Кіріспе

Овуляция кезінде әйелдерде көзге көрінетін өзгерістердің болмауы. Жасырын овуляция немесе жасырын эструс – ересек аналықтың фертильді және овуляцияға жақын кезінде сырттан байқалатын ешқандай өзгеріс болмауы (мысалы, сыртқы түрінің немесе иісінің өзгеруі). Көзге көрінетін өзгерістердің мысалдары – бабуин мен боноболарда вульваның ісінуі мен қызаруы, ал мысықтар тұқымдасында феромон бөлінуі. Адам және тағы бірнеше түрлердегі аналықтарда жасырын эструс байқалады, сондықтан сыртқы белгілер арқылы ғана аналықтың овуляцияға жақын екенін анықтау қиын.

Әйел адамдар

Адамда ересек әйелдің фертильдігі әдетте ай сайынғы циклдің бірнеше күнінде шарына жетеді. Фертильділіктің жиілігі мен ұзақтығы (әйелдің жүкті болу мүмкіндігі бар кезең) әйелдер арасында кең ауқымды өзгерістерге ұшырайды және әрбір әйел үшін өмір бойында сәл өзгеруі мүмкін. Адамдарда овуляция жасырылған деп есептеледі, себебі овуляцияның немесе биологиялық фертильділіктің жүріп жатқанын көрсететін сыртқы физиологиялық белгі әйелдің өзіне де, басқаларға да байқалмайды. Тәжірибе немесе білім көздері арқылы алынған фертильділік циклы туралы білім, әйелге белгілі бір уақыттағы өзінің фертильділік деңгейін бағалауға мүмкіндік береді (фертильділік туралы хабардар болу). Басқа адамдар, әсіресе потенциалды репродуктивтік серіктестер, әйелдердің фертильдігін мінез-құлық немесе көзге көрінбейтін биологиялық белгілер арқылы анықтай ала ма деген мәселе қызу талқылауда. Ғалымдар мен қарапайым адамдар бұл сұраққа қызығушылық танытады, себебі ол адамның әлеуметтік мінез-құлқына әсер етеді және теориялық тұрғыдан кейбір адамның жыныстық мінез-құлқына биологиялық түсіндірмелер ұсынуы мүмкін. Дегенмен, салыстырмалы түрде аз мөлшердегі зерттеулердің болуына байланысты бұл саладағы ғылым әлсіз. Бірнеше шағын зерттеулер көрсеткендей, фертильді әйелдер еркектерге менструальді циклдің фертильді емес кезеңдеріндегі немесе гормоналды контрацепция қолданатын әйелдерге қарағанда көбірек ұнайды. Сондай-ақ, осы кезеңде әйелдің дауысы еркектерге тартымдырақ бола бастауы мүмкін деген пікір бар. Моногамды жұптармен жүргізілген екі шағын зерттеуде әйелдер фертильді кезеңде жыныстық қатынасты жиірек бастайтыны, ал еркектердің бастауы әйелдің менструальді циклының фазасына қарамастан тұрақты деңгейде болатыны анықталды. Әйелдің еркектердің құмарлық белгілерін сезіну қабілеті оның фертильді кезеңінде артуы мүмкін, себебі ол еркектердің дене иісіндегі ерекше химиялық заттардың иісін жақсырақ сезеді. 1998 жылдан кейін АҚШ-тың демографиялық және денсаулық сараптамаларынан алынған деректерді талдау, менструальді циклдің фазаларында (өзінің менструациясынан басқа) жыныстық қатынастың жиілігінде ешқандай өзгеріс болмағанын көрсетті. Бұл басқа зерттеулерге қайшы келеді, олар әйелдердің жыныстық құштарлығы мен жұптасудың (EPC) орташа фолликулярлық және овуляторлық фазаларда (яғни, жоғары фертильді кезеңде) артатынын көрсеткен. Әйелдердің бастаған жыныстық қатынас пен еркектердің бастаған жыныстық қатынас арасындағы айырмашылықтардың себебі, әйелдің овуляциялық циклы туралы (гормоналды өзгерістердің нәтижесінде жыныстық құштарлығының артуына байланысты) бейсаналық білуі болуы мүмкін, бұл еркектің овуляцияны "жасырылған" деп анықтауға қабілетсіздігімен қарама-қайшы келеді. 2008 жылы зерттеушілер адам спермасында овуляция кезінде әйелдерде кездесетін гормондарды тапқандарын хабарлады. Олар фолликулді ынталандыратын гормон, лютеинизациялық гормон және эстрадиол спермамен байланыста болған әйелдерде овуляцияны ынталандыруы мүмкін деп болжады. Бұл гормондар шимпанзелердің спермасында табылмайды, бұл осы құбылыс адамның әйелдеріндегі жасырылған овуляцияға қарсы еркек стратегиясы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Басқа зерттеушілер спермадағы гормондардың төмен деңгейі овуляцияға әсер ете алмайды деп күмәндануда. Бір топ авторлар жасырылған овуляция мен менструацияның ертедегі адам қоғамында символикалық мәдениеттің дамуындағы маңызды факторлар болғанын болжады.

Эволюциялық гипотезалар

Эволюциялық психологтар жасырын овуляцияны түсіндіру үшін бірнеше әртүрлі мүмкіндіктерді ұсынды. Бірінің пікірінше, кейбір түрлердегі сигналдың болмауы – бұл эволюциялық ата-бабалардан қалған қасиет, бұрын болған да, кейін жоғалған да емес. Егер сигнал беру болған да, кейін жоғалған болса, онда бұл адаптивтік маңыздылығының төмендеуіне және табиғи іріктеудің әлсіреуіне немесе овуляцияны жасырудың тікелей адаптивтік пайдасына байланысты болуы мүмкін. Ал, адамдарға қатысты, тағы бір мүмкіндік – овуляцияның нақты белгілері болмаса да, әйел денесі тұрақты ұрықтылықты көрсететіндей болып қалыптасқан.

Аталық инвестиция гипотезасы

Аталық инвестиция гипотезасын көптеген эволюциялық биологтар нығайып қолдайды. Әйелдердің жыныстық қатынасқа тұрақты дайындығы адамның сексуалдылығы тек көбеюмен ғана шектелмейтінін көрсетеді; оның үлкен бөлігі жұбайлық махаббат пен серіктестер арасындағы байланысқа қатысты. Әйел жүкті болғанда немесе менструалдық циклінің бедеу кезеңінде серіктестер арасындағы жыныстық қатынас ұрықтануға жеткізбесе де, олардың арасындағы байланысты күшейтеді. Сондықтан, жасырын овуляция нәтижесінде жұптасу жиілігінің артуы адамдарда жұптық байланыстардың қалыптасуына ықпал еткен деп саналады. Жұптық байланыс жүктілік, бала емізу және бала тәрбиелеу кезеңінде екі серіктің де көбелек жарамдылығына үлкен пайда әкеледі. Жүктілік, бала емізу және одан кейінгі бала күтімі әйелдің көп энергиясы мен уақытын қажет етеді. Ол алдымен көбірек тамақ тұтынуы керек, содан кейін баласына тамақ беруі керек, ал оның азық іздеу қабілеті төмендейді. Ана мен баласына еркектің қосымша инвестициясы барлық тарапқа тиімді. Ер адам әйелдің жинаған азығын толықтырса, әйел балаларына қажетті уақыт пен күшін жұмсай алады. Бала әкесінен азық-түлік пен қорғаныс түріндегі қосымша көмек алып, анасының толық назары мен ресурстарын иеленеді. Осы ортақ ата-аналық инвестиция арқылы еркек пен әйел өз балаларының өмір сүру мүмкіндігін арттырып, осылайша көбелек жарамдылығын жоғарылатады. Осылайша, табиғи іріктеу адамдарда жұптық байланыстардың қалыптасуын қолдайды. Жасырын овуляция жұптық байланысты нығайтса, табиғи іріктеу жасырын овуляцияны да жақсартады. Тағы бір, жақындағы гипотеза – жасырын овуляцияның біздің ең жақын эволюциялық туыстасымыз боноболар мен шимпанзелерге ұқсас, көп әйелдік жүйеге жауап ретінде пайда болған бейімделу екендігі. Теория бойынша, жасырын овуляция әйелдерде әкелікке сенімділікті азайту үшін пайда болды, бұл бала өлтіру мүмкіндігін азайтады (әке өзінен емес деген күдікпен балаға зиян келтіруі аз) және оған көмектесуге ниет білдіретін ерлердің санын арттырады (бөлінген әкелік). Бұл фактіні басқа барлық сүтқоректілерде жасырын овуляцияның болуы, мысалы, дельфиндер мен сұр лангурларда, олардың көп әйелдік екендігі, сондай-ақ адамдар сияқты көп еркектік қауымдастығы бар жалғыз маймыл түрінің көп әйелдік екендігі растайды. Кулидж эффектісі сияқты дәлелдер, ер адамның жыныстық серігін қорғауға табиғи бейімделмегенін (яғни, басқа еркектердің жыныстық серігіне қол жеткізуіне кедергі келтірмейтінін) көрсетеді, бұл сексуалды моногамияның (әлдебір әлеуметтік моногамия мен/немесе жұптық байланыс емес) ертедегі заманауи адамдарда сирек болғанын көрсетеді.

Кішігірім нәресте өлтіру гипотезасы

Бұл гипотеза бойынша, жасырын эструсқа ие әйелдердің эволюциялық артықшылығы ерлердің нәресте өлтіру мүмкіндігін азайту болып табылады, себебі олар бәсекелес әйелдердің балаларын анықтап, өлтіруге сенімділік таба алмайды. Heistermann және авторлар жасырын овуляцияның әйелдерде әкелікті шатастыруға және осылайша приматтар арасында нәресте өлтіруді азайтуға қызмет ететінін болжайды. Ол түсіндіреді, әйелдерде овуляция әрқашан жасырын болғандықтан, ерлер әкелікті тек ықтималдықпен, оның бұл әйелмен бұрынғы қатынастарының жиілігіне сүйене отырып анықтай алады (және осылайша әйелдің баласын өлтіру туралы шешім қабылдай алады), сондықтан баланың өзіне тиесілі болу мүмкіндігінен ол құтыла алмайды, тіпті әйелдің басқа біреумен қатынаста болғанын білсе де.

Жыныстық қатынас және сыйақы гипотезасы

Шрёдер (Топтық таңдау, өзара көмек және туыстық таңдау қараңыз.)

Құрбандық гипотезасы

Шрёдер өзінің шолуында Бенсхоф пен Торнхилл Хомо эректуста моногамдық қарым-қатынастар қалыпқа келгеннен кейін эструс жасырынға айналды деген гипотеза ұсынғанын жазады. Овуляция сигналының механикасы мен қажеттілігі тұрғысынан бипедализмнің маңыздылығын көрсетеді. Ертедегі адамдар мекендеген ашық саванна ортасы жыртқыштардан туындаған қауіпті күшейтті. Бұл адамдардың тығыз топтарда өмір сүруіне әкеп соқты, және мұндай жағдайда әйелдердің жыныстық мүшелерінің ісінуі арқылы берілетін қашықтықтан сигнал берудің маңызы азайды. Сондықтан, жасырын овуляция – бұл бейімделу емес, функцияның жоғалуы нәтижесінде пайда болған эволюциялық өзгеріс деп саналады. Адамдар саваннаға көшкен кезде терморегуляциялық жүйелер де суды сақтау мақсатында өзгертілді. Әйелдердің жыныстық мүшелерінің ісінуі, осы айманда судың тиімсіз булануына байланысты, қосымша шығындарға алып келген болуы мүмкін. Пауловски бұл тұжырымын жалғастыра отырып, ертедегі гоминидтердегі бипедализмге көшу әйелдердің жыныстық мүшелерінің орналасуын және еркектердің көру бұрышын өзгерткенін айтады. Еркектер әйелдердің жыныстық мүшелерін үнемі байқамағандықтан, эструс кезіндегі ісіну сигнал беру құралы ретінде сөзсіз пайдасыз болып кетті. Сонымен қатар, әрбір овуляция кезеңіндегі аногенитальді ісіну бипедальды қозғалыс механизміне кедергі келтірген болуы мүмкін, және табиғи іріктеу осы құбылысқа аз көңіл бөлген әйелдерге басымдық берген болуы мүмкін. Аталған гипотезаның қорытындысы бойынша, күшті іріктеуге ұшыраған бипедализм, физиологиялық өзгерістерге және әйелдердің жыныстық мүшелерінің ісінуі арқылы сигнал беру функциясының жоғалуына себеп болды, нәтижесінде қазіргі кезде байқалатын жасырын овуляция пайда болды. Пауловскидің зерттемесі жасырын овуляцияға қатысты басқа гипотезалардан өзгеше көзқарастар ұсынады, себебі ол жасырын овуляцияның себебін әлеуметтік немесе мінез-құлықтық факторларда емес, ертедегі адамдардың физиологиялық өзгерістерінде көреді.