Shanghai Express (film)

Кіріспе

1932 жылғы фильм

"Шанхай экспресі" – 1932 жылы түсірілген американдық кодекстен бұрынғы фильм. Онда қытайлық Азамат соғысы кезінде әскербасы тарапынан тұтқынға алынған пойыз жолаушылары тобы туралы айтылады. Фильмді Йозеф фон Штернберг режиссерлік еткен, ал басты рөлдерді Марлен Дитрих, Клайв Брук, Анна Мэй Вонг және Уорнер Оланд сомдады. Сценарийі Гарри Хервидің 1931 жылғы әңгімесіне негізделген Жюль Фуртманның туындысы. "Шанхай экспресі" – Штернберг пен Дитрих бірлесіп түсірген жеті фильмнің төртіншісі. Фильм Ұлы экономикалық дағдарыс кезінде шықты. Кейіннен ол "Чункингтен түнгі ұшақ" (1943) және "Пекин экспресі" (1951) аттарымен қайта түсірілді.

Сюжет

1931 жылы Қытайда азамат соғысы разындап тұр. Британдық капитан Дональд "Док" Харвидің достары оған қызғанады, себебі Шанхай Лили оның Пекиннен Шанхайға баратын экспресс поездында саяхаттап келеді. Олар оған ол "жағалау қызы" екенін, "Қытай жағалауында өмір сүретін, ептілігімен танылатын әйел" (яғни, жынысқор) екенін айтады. Шындығында Лили – оның бұрынғы сүйіктісі Мадлен. Бес жыл бұрын ол оның өзіне деген сезімін сынап көру үшін оны алдаған, бірақ бұл әрекет кері соғып, ол оны тастап кеткен. Ол оған: "Менің атымды Шанхай Лили деп өзгерту үшін бір адам жеткіліксіз болды" дейді. Лили оны әлі де жақсы көреді және ол оның суреті салынған сағатын әлі де киіп жүргенін байқайды. Бірінші класс вагонында Хуй Фэй атты тағы бір "жағалау қызы", христиан миссионері мистер Кармайкл (ол "жағалау қыздарын" "құлаған әйелдер" деп атайды), құмар ойыншы Сэм Солт, опиум сатушы Эрик Баум, пансион иесі миссис Хаггерти, француз офицері майор Ленард және құпия еуразиялық Генри Чанг та жол тартады. Белгіленген аялдамада қытай үкіметінің сарбаздары жолаушыларды түсіріп, паспорттарын тексеріп, көтерілісшілердің жоғары лауазымды адамын ұстайды. Чанг телеграф арқылы хабар жібереді. Кейін поезд тоқтатылып, көтерілісшілер армиясы мен олардың күшті қолбасшысы Чангтың басқаруына өтеді. Чанг Баумды поездындағы әрекеті үшін қинап-тозақтайды. Ол бірінші класс жолаушыларын сұраққа алып, көмекшісіне айырбастау үшін маңызды адамды іздейді. Шанхайдың генерал-губернаторына ми операциясы жасау үшін сапарлап келген Харви тұтқынға алынады. Көмекшісін күтіп отырған Чанг Лилиді өзінің сарайына алып кетуді ұсынады. Ол бас тартады, өзінің өзгергенін айтады. Харви Чангты шабуылдап, жерге құлатады. Харвидің тірі қалуы қажет болғандықтан, Чанг сол сәтте жауап қайтармайды. Ол Хуй Фэйді өз бөлмесіне шақырып алып, зорлайды. Лилиді поездына қайтарумен қатар, ол Харви үшін дұға етеді. Чангтың адамы келгенде, Чанг Лилиге Харвиге кек қайтару үшін соқыр етуді жоспарлап отырғанын айтады. Ол Чангқа өзімен бірге сарайға баратынын мәлімдейді. Харви ешбір зиянсыз босатылады, ол Чангтың өзіне соқырлық сый мақұлдағанын білмейді. Хуй Фэй Чангтың бөлмесіне қайта кіріп, ол кетіске дайындалып жатқанда пышақтап өлтіреді. Ол Харвиге Лилиді құтқаруды бұйырады, ол да оны құтқарады. Кармайкл Лилиді жамандағанына өкініп, одан Харвиді қалай құтқарғаны туралы шындықты айтуын сұрайды. Ол Харвиге бұл туралы айтпауға шартады, ол келіседі және Харвиге Лилидің жақсы адам екенін айтады. Пойыз Шанхайға жетіп, жолаушылар тарап кетеді. Харви Лилиді жаңа сағат сатып алып жатқанда табады және оның сенімсіздігі үшін кешірім сұрайды. Олар вокзалдың қаусағында бір-бірін құшақтап сүйіседі.

In 1931, China is embroiled in a civil war. Friends of British captain Donald "Doc" Harvey envy him because Shanghai Lily is traveling on the express train he is taking from Peiping to Shanghai. They tell him she is a "coaster", a "woman who lives by her wits along the China coast" (i. e., a prostitute). Lily is in fact his former lover Madeline. Five years earlier, she had played a trick on him to gauge his love for her, but it backfired and he left her. She informs him, "It took more than one man to change my name to Shanghai Lily." Lily still loves him, and she notices that he still wears a watch with her photograph in it. Among the other passengers in first class are fellow coaster Hui Fei, Christian missionary Mr. Carmichael (who calls the coasters "fallen women"), gambler Sam Salt, opium dealer Eric Baum, boarding house keeper Mrs. Haggerty, French officer Major Lenard, and a mysterious Eurasian, Henry Chang. At a scheduled stop, Chinese government soldiers empty the train to check passports and apprehend a high ranking rebel agent. Chang sends a message at the telegraph office. Later, the train is stopped and commandeered by the rebel army and its powerful warlord, who turns out to be Chang. He tortures Baum for insulting him on the train. He starts questioning the other first class passengers, looking for someone important enough to keep as a hostage in exchange for his aide. Harvey, traveling to perform brain surgery on the governor general of Shanghai, becomes the hostage. Waiting for his aide to arrive, Chang offers to take Lily to his palace. She declines, claiming she has reformed. Harvey breaks in and knocks Chang down. Because he needs Harvey alive, Chang does not retaliate at that point. He has Hui Fei brought to his quarters, where he rapes her. Lily is taken back to the train and stays up praying for Harvey. When Chang's man arrives, Chang tells Lily he plans to blind Harvey in revenge. She tells Chang she will go to his palace with him. Harvey is released unharmed, unaware he was to be blinded at the hands of Chang. Hui Fei sneaks back into Chang's quarters and stabs him to death as he is packing to leave. She tells Harvey to rescue Lily, which he does. Carmichael, realizing he was wrong to condemn Lily, coaxes Lily to reveal the truth about how she had saved Harvey. She insists that he not tell Harvey and he agrees, telling Harvey that he knows Lily is a good person. The train reaches Shanghai, and the passengers disperse. Harvey finds Lily while she is buying him a new watch, and asks her to forgive him for his lack of faith. They kiss amidst the bustle of the train station.

Өндіріс

Шанхай экспресі Генри Хервидің «Қытай аспанындағы көк» (сондай-ақ «Қытайдан өту» деп те аталады) әңгімесіне негізделген. Бұл оқиға 1923 жылғы 6 мамырда болған Линчэн оқиғасының шамамен негізінде жасалған, онда Шаньдун әскері Шанхайдан Бейжіңге бағытталған пойызды басып алып, Люси Алдричті қоса алған 25 батыс адамын және 300 қытай халқын кепілге алды. Барлық кепілдер табысты түрде құтқарылды. Оқиға сонымен қатар Гай де Мопассанның «Буль де Сюиф» әңгімесінің элементтерін де қамтиды, себебі ол соғыс кезінде елде тоқтаған саяхатшылар туралы, ал әйелді жауапты командирмен жақын қарым-қатынасқа мәжбүрлеу туралы айтады. Алайда, оқиғаның соңы басқаша; Мопассанның әңгімесінде әйел командирді өлтірмейді. Paramount студиясының басшылары Хейс кеңсесі фильмді тығыз бақылап отыр деп алаңдады, себебі ол пастор Кармихаэльді және қытай революциясын бейнелейді. Фильм Қытайда түсірілгенімен, онда қытай актерлері аз. Дегенмен, американдық қытай Анна Мэй Вонгтың басты рөлі бар, сондай-ақ фильмде көптеген қытайлық эпизодтық актерлер қолданылды. «Шанхай экспресі» фильмі 1931 жылдың тамызынан қарашасына дейін түсіріліп, келесі жылы көрсетілді. Джонатан Спенс фильмнің тарихи дерек ретінде пайдалылығы туралы жазғанда, 1923 жылғы Линчэн оқиғасы әлдеқайда драматикалық болғанын айтады, бірақ «Шанхай экспресі» бәрібір «Дитрих пен Анна Мэй Вонгтың керемет ойыны бар тамаша фильм» екенін мойындайды. Senses of Cinema журналының сыншысы «Шанхай экспресін» «әр саласында шектен тыстыққа ұмтылған, керемет және сәнді суреттерімен, әшекейлі және жомарт костюмдерімен, маталардың, жарықтың және кеңістіктің тойтарысымен, және бәрі де көзге бірден түсетін қара-ақ түсті кинографияда түсірілген» деп сипаттады. Ол фильмнің нәсіл және колониализм мәселелеріне деген қызығушылығын талқылайды және фильмдегі «ақ» кейіпкерлердің көпшілігінің кемшіліктері мен нәсілшілдігіне байланысты фильмнің нәсілге қатысты көзқарасының «ерекше екіге бөлінуі» туралы айтады. Ол Дитрих, Вонг және Брук кейіпкерлерінің ғана «шынайы моральдық таңдауы» бар екенін мәлімдейді. Ол фильмді «күтпеген феминистік» деп атайды, Дитрихтің «күшті, үстем тұлға» екенін, ал Вонгтың кейіпкері оған тең екенін айтады. «Шанхай экспресі» стильді қара-ақ түсті, контрастты кинографиясымен естен шығарылмайды. Ли Гармес «Үздік кинооператор» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын алғанымен, Дитрихтің айтуынша, оның көп бөлігіне фон Штернберг жауапты болды. Фильм АҚШ пен Канадада 827 000 доллар, ал әлем бойынша 1,5 миллион долларлық кассалық табысқа ие болды.

Shanghai Express is based on Henry Hervey's story "Sky Over China" (also known as "China Pass"), which was loosely based on the Lincheng Incident that occurred on May 6, 1923, in which a Shandong warlord captured the Shanghai to Beijing express train and took 25 Westerners, including Lucy Aldrich, and 300 Chinese people hostage. All of the hostages were successfully ransomed. The story also echoes elements of Guy de Maupassant's short story "Boule de Suif" in that it consists of travelers stopped in a country at war and a woman is forced into intimate relations with the commander in charge. However, the denouement differs; in Maupassant's story, the woman does not murder the commander. Paramount studio heads were concerned that the Hays Office kept a close watch on the film for its portrayal of Reverend Carmichael and the depiction of the Chinese revolution. Although set in China, few Chinese actors appear in the film. However, Anna May Wong, who was American born Chinese, has a major role, and many Chinese extras are used in the film. Shanghai Express film was in production from August to November 1931 and was released the following year. Jonathan Spence, writing about the film's usefulness as a piece of history, feels that the real 1923 Lincheng Incident was far more dramatic, but says that Shanghai Express is nonetheless "a wonderful film, with great performances by Dietrich and Anna May Wong." The critic for Senses of Cinema called Shanghai Express a "riotous exercise in excess in every area; the visuals are overpowering and sumptuous; the costumes ornate and extravagant; the sets a riot of fabrics, light and space; and all of it captured in the most delectable black and white cinematography that one can find anywhere." He discusses the film's interest in the questions of race and colonialism and notes the "peculiar bifurcation" of the film's view of race, as most of the respectable "white" characters in the film are seen as both flawed and racist. He says only the characters played Dietrich, Wong, and Brook have "real moral agency." He calls the film "surprisingly feminist," with Dietrich being a "strong, dominating presence" and Wong's character her equal. Shanghai Express is memorable for its stylistic black and white chiaroscuro cinematography. Even though Lee Garmes was awarded the Academy Award for Best Cinematography, according to Dietrich, it was von Sternberg who was responsible for most of it. The film was a box office success grossing $827,000 in rentals the USA and Canada and $1.5 million altogether in worldwide rentals.