Кіріспе

1945 жылы екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың әуе десанттық операциясы

Varsity операциясы – англо-американдық-канадтық күштердің, фельдмаршал Бернард Монтгомери басқаруымен, солтүстік Рейн өзенінен өту және Солтүстік Германияға ену мақсатындағы Plunder операциясының бір бөлігі болды. Varsity операциясының мақсаты – Рейн өзенінің батысындағы әскерлерге Рейннің шығыс жағалауында Хамминкельн ауылы мен Весель қаласы маңында екі әуе десанттық дивизияны түсіру арқылы қолдау көрсету және бекініс орнатуға көмектесу болды. Жоспарлар бойынша, генерал-майор Мэтью Б. Риджвей басқаруындағы АҚШ-тың XVIII әуе десанттық корпусынан екі дивизия маңызды аумақтарды басып алып, одақтас жер күштерінің ілгерілеуіне көмектесу үшін неміс қорғанысын бұзуға тиіс болды. Британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясы Шнаппенберг және Хамминкельн ауылдарын басып алуды, Диерсфордтер Вальд (Диерсфорд орманы) орманның бір бөлігін неміс күштерінен тазартуды және Иссель өзенінің үстіндегі үш көпірді қамтамасыз етуді міндет етіп алды. АҚШ-тың 17-ші әуе десанттық дивизиясы Диерсфордт ауылын басып алып, Диерсфордтер Вальд орманның қалған бөлігін неміс күштерінен тазартуға тиіс болды. Екі дивизия 21-ші армия тобының алға жылжыған бөлімдерімен алмастырылғанға дейін басып алған аумақты ұстап тұруға және содан кейін Германияның солтүстігіне жасалатын жалпы шабуылға қосылуға тиіс болды. Әуе десанттық күштері бірнеше қателіктер жасады. 513-ші парашюттік жаяу әскер полкінің (АҚШ-тың 17-ші әуе десанттық дивизиясының құрамындағы полк) десантшылары пилоттардың қателігі салдарынан өздерінің түсіру аймағын жіберіп алып, британдық түсіру аймағына қонды. Дегенмен, операция сәтті аяқталды: екі дивизия да Рейн өзеніндегі көпірлерді басып алды және Германияның британдық жер күштерінің ілгерілеуін кешіктіруге пайдалана алатын қалаларды қамтамасыз етті. Екі дивизия 2000-нан астам жарақат алды, бірақ 3500-ге жуық неміс әскерін тұтқынға алды. Бұл операция екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастардың соңғы ірі әуе десанттық операциясы болды.

Өмірбаян

1945 жылдың наурыз айында одақтас әскерлер Германияға еніп, Рейн өзеніне жетті. Рейн – одақтастардың алға жылжуына кедергі келтіретін күшті табиғи тосқауыл болатын, бірақ оны бұзу одақтастарға Солтүстік Германия жазығына кіруге және соңында Берлин мен Солтүстік Германияның басқа да ірі қалаларына шабуыл жасауға мүмкіндік берер еді. Жоғарғы бас қолбасшы генерал Эйзенхауэр ұсынған, кең фронттық стратегия негізінде, Рейн өзенін бірнеше учаскеде бұзуға тырысу туралы шешім қабылданды. Англо-канадтық 21-ші армия тобының қолбасшысы фельдмаршал сэр Бернард Монтгомери өзінің басқаруындағы күштердің Рейннен өтуі үшін «Жолау» операциясын жасады, оған Эйзенхауэр кейіннен рұқсат берді. «Жолау» операциясы бойынша генерал-лейтенант Майлз С. Демпси басқаратын британдық екінші армия және генерал-лейтенант Уильям Симпсон басқаратын АҚШ-тың тоғызыншы армиясы Рейн өзенін Ристе, Веселде және Липпе каналының оңтүстігіндегі аймақта кесіп өтуді жоспарлады. Операцияның сәтті аяқталуын қамтамасыз ету үшін Монтгомери операция жоспарына әуе десанттық бөлімшелерді қосуды талап етті, олар амфибиялық шабуылдарды қолдауға тиіс болды; бұл операция «Varsity» кодын алды. Операцияға қатысу үшін бастапқыда үш әуе десанттық дивизия таңдалды: британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясы, АҚШ-тың 13-ші әуе десанттық дивизиясы және АҚШ-тың 17-ші әуе десанттық дивизиясы. Олардың барлығы генерал-майор Мэтью Б. Риджвей басқаратын АҚШ-тың XVIII әуе десанттық корпусына қарасты болды. Осы әуе десанттық құралымдардың бірі – генерал-майор Эрик Болс басқаратын британдық 6-шы әуе десанттық дивизиясы – жауынгерлік тәжірибесі мол дивизия болатын; ол өткен жылдың маусым айында Нормандияға шабуыл жасаған «Overlord» операциясына қатысқан. Алайда, генерал-майор Уильям Майли басқаратын АҚШ-тың 17-ші әуе десанттық дивизиясы 1943 жылдың сәуірінде ғана құрылып, 1944 жылдың тамызында Ұлыбританияға келді, «Overlord» операциясына қатысуға кеш қалды. Дивизия «Market Garden» операциясына қатыспады. Дегенмен, ол Арденн жорығына қатысты, бірақ әлі жауынгерлік тапсырмада десант түсірген емес.

Қатысушы препараттар

Varsity операциясы осы үш әуеде орналасқан дивизияны ескере отырып жоспарланды, олардың барлығы да Рейнді бұзу үшін амфибиялық шабуылдар жүргізген 21-ші армия тобына қолдау көрсету мақсатында неміс желілерінің артына тасталды. Жоспарлаудың алғашқы кезеңдерінде 13-ші әуеде тасымалданатын дивизия операцияға қатыса алмайтыны анық болды, себебі аймақта екі дивизияны тиімді тасымалдауға жеткілікті ұшақтар болған жоқ. Операция кейін қалған екі әуеде тасымалданатын дивизияны, британдық 6-шы және АҚШ-тың 17-ші әуеде тасымалданатын дивизияларын қабылдау үшін өзгертілді. Екі әуеде тасымалданатын дивизия неміс желілерінің артына тасталды, олардың мақсаты Весел маңына қону және Веселге қарай британдық Екінші армияның ілгерілеуіне көмектесу үшін жаудың қорғанысын бұзу болды. Дегенмен, десантты қондыру, әсіресе планерлерді, қараңғылықтың жасырындығынсыз оларды әуе шабуылына ерекше осал қалдырды. Британдық әуеде тасымалданатын дивизиялардың ресми тарихы осы құрбандықтың құнын атап көрсетеді, онда 416 планердің тек 88-і жаудың отынан зақымдалмаған, ал планер ұшқыштарының 20-30 пайызы жарақат алғандығы айтылады. Тағы бір тарихшы күндіз қонған планерлердің апатқа ұшырағанын айтады, 194-ші планерлік жаяу әскер полкінің үштен екі бөлігі жердегі отқа түсіп, қонғанда ауыр зардап шекті. Көбінесе үлкен C-46 Commando ұшақтарында осындай түзетулер жасалмады. Бұл C-46-ның жабылмаған қанаттарымен күшейтілді, олар қанат тамырына ағып жатқан бензинді жинап алып, оны жауынгерлік жарық немесе кездейсоқ ұшқын тұтандыруы мүмкін еді. 72 C-46 ұшағының 19-ы Varsity операциясы кезінде жойылды, бірақ сол операция кезінде АА атысынан басқа ұшақ түрлерінің де елеулі шығындары болды, соның ішінде 13 планер атып түсірілді, 14-і апатқа ұшырады және 126-сы зақымдалды; 15 Consolidated B-24 бомбалаушысы атып түсірілді және 104-і зақымдалды; ал 30 C-47 атып түсірілді және 339-ы зақымдалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық әуеде тасымалданатын күштердің ресми тарихын жазған подполковник Отвей, Varsity операциясы планерлік бөлімшелердің осалдығын көрсетті. Олар толық құрамда келді және парашютпен түсірілген әскерлерге қарағанда жылдам қозғала алды, бірақ планерлер қонғаннан кейін әуеге қарсы от пен жақын қашықтықтағы жеңіл қарулардың оқтарына оңай нысана болды. Отвей болашақтағы операцияларда парашютпен түсірілген әскерлер планерлік бөлімшелер келгенге дейін қону аймақтарын қамтамасыз етуі керек деген қорытындыға келді. Осылайша, қонуларды күндіз жүргізу арқылы дәлдікті қамтамасыз ету үшін одақтас жоспарлаушылар, әсіресе планерлік бөлімшелер арасында, әлдеқайда көп шығынға ұшырады. Операция нашар пилоттық шеберлікке де ұшырады. Пилоттық шеберлік Сицилия және Нормандия операцияларына қарағанда жақсы болғанымен, түсіру күндіз жүргізілгенін ескере отырып, пилоттар тарапынан әлі де елеулі қателіктер болды. Маңызды қателік 513-ші парашютші жаяу әскер полкінің ұшақтары полктің көп бөлігін белгіленген аймақтан бірнеше шақырым қашықтықта түсірген кезде орын алды, нәтижесінде түсірілген бөлімшелер британдықтардың қону аймақтарына түсті.