқан үлесі зор. Ол жалпы алғанда 19 ғасырдағы ең білімді еуропалық заңгерлердің бірі саналады. Оның негізгі еңбегі – "Азаматтық құқық курсы" (Курс гражданского права) атты үш томдық еңбегі, ол тиісінше 1868, 1871 және 1880 жылдары жарық көрді. 1905 жылғы "Бірінші революцияға" дейін Курс бірнеше рет шағын өзгерістермен қайта басылды. Курс тәжірибелі заңгерлер үшін ең керемет нұсқаулық ретінде танылды. Курстан цитаталар Сенаттың азаматтық бөлімінің шешімдеріне негіз ретінде пайдаланылғандығы хабарланады. Автордың Ресейдің азаматтық құқығы туралы терең білімі бұрын жеткілікті зерттелмеген көптеген институттарды, мысалы, қауымдық жер құқығын сипаттауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Победоностев 1865 жылы "Московские Ведомости" газетінде Александр II-нің сот реформасы туралы бірнеше анонимді мақала жариялады.
Доктриналар мен саясат
Победоносцев адам табиғаты күнәлі деген пікірде болды, ол еркіндік пен тәуелсіздік идеалдарын нигилистік жастардың қауіпті адастырушылықтары ретінде қарастырды. "Орыс мемлекет қайраткерінің ойлары" (1896) еңбегінде ол автократияны қолдап, сайлауды, өкілдік пен демократияны, қазылар алқасы жүйесін, баспасөзді, тегін білім беруді, қайырымдылық қоғамдарын және әлеуметтік реформаларды айыптады. Ол өкілдік үкіметті жек көріп, жалпыресейлік парламент идеясын жоққа шығарды. Сондай-ақ ол әлеуметтік дарвинизмді Дарвиннің эволюция теориясының бұрыс жалпыламалауы деп сынады. Александр II билігінің алғашқы жылдарында Победоносцев, славянофилдерден қашықтап, Батыс институттарының өзіндігінен нашар және Ресейге мүлдем қолданылмайды деп мәлімдеді, себебі олардың орыс тарихы мен мәдениетінде тамыры жоқ және орыс халқының рухына сай келмейді. Ол сол кезеңде Александр Герценнің радикалдық журналы "Ресейден дауыстар" басылымына бірнеше мақала жазды. Ол демократияны "жалпы халықтың төтеп беруге шамасы жоқ диктатурасы" деп айыптады. Ол парламенттердің, сотталудың, баспасөз бостандығының және діни емес білімнің қажетсіз шетелдік құралдары екенін айтдады. Ол барлығын "Орыс мемлекет қайраткерінің ойлары" еңбегінде қатаң талдаудан өткізді. Ол бір рет Ресейді "уақытта тоқтата тұру" керек екенін айтты, бұл оның автократияға деген толық адалдығын көрсетті. Батыс ойлауының осы қауіпті өнімдеріне ол халықтың инерциясымен және халықтың ұлттық өмірдің өткен ғасырларында баяу және автоматты түрде дамыған институттарға деген құрметімен қарсы қойды. Оның пікірінше, адам қоғамы табиғи түрде дамиды, дәл сияқты ағаш өседі. Адам санасы әлеуметтік дамудың логикасын қабылдай алмайды. Қоғамды реформалауға жасалған кез келген әрекет зорлық-зомбылық пен қылмыс болып табылады. Осы пікірлерден алынған практикалық қорытындылардың бірі – автократиялық билікті сақтау және халық арасында ұлттық шіркеудің рәсімдеріне дәстүрлі құрметті күшейту қажеттігі. Іс жүзіндегі саясат саласында Победоносцев Александр III-нің орысшаландыру саясатына елеулі әсер етті. Бұл ұлтшылдық насихаттарда көрініс тапты.
Еврейлерге қарсылық
Победоносцев әсіресе Александр III әкімшілігі кезінде қабылданған еврейлерге қарсы шараларды қолдады. Бұл шаралар уақытша "мамыр заңдарынан" басталды, олар еврейлерді тіпті қоныстану аймағында да ауылдық жерлер мен штетлдерде тұрудан тыйым салды. Мамыр заңдары күшін жоймады, ал одан кейінгі саясат еврейлерді ірі қалалардан депортациялауға, мемлекеттік білім беруде оқуға квоталар белгілеуге және жергілікті сайлауда дауыс беру құқығынан айыруға әкелді. Оның еврейлерге қарсы шаралары, кем дегенде, жеке мүддесінен туындаған болуы мүмкін. Британдық жазушы Арнольд Уайт, Аргентинадағы еврей шаруашылық колонизациясына қызығушылық танытып, барон де Хирштің ұсыныс хатымен Победоносцевке келді. Победоносцев оған былай деді: "Еврей нәсілінің ерекшелігі – паразиттік өмір салту; олар тіршілік ету үшін басқа нәсілдің "қонаққа" айналуын қажет етеді, бірақ олар өзінше және оқшау болып қалады. Оларды тірі организмнен алып, тасқа қойсаң, өлдіреді. Олар жерді өңдей алмайды." 1894 жылға қарай оған (күмәнмен қарастырылатын) еврейлерге қарсы шараларының мақсаты – "жұрттың үштен бірі қырылуы, үштен бірі көшіп кетуі және үштен бірі айналасындағы халыққа із қалдырмай сіңіп кетуі" (орысша: "Одна треть вымрет, одна выселится, одна треть бесследно растворится в окружающем населении") екені айтылды. Ол сондай-ақ барон Морис де Хирштің Аргентинадағы еврейлерді қоныстандыру жобасын қолдады.
Діннің саясаты
Победоностев әрдайым реакционер болған емес. Ол 1860-1870 жылдары Александр II жүргізген Ұлы реформаларды бастапқыда қолдаған. Бірақ, көп ұзамай ол ауылдық жерлердегі мүліктің әлсіреуі және патшалық бюрократияның құлдырауынан алаңдады. Ресейдегі тұрақтылықты қайта орнату үшін патша мен халқының терең рухани бірлігі қажет деп шешті. 1881 жылы Александр III таққа отырғанда, Победоностев шіркеу және мемлекет істеріне тез арада зор ықпал етті. Тәртіп орнату үшін ол барлық реформалық күш-жігерді тоқтатты. 1860 жылдардағы реформалар протестанттық және басқа да православие емес діндердің мәртебесін заңдастырған еді. Победоностев Ресейге православие монополиясы қажет деді. Алайда, православие емес діндерге қарсы күресінде ол азаматтық, сот және діни органдардың қолдауын ала алмады. Нәтижесінде, оның біріктіруді көздеген саясаты, керісінше, келіспеушілік пен зорлық-зомбылыққа әкеліп, ұзақ мерзімде Ресей империясының құлауына ықпал етті. Победоностев шіркеудің автономиясын шектей отырып, әлеуметтік бағдарламасын жасады. Ол православие емес діндерге қарсы репрессиялық шаралар қолданды. Ол шіркеуде маңызды реформалар жүргізді, бірақ 1900 жылға қарай шіркеу бюрократияға батып, қоғамнан алшақтап, зайырлы билікке наразылық білдіріп, іштен бөлініп қалды. 1905 жылы Победоностев зейнетке шыққанға дейін шіркеу және мемлекеттік саясаттағы тоқырау сақталды. Полуновтың пікірінше, Победоностевтің реформаларға қауіпсіз консервативті бөгеттер қоюға тырысуы және жаңашылдыққа деген қарсылығы автократиялық мемлекетті іштен әлсіретуге ғана қызмет етті.
Шығармалары
Ресей мемлекет қайраткерінің толғаулары Константин Петрович Победоностевтің. Г. Ричардс баспасы, 1898 жыл. Мичиган университетінің баспасы, 1964 жыл. "Ресей және халықтық білім", "The North American Review", том 173, № 538, 1901 жылдың қыркүйегі.