Кіріспе

Библиялық еврей тілінің айтылу жүйесі

Мизрахи еврей тілі, немесе Шығыс еврей тілі – Мизрахи еврейлерінің (араб елдерінен немесе олардың шығысынан, араб, парсы немесе Азияның басқа тілдерінде тәрбиеленген еврейлер) литургиялық түрде қолданатын Библиялық еврей тілінің айтылу жүйелерінің кез келгенін білдіреді. Сондықтан, Мизрахи еврей тілі – көптеген диалекттерді біріктіретін жалпы атау. Сефардтық еврей тілі, Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада қолданылса да, олардың қатарына жатпайды. Сефардтар Испаниядан қуылған және Мизрахимдердің арасында қоныстанған, бірақ Сирия мен Марокко сияқты елдерде Сефардтардың және жергілікті еврей тілінің айтылуы арасында белгілі бір дәрежеде үйлесім болған. Йемендік еврей тілі де ерекше саналады, себебі оның дауысты әріптерді айту жүйесі мүлдем бөлек. Кейде Мизрахи текті еврейлердің қазіргі еврей тілінің айтылуында да осы терминдер қолданылады. Бұл, әдетте, қазіргі стандартты еврей тілі мен осы мақалада сипатталған дәстүрлі литургиялық айтылудың аралас нұсқасы болып табылады. Мұндай араласудың кең таралған түрі – ח, ר және ע әріптерін тиісінше , және арқылы белгілеу, ал қалған дыбыстардың көпшілігі немесе барлығы стандартты израильдік еврей тіліндегідей айтылады.

Тарих

Талмуд заманында еврей және арамей тілдерінің Галилеялық (немесе Сириялық) айтылысы Яһудея мен Вавилония тілдерінен ерекшеленгені байқалды, негізінен, «хет», «ʿайн» және «хет» әріптерінің дыбыстарының жоғалуымен. Бұл ерекшелік әлі күнге дейін Самариялық еврей тілінде кездеседі. Палестина мен Месопотамияны арабтар басып алғаннан кейін, Масореттер сол кездегі араб грамматиктерінің ықпалымен Киелі кітаптағы еврей тілінің айтылуын қалыпқа келтіру және жетілдіру үшін көп еңбек етті. Олар араб тіліндегі әріптердің эквиваленттеріне сүйене отырып, олардың дұрыс айтылуын анықтады. Дауысты дыбыстарды белгілеу үшін үш түрлі жүйе жасалды: Палестиналық, Вавилондық және Тибериялық, соңғысы ақырында қалғандарының орнын басты. Геон дәуірінің ерекше Вавилондық айтылысын Йемендік яһудилер әлі де сақтап келеді, бірақ Вавилондық жазуды қолданбайды. Иракта бұл айтылу 11-шы ғасырда немесе оған таяу уақытта Палестиналық айтылумен (қазіргі Сефард еврей тіліне ұқсас) алмастырылды, Тибериялық жазу қабылданған кезде: Саадия Гаон мен Яков Қирқисани өз заманында Палестиналық айтылу стандарт деп есептелгенін хабарлады. Дегенмен, Бағдад яһудилері Мишна сияқты дауысты белгілері жоқ мәтіндерді оқығанда ескі Вавилондық айтылудың кейбір ерекшеліктерін сақтайды, әсіресе «дагеш» және «раф» арасындағы, сондай-ақ үнсіз және дауысты «шева» арасындағы таңдауларын. Араб тіліне бейімделу процесі Вавилон яһудилері арасында ең жоғары деңгейге жетті. Мысалы, классикалық араб тілінде және Месопотамия араб тілі сияқты кейбір диалектілерде «ف» және «ڤ» арасында фонемалық айырмашылық жоқ, бірақ көршілес эмфатикалық немесе кохорталық дауыссыздың болуымен фонетикалық айырмашылық жасалады. Сәйкесінше, Вавилондық жазуда «патах» (басқа айтылуларда «а»), «сегол» (басқа айтылуларда «э» немесе «и») және «шева на» арасында ешқандай айырмашылық жоқ, ал Йемендік яһудилер осы үш дауыстыны әлі күнге дейін бірдей («а») деп айтады. Керісінше, Левант араб тілінде «ف» және «ڤ» дыбыстары ерекшеленеді, және екі дауысты да Палестиналық және Тибериялық жазуларда ажыратылады. 1492 жылы еврейлер Испаниядан қуылғаннан кейін, Сефардтар көптеген араб және Осман елдерінде жетекші орынға ие болды, және еврей тілінің жергілікті айтылысы көп жағынан Сефард еврей тіліне ұқсас болды, әсіресе дауысты дыбыстарды айтуда. Қазіргі Ирак яһудилері «патах» және «сегол» дыбыстарын басқа Сефард және Мизрахи яһудилері сияқты ажыратады. Алайда, көптеген араб елдерінде, араб тілінің ықпалымен, кохорталық және эмфатикалық әріптер үшін ерекше дыбыстар, сондай-ақ «бет раф» үшін дыбыс сақталды. Ирак яһудилері, Йемендік яһудилер сияқты, классикалық араб тіліндегі «вау» және «тав раф» дыбыстарын сақтайды. Басқа араб елдерінде «тав раф» «ф» деп айтылады, бұл Сефард еврей тілінің және араб тілінің айтылуымен де сәйкес келеді. «Вауды» «у» деп айту, Ирак пен Йеменнен басқа елдерде, Сефардтық тектілігін көрсетеді.