Кіріспе
Тянь-Шань тауларындағы жарылыспен шектелген ойыс.
Түрпан депрессиясы немесе Түрфан депрессиясы – Қытайдың батыс бөлігіндегі Синьцзян автономиялық аймағындағы Түрпан қаласының маңында және оңтүстігінде орналасқан, аймақтық астана Үрімшіден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан жарылыспен шектелген ойыс. Оның ішінде Айдинг көлі бар, ол Жер бетіндегі ең төменгі екінші немесе үшінші депрессия саналады. Кейбір өлшемдер бойынша, жаз айларында Қытайдағы ең ыстық және құрғақ аймақ болып табылады.
Геология және рельеф
Турпан алабы – Тянь-Шаньның шығыс бөлігінде орналасқан жарылымдық қазаншұңқыр. Оның ауданы құрайды. Айналасындағы тау жоталары: батыста Орталық Тянь-Шань, солтүстік-батыста Богда-Шань, солтүстік-батыста Хаерлик-Шань және оңтүстікте Джуэлуотаж-Шань. Қоршаған тау жоталарының ар жағында солтүстікте Жунгар алабы, оңтүстікте Тарим алабы жатыр. Кейбір географтар «Турпан-Хами алабы» терминін де қолданады, ол Турпан қазаншұңқырымен қатар Хами қазаншұңқырын (Турпан қазаншұңқырының шығысында және Хами қаласының оңтүстік-батысында орналасқан) және осы екі қазаншұңқырды бөліп тұратын Ляодун көтерілісін қамтиды. Осы терминологияны қолданатын дереккөз Турпан қазаншұңқырының ауданын , Хами қазаншұңқырының ауданын , ал бүкіл Турпан-Хами алабының ауданын деп көрсетеді.
The Turpan Basin formed in a shear zone during the Late Permian due to motion between the East European and the Angaran craton. It was subsequently deformed by the collision of the Indian and Eurasian plates in the Cenozoic. In the latter deformation, a thrust fault belt running from east to west, the Flaming Mountains, was formed in the center of the basin. The Flaming Mountains are long and wide; the highest peak reaches an elevation of above sea level. The Turfan volcano is located near Turpan. Also in the center of the basin lies the Ayding Lake (Moonlight Lake) which has an elevation of below sea level, the sixth lowest exposed elevation on the Earth's land surface. It is the lowest surface point in China. The Shihongtan uranium ore deposit is located at the southwestern margin of the Turpan Depression, some south southwest from Turpan City.
Турпан алабы Пермнің соңғы кезеңінде Шығыс Еуропа және Ангара кратондары арасындағы қозғалыс нәтижесінде пайда болған серпіліс аймағында қалыптасқан. Кейіннен ол Кенозой дәуірінде Үнді және Еуразия тақталарының соқтығысуынан деформацияланды. Осы соңғы деформацияда алаптың ортасынан шығыстан батысқа қарай созылатын итеру қыры белдеуі – Жалынды таулар қалыптасты. Жалынды таулар ұзындығы және ені құрайды; ең биік шыңы теңіз деңгейінен биіктікке жетеді. Турфан жанартауы Турпан қаласына жақын орналасқан. Алаптың ортасында Айдинг көлі (Ай жарығы көлі) де орналасқан, оның биіктігі теңіз деңгейінен төмен, бұл Жер бетіндегі ең төменгі алтыншы нүкте. Бұл Қытайдағы ең төменгі жер беті. Шихонтан уран кен орны Турпан қазаншұңқырының оңтүстік-батыс шетінде, Турпан қаласынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай орналасқан.
The Turpan Basin formed in a shear zone during the Late Permian due to motion between the East European and the Angaran craton. It was subsequently deformed by the collision of the Indian and Eurasian plates in the Cenozoic. In the latter deformation, a thrust fault belt running from east to west, the Flaming Mountains, was formed in the center of the basin. The Flaming Mountains are long and wide; the highest peak reaches an elevation of above sea level. The Turfan volcano is located near Turpan. Also in the center of the basin lies the Ayding Lake (Moonlight Lake) which has an elevation of below sea level, the sixth lowest exposed elevation on the Earth's land surface. It is the lowest surface point in China. The Shihongtan uranium ore deposit is located at the southwestern margin of the Turpan Depression, some south southwest from Turpan City.
Климат
Турпан алабында қатал, континенттік шөлді климат (Koppen BWk) басым, онда жауын-шашын мөлшері ыдыраудың мүмкіндігінен әлдеқайда кем. Түрпан қаласында шілде айы ең ыстық, тәуліктік орташа температурасы ал, қаңтар айы ең суық, тәуліктік орташа температурасы . Айлық жауын-шашын мөлшері маусым айында ең жоғары, ал ақпан және сәуір айларында ең төмен. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері бар болғаны, ол жылына 13 күнге ғана түседі. Бұл көрсеткішпен салыстырғанда, жылдық ыдырау деңгейі дейді. Климатының ерекшелігіне байланысты, бұл аймақ кейде Қытайдың қазандықтарының бірі деп есептеледі, бірақ осы атауға кіретін жерлер әртүрлі болады.
Өсімдіктер мен ауыл шаруашылығы
Айдынкөл көлінің жағасында қамыс, тамариск, саксаул, сондай-ақ басқа да бұталар мен беделер кездеседі. Су көздерінен алыс Турпан алқабы өсімдік жамылғысымен жабылмайды. Осының салдарынан, ауыл шаруашылығы оазистермен шектеледі және Карез жүйесі деп аталатын күрделі суару жүйесіне тәуелді. Суаруға қажетті су айналасындағы таулардан, әсіресе жыл сайынғы қардың еруінен алынады. Карез жүйесі құдықтардан, жер асты каналдарынан, жер үсті арналарынан және кішкентай су сақтағыштардан тұрады, олар жердің табиғи еңістігін пайдаланып су ағынын сақтайды және булануды азайта отырып, суды тікелей өсімдіктерге жеткізеді. Бұл жүйенің тарихи жазбалары Хань әулетіне дейін жетеді. Аймақтағы Карез жүйелерінің саны мыңға жуық, ал каналдардың жалпы ұзындығы шамамен бір мың шақырымды құрайды. Сондықтан Карез жүйесі Қытайдағы Ұлы Қабырға мен Үлкен каналмен бірге үш ұлы ежелгі жобаның бірі саналады. Соңғы кезде жер асты суларын құбырлы ұңғымалар арқылы игеру су деңгейінің төмендеуіне алып келді, көптеген Карез жүйелері тоқырады. Турпан алқабындағы егіншілік, әсіресе жеміс-жидектерімен әйгілі. Құрғақ және ыстық климаттың салдарынан, осы аймақта өсетін жемістерде қанттың концентрациясы өте жоғары. Олар дәстүрлі түрде ашық астында кептіріледі. Егілетін жемістерге: тутов, шабдар, құрма, алма, анор, алмұрт, өрік, жаңғақ, сондай-ақ жүзім, қарбыз және дыңғыл жатады. Жемістердің ішінде жүзім ерекше көзге түседі: аймақта жүзден астам жүзім сорттары өсіріледі және ол Қытайдың дәнді жүзімінің 90% құрайды. Аймақтың басқа да ерекше ауыл шаруашылығы өнімдері – Донгу Хами қарбызы және ұзын талшықты мақта.