Кіріспе
Батыс Африкадағы ұқсас жергілікті сәулеттік стильдердің ауқымы [[Сурет:Дженненің Ұлы мешіті 1. jpg|thumb|230px|Малидегі Дженне Ұлы мешіті, Сахара аймағындағы ең үлкен саз кірпіштен салынған ғимарат]] Судано-Сахель стилінің басқа ерте мысалдары, мүмкін, б.з.д. 600 жылдарға қарай Диа және б.з.д. 250 жылдарға қарай Дженне-Дженода табылды, екеуі де Малиде орналасқан. Осы аймақтағы тұрақты саз кірпіштен салынған сәулеттің алғашқы дәлелдері, оның ішінде тұрғын үйлер мен үлкен қала қабырғасы осы жерде кездеседі. Дәстүрлі есептерге сәйкес, қазіргі Малидегі алғашқы Дженне Ұлы мешіті (1200-1330 жылдар аралығында салынған) қала патшасының бұрынғы исламға дейінгі сарайының орнында салынған. Біздің заманымыздың 9-шы ғасырынан бастап, мұсылман саудагерлері Сахара арқылы сауда жолдары арқылы Батыс Сахель аймағында маңызды рөл атқарды. Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африкадағы ең көне мешіттер Гана империясының бұрынғы астанасы Кумби Салехте (қазіргі Мавританияның оңтүстігінде) орналасқан. Мұнда ауласы, намаз залы және төртбұрышты минареті бар мешіт табылды, ол құрғақ тастан салынған және сылақ ретінде пайдаланылған қызыл сазбен жабылған. Мешіттің сырты мен іші гүлдік, геометриялық және жазу үлгілерімен боялған. Одагуст қаласында да осы кезеңге жататын ұқсас тас мешіт табылды. Екі мешіт те, әдетте, 9-14 ғасырлар аралығында салынған. Құмби Салех мешіті 10-шы ғасырдан бастап 14-шы ғасырдың басына дейін бірнеше құрылыс кезеңдерінен өткен сияқты. Құмби Салех қаласында жергілікті тұрғындар патшаның ауданында күмбез тәрізді үйлерде тұрған, олар үлкен қоршаумен қоршалған. Саудагерлер 12 мешіт бар ауданда (Әл-Бәкри сипаттағандай) тас үйлерде тұрды, олардың бірі жұма намазына арналған. Патшаның бірнеше сарайлары болған, олардың бірі 66 фут ұзындығы, 42 фут ені, жеті бөлмелі, екі қабатты және баспалдағы бар; қабырғалары мен бөлмелері мүсіндер мен суреттермен толтырылған. Бұл сәулетке түрлі ықпалдар әсер еткен болуы мүмкін. Солтүстік Африка және Андалусия сәулеті олардың бірі болуы мүмкін, шаршы минареттердің болуы Кайруанның Ұлы мешітінің ықпалын көрсетеді. Сонгхай әсерімен минареттер пирамидалық пішінге ие болды және үш деңгейлі немесе сатылы болды, мысалы, Гаодағы (қазіргі Мали) Аския әл-Хадж Мұхаммедтің мешіт-мазарының мұнарасы. Тимбуктудағы Санкоре мешіті (14-15 ғасырларда салынған және 16 ғасырда қайта салынған, кейіннен қосымшалар салынған) таяз минарет пен доғалар қатары бар намаз залына ие болды. Дженненің Ұлы мешіті, бұрын 14 ғасырда салынған, бірақ 19 ғасырдың басында қиратылған, михраб қабырғасындағы мұнаралары көрінеді.
[[Image:Great Mosque of Djenné 1. jpg|thumb|230px|The Great Mosque of Djenné in Mali, the largest mud brick building in sub Saharan Africa Other early examples of Sudano Sahelian style are probably from Dia around 600 BC and Jenné Jeno around 250 BC, both in Mali, where the first evidence of permanent mudbrick architecture in the region is found, including residences and a large city wall. The first Great Mosque of Djenné (built around 1200 to 1330) in modern Mali, according to traditional accounts, was constructed on the site of an older pre Islamic palace by the city's king. Starting in the 9th century AD, Muslim merchants came to play a vital role in the western Sahel region through trans Saharan trade networks. The earliest mosques discovered in sub Saharan Africa are at Kumbi Saleh (in present day southern Mauritania), the former capital of the Ghana Empire. Here, a mosque has been discovered which consisted of a courtyard, a prayer hall, and a square minaret, built in dry stone covered in red mud used as plaster. On both the exterior and interior of the mosque, this plaster was painted with floral, geometric, and epigraphic motifs. A similar stone mosque from the same period has been found at Awdaghust. Both mosques are dated generally between the 9th and 14th centuries. The mosque of Kumbi Saleh appears to have gone through multiple construction phases from the 10th century to the early 14th century. At Kumbi Saleh, locals lived in domed shaped dwellings in the king's section of the city, surrounded by a great enclosure. Traders lived in stone houses in a section which possessed 12 mosques (as described by Al Bakri), one centered on Friday prayer. The king is said to have owned several mansions, one of which was 66 feet long, 42 feet wide, contained seven rooms, was two stories high, and had a staircase; with the walls and chambers filled with sculpture and painting. A variety of possible influences on this architecture have been suggested. North African and Andalusi architecture to the north may have been one of these, with the existence of square minarets possibly reflecting the influence of the Great Mosque of Kairouan. Under Songhai influence, minarets took on a more pyramidal appearance and became stepped or tiered on three levels, as exemplified by the tower of the mosque–tomb of Askia al Hajj Muhammad in Gao (present day Mali). In Timbuktu, the Sankoré Mosque (established in the 14th 15th centuries and rebuilt in the 16th century, with later additions), had a tapering minaret and a prayer hall with rows of arches. The Great Mosque of Djenné, which was previously established in the 14th century but demolished in the early 19th century, with the towers over the mihrab wall visible
Бұл аймақтың сәулеті белгілі бір стильді бөліседі, бірақ осы кең географиялық аймақта көптеген түрлі материалдар мен жергілікті стильдер кездеседі. Батыс немесе "Судан" стилі композициялары тік бұрылыстарға баса назар аударған, күрделі және әшекейлі сыртқы қасбеттерімен сипатталады. Оларда конус тәрізді шыңдары бар, мұнаралары бар, мешіттерде михраб үстінде үлкен мұнара болады және ағаш тіреулер (торон) қабырғаларға орнатылады – олар мұндаласу үшін қолданылады, бірақ кейбір символикалық мағынасы да болуы мүмкін.
Саз сәулет құрылысының құрылыс әдістері
Дәстүрлі жер құрылысы технологиясы Батыс Африкада «банко» деп аталатын ерекше атауға ие, ол ыдыс жасау сияқты, ылғалды сазды қолдану процесін білдіреді. Саванна аймағындағы тұрғын үйлер үшін банко технологиясы өлшемшарт ретінде сақталса, ылғалды сазды пайдаланып жер кірпіштерін жасау – балама әдіс. Кірпіштер тікбұрышты формаға құйылып, күнде кептіріледі. Судан архитектурасының символы – адам жасаған, конус пішіндес топырақ бағаналар. Олар ғимараттың өзімен бірегей үйлесімде болып, көбінесе сыртқа қарай тіреуіш сияқты көтеріледі. Халық архитектурасында кең таралғандықтан, оларды жеке немесе бірнеше кіреберістерде топтап табуға болады. Судан-Сахель архитектурасының айрықша белгісі ретінде, олар үзіліссіздік пен өнімділіктің көрсеткіші болып табылады.
Ауыстырылымдар
Судан-Сахель сәулет стилін аймақтағы әртүрлі этникалық топтарға тән төрт кіші стильге бөлуге болады. Осы жерде келтірілген мысалдар мешіттер мен сарайлардың құрылысын көрсетеді, себебі бұл сәулет стилі ішкі аймақтардағы мұсылман халқына шоғырланған. Адамдар сияқты, осы стильдердің көптеген түрлері өзара әсерлесіп, ортақ белгілері бар ғимараттарды тудырады. Бұл стильдердің ешқайсысы нақты бір заманауи елдің шекарасына ғана тән емес, олар ғимараттарды салған халықтың немесе айналасындағы халықтың этникалық тегімен байланысты. Мысалы, дәстүрлі Гур аймағындағы Мали көшіп-қонғандары өздерінің атамекендеріне тән стильде салуы мүмкін, ал көрші Гур ғимараттары жергілікті стильде салынған. Осы стильдерге мыналар кіреді:
Мали – Оңтүстік және Орталық Малидегі әртүрлі Манден топтарына тән. Дженнедегі Ұлы мешіт және Малидегі Кани Комболе мешітімен сипатталады. Соңғай – Нигер мен Солтүстік Малидегі әртүрлі Соңғай топтарына тән. Гаодағы Аския мазары, Джингарейбер және Доссодағы Зармакой сарайымен сипатталады.
Бекет стилі – Нигер мен Малидегі Зарма Соңғай халықтары, Агадездегі Хауса Фулани, Туарег және араб қосылған қауымдастықтары, сондай-ақ Чад көліне қарасты Канури халқы тарапынан басым қолданылады. Орталық ауланың айналасына биік қорғаныс қабырғаларын салудың әскери аспектісі бар. Минарет – тіреу балқылары көрінетін жалғыз құрылыс. Тимбуктудағы Санкоре мешіті, Гаодағы (Мали) Аския мазары және Солтүстік Нигердегі Агадес мешітімен сипатталады. Хауса – Солтүстік және Солтүстік-Батыс Нигерияда, Нигерде, Шығыс Буркина-Фасода, Солтүстік Бенинде және Батыс Африкадағы Хауса басымдықты жанго аудандары мен шағын аудандарда кең таралған. Абстрактілі суреттегі штукатурлық бұйымдарға назар аудару және парапеттерді кеңінен пайдаланумен сипатталады. Бір-екі қабатты ғимараттар. Мысалдар: Ямма мешітінің және Зиндердің ескі қаласының сәулеті, Агадес (Нигер) Хауса кварталы, Каноның Гидан Румфасы және Батыс Африкадағы әртүрлі Хауса аудандары. Вольта алабы – Буркина-Фасо, Гананың солтүстігі және Кот-д'Ивуардың солтүстігіндегі Гур және Манден топтарына тән. Көбінесе бұл стильдердің ең консервативтісі болып табылады. Әдетте бір ауласы бар, биік ақ және қара боялған қабырғалары, сыртқы қабырғаны қолдап тұрған ішкі қисық мұнаралары және орталыққа жақын үлкен мұнарасы бар. Гананың Ларабанга мешіті және Бобо-Диулассоның Ұлы мешітімен сипатталады.
Malian – of the various Manden groups of southern and central Mali. Characterized by the Great Mosque of Djenné and the Kani Kombole Mosque of Mali. Songhai – of the various Songhai groups of Niger and Northern Mali. Characterized by the Tomb of Askia in Gao, Djingareyber and the Zarmakoy Palace in Dosso
Fortress style – predominantly used by the Zarma Songhai peoples of Niger and Mali, Hausa Fulani, Tuareg and Arab mixed communities in Agadez, and the Kanuri people of Lake Chad. Military aspect to construction of high protective compound walls built around a central courtyard. Minaret is the only structure with support beams showing. Characterized by the Sankore Mosque of Timbuktu, the tomb of Askia in Gao Mali, and the Agadez mosque of northern Niger. Hausa – The characteristic Hausa architectural style predominant in North and Northwestern Nigeria, Niger, Eastern Burkina Faso, Northern Benin, and Hausa predominant zango districts and neighbourhoods throughout West Africa. Characterised by its attention of stucco detail in abstract design and extensive use of parapets. One to two storey buildings. Examples in the architecture of the Yamma Mosque and old town of Zinder, The Hausa quarter of Agadez Niger, the Gidan Rumfa of Kano, and various Hausa districts across West Africa. Volta basin – of the Gur and Manden groups of Burkina Faso, northern Ghana and northern Cote d'Ivoire. Often the most conservative of the various substyles. Typically features a single courtyard, characterized by high white and black painted walls, inward curved turrets supporting an exterior wall, and a larger turret nearer the center. Characterized by the Larabanga mosque of Ghana and the Bobo Dioulasso Grand Mosque.
Саванна мен Сахель стильдерінің айырмашылығы
Сахель аймағындағы топырақ сәулеті көршілес саваннадағы құрылыс стилінен айқын түрде ерекшеленеді. Саваннаның "ежелгі судандық" өндірушілері бірнеше конус шатырлы үйлерден тұратын үй шаруашылықтарын салған. Бұл, негізінен, сауда және байлық орталықтарымен байланысты қалалық құрылыс стилі болды, оның ерекшелігі – терассалы шатырлары бар куб тәрізді ғимараттар. Олар тығыз орналасқан ауылдар мен қалаларға ерекше көрініс береді. Алыстан мешіттер, әсем тұрғын үйлер мен жастар үйлері сияқты ірі ғимараттар көзге түседі. Олар – шаруалар, қолөнершілер мен саудагерлердің, сондай-ақ діни және саяси элитаның күрделі қоғамын көрсететін, тегіс ландшафттағы маңызды нысандар. Сахель патшалықтарының саваннадағы ауылдық аймақтарға (Сахельдегілермен мәдени және этникалық жағынан ұқсас топтар қоныстанған) оңтүстікке қарай кеңеюімен, Судано-Сахель стилі мешіттерге, сарайларға, ақсүйектердің немесе қала тұрғындарының үйлеріне (Гур-Вольта стиліндегідей) арналды. Ал қарапайым халық арасында бай отбасылар үшін ерекше Судано-Сахель стилі мен ескі африкалық дөңгелек үйлердің стилі араласқан, ал ауылдық ауылдар мен отбасылық үй шаруашылықтарында көне африкалық дөңгелек үйлердің стилі басым болды.
Қорғау
Судан-Сахель аймағының діни және зайырлы архитектурасының бірнеше көрнекті мысалдары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Мали, Дженне және Нигер, Агадез қалаларының тарихи орталықтары 1988 және 2013 жылдары тиісінше Әлемдік мұра тізіміне қосылды. 2021 жылы Вольта бассейнінің ерекше діни архитектуралық ерекшеліктерін көрсететін Кот-д'Ивуардың солтүстігіндегі 8 кішкентай мешіт те Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Бұл мешіттер, шамамен, 17-19 ғасырлар аралығында Мали империясының сауда жолдары оңтүстікке қарай кеңейген кезде салынған.