Француз философы Ален: өмір және шығармалары

Кіріспе

Француз философы Эмиль Огюст Шартье (3 наурыз 1868 – 2 маусым 1951), көбінесе Ален (alɛ̃) деп танылатын, француз философы, журналист, эссеші, бейбітшіл және философия пәнінің оқытушысы болған. Ол өзінің псевдонимін ең қарапайым атау деп санады. Оның 15 ғасырғы нормандық ақын Ален Шартье туралы ойланғанына ешқандай дәлел жоқ.

Ерте өмір және тәлім

Ален 1868 жылы Нормандияда, Мортань-о-Перш ауылдық қаласында мал дәрігерінің ұлы болып дүниеге келді. Жергілікті католик мектебінде оқығаннан кейін, 1881 жылы ол Аленсон лицейіне түсті, онда әдебиет бойынша бакалавриат емтихандарын тапсырды (ал ғылым бакалавриатын тапсыра алмады). Одан кейін ол Париж маңындағы Ванн қаласындағы Мишель лицейіне оқуға түсті, онда философ Жюль Ланьеоның ықпалына іледі. Оның ерекше зекілігі оны 1889 жылы Ecole Normale Supérieure-ге, ал 1892 жылы философия бойынша агрегацияға жеткізді. Бұл оған философия пәнінің мұғалімі болуға мүмкіндік берді, осы мамандықты ол Лориан, Руан, Париж мектептерінде және әсіресе 1909 жылдан бастап Генри IV лицейінде оқытты, онда ол Ecole Normale-ге дайындық сыныптарын жүргізді. Сартрдың мансабы да содан кейін, қырық жыл өткен соң, осыған ұқсас жолмен басталды. Ален 1933 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі үзіліс есебінен, Генри IV лицейінде сабақ берді, докторантураны аяқтау және университет жүйесінде жұмыс істеуден бас тартты. Осы жылдары ол шабыттандыратын ұстаз ретінде танымал болды; оның студенттерінің арасында Симон Вейль және Жорж Кангуйлем сияқты көрнекті философтар, Андре Моруа, Жюльен Грак және Роджер Жюдрин сияқты жазушылар, тіпті қазіргі Еуропаның негізін қалаушы Морис Шуман сияқты көрнекті саяси қайраткерлер де болды. Аленнің ықпалы оның сабақтарымен ғана шектелмеді: Жан-Поль Сартр мен Симон де Бовуар оның ашық лекцияларына қатысты, ал Реймонд Арон оның жақын досы болды.

"Ұсынымдар"

1903 жылы Руандағы радикалдық партияны қолдау мақсатындағы саяси қызметінің бір бөлігі ретінде ол партияның «La Depêche de Rouen et de Normandie» газетінде қысқа мақалалар жаза бастады. Ол оларды «propos» деп атады, бұл сөзді аудару қиын; ол ұсыныс, пікір және ең қарапайымы – ойлар дегенді білдіреді. 1906 жылы және Парижге көшкеннен кейін Ален мұндай жазуды күнделікті міндет етіп алды және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін осыны жалғастырды. Соңғы мақаласын жазған кезде, полкіне бара жатқан пойыз ішінде, ол үш мыңнан астам мақала жазған еді. Жалпы оқырман қауымына арналған, қысқа және айқын стильде, керемет сөйлемдер мен афоризмдермен жазылған бұл қысқа мәтіндер тез арада көптеген жанкүйерлерге ие болды. Олар өзекті және күнделікті оқиғалардан шабыт алды; бастапқыда ол негізінен саясат туралы пікір білдірді, бірақ оның философиясы мен кең қызығушылықтары да осы импровизациялардың бастауы болды. Ален кейін айтқандай, ол адамдарға өмір жолынан көздерін аудару үшін өткендерге жебе тастағанды ұнатқан, оларды қоздырғанды жақсы көреді. Оның өзінің айтуынша, философияны журналистикаға жат деп санамағандықтан, ол журналистиканың жаңа жанрын ойлап тапты. Бір ғана құрметтейтін адам, француз социалистік көшбасшысы Жан Жорес: «Propos маған көп жағынан француз прозасының шедеврі болып көрінеді».

Ол 1921 жылы осы мақалаларды қайтадан жаза бастады, бірақ бұл жолы баяу темппен және басқа журналдарда, негізінен «Libres Propos» журналында, 1936 жылға дейін жазып, барлығы шамамен бес мың мақала жазды. Олар кітап түрінде жиналып, кейбіреулері тақырып бойынша бөлінді, сондықтан саясат, білім, дін, экономика, табиғат, эстетика, әдебиет және т.б. туралы «propos» жинақтары пайда болды. Францияда әрқашан басылып келе жатқан бестселлер – «Propos sur le Bonheur» (қазақша аудармасы – «Ален бақыт туралы»).

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс жақындаған сайын Ален жазбаларында Еуропадағы бейбітшілік үшін күш салды, ал соғыс басталғанда, өз пікірінен қайтпай, қырық алты жасында дереу ерікті болып тіркелді. Ол жазғандай, жай ғана азаматтық өмірде қалуға шыдамады, ал "жақсылар", оның ішінде өз шәкірттері де, қаза табатын жерге жіберілді. Ол артиллерия бөліміне жіберілді, онда майдан желісінде адал телефон операторы болып қызмет етті және офицерлік шенге көтерілуден бас тартты. 1916 жылы Верденге оқ-дәрі тасымалдайтын арбаның дөңгелегі оның тобығын жарақаттады. Бірнеше апта ауруханада жатқаннан кейін және майданға қайта оралу әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол метеорологиялық қызметке ауыстырылды, содан кейін 1917 жылдың қазан айында демобилизацияланды. Сауығып жатқанда ол қайтадан жазуға кірісті, бұл жолы мазмұны тереңдеу туындылар жазды. Олардың алғашқысы – 1921 жылы жарық көрген «Марс немесе соғыс туралы шындық» (Mars ou la guerre jugée). Онда ол соғыста ең қатты сезінген нәрсе – соғыстың салдарынан туған құлдық, офицерлердің қарапайым солдаттарды жек көруі, оларды жануарлар сияқты қарауы, армияның ұйымдасқан қырғын үшін адамдарды бағынуға мәжбүрлейтін алып машина екендігін жазды.

Кейінгі өмірі мен Екінші дүниежүзілік соғыс

Олтызыншы жылдары Ален белгілі пацифист ретінде саяси белсенділік танытты; 1934 жылы ол антифашистік зиялылардың бақылау комитетін құрушылардың бірі болды. Оқытушылық қызметтен зейнетке шыққаннан кейін көптеген еңбектері жарық көрді, жыл сайын кітаптары шығарылды. Алайда, екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, оны күшті ауру мүгедектер арбасына отырғызды. 1945 жылдың желтоқсанында Габриэль Ландормиге үйленгені оның рухын көтерді, ол одан жиырма жас кіші еді және оған шамамен қырық жыл бұрын ғашық болған.

Дау-жанжал

Жас кезінде Ален Дрейфусты қолдады; оның көптеген еврей достары мен шәкірттері болды. Бірақ, 2018 жылы оның «Journal Inédit 1937–1950» басылымы жарық көргенде, таңдаулы оқылымдардың нәтижесінде кейбір ойлары антисемиттік деп танылды және Аленнің өзінің антисемит екеніне айыптаулар туды. Кейбір ойларын оқу қиынға түседі, бірақ оларды контекстте түсіну қажет. Ален 1938 жылы былай деп жазған: «Мен антисемитизмнен құтылуға ниеттенем, бірақ оған жете алмаймын» (28/1/38). Ол бұл жазбаларды жеке күнделікке, жариялау үшін емес, өз ойларын сынап көру және оларға ой жүгірту үшін жазған. 1943 жылы ол тағы бір ой айтқан, бірақ ол комментаторлардың назарына ілікпеді: «Бақытымызға орай, антисемитизм аяқталады – бұл қатыгездікке төзімділік танытқаным өкінішті» (19/9/1943), ал 1947 жылы: «Мен үшін теңдік – біз тыныс алатын ауа сияқты. Тең құқықтарға күмән туғызудың өзі де зор әділетсіздік. Біз яхудилердің барлық құқықтарынан айырылған деген ойға қарсы тұруымыз керек». Философ ретінде ол өздігінен осындай көзқарастарға ие болғаны таңқаларлық емес; бұл жеңуге тиіс әлсіздік еді, оған сүйеніп әрекет етуге болатын көзқарас емес. Оның жарияланған еңбектерінде антисемитизмнің ешқандай іздері табылмады.

Өлім

Ален 1951 жылдың 2 маусымында Париждегі үйінде қайтыс болды. Ол Пьер-Лашез бейістігінде жерленген.

Философия

Ален жүйе құрмады; оның буынның француз философтарының көпшілігі сияқты, ол жүйелерге сенімсіздікпен қарады, тіпті әріптестерінің көпшілігінен өзгеше, жүйелі философтарды зерттеуге терең қызығушылық танытты. Ол Гегельдің ертедегі (және өте ерекше) түсіндірушісі, Гамеленнің мұқият және жағымды сыншысы, Конттың жақтасы болды – бұл тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырлардың ең ұлы жүйелі ойшылдарының үшi. Философиялық еңбектерінің көптігіне қарамастан, Ален, әлде Монтень мен Паскаль сияқты француз ойшылдарының дәстүріне жақын тұрған. Андре Моруа ұсынған бұл салыстыруды Жорж Кангилем қатаң сынға алды, оны «Аленнің философ ретінде мәртебесін жоққа шығару әрекеті» деп есептеді. Аленнің ой-пікірлері, ең соңында, ерекше заманауи, фрагменттелген түрде өрнектелген және шындық әрқашан жергілікті, нәзік және үнемі қайта қарастырылуға тиіс ой. Оның дәйектілігі, алайда, күшті және Платоннан Декартқа, Гегельге және Контке дейінгі бұрынғы философтарды терең түсінумен байланысты, бұл оның идеяларының біртүтастығымен және белгілі бір тұрақты тақырыптарда көрініс табуымен байланысты. Ален, бәлкім, демократиядағы азаматтың рөліне баса назар аударатын радикалды либерализмді жақтаған саяси көзқарастарымен танымал. Оның философия атынан саяси қатысуға жасаған алғашқы тынысы болды. Солшыл, бірақ идеологиясыз, идеологияға сенімсіз, ол жеке тұлғалардың құқықтарын және ойлау мен әрекет ету еркіндігін қорғайды. Азаматтың рөлі парадокспен сипатталады: заңдарға бағыну және барлық заңды жолдармен билікке қарсы тұру. Ален демократияны берік қорғады, халықаралық аренада бейбітшілікті талмай жақтады. Оның жазбаларындағы жеке адамның еркіндігіне баса назар аудару жиі кездеседі. «Мен еркіндік туралы басқа нәрселерден гөрі көбірек ойладым». Ол француз тіліндегі «penser, c’est peser» – «ойлау – салмақтау» деген сөз тіркесінің ойыншылдығын ұнатты. Бұл оның «ақыл» (esprit) туралы берген анықтамасымен кеңейтілуі мүмкін: «ол, түбінде, күмән күші, ол өзін барлық механизмдерден, тәртіптен, қасиеттерден, міндеттерден, догмалардан жоғары қою, оларды бағалау, бағындыру және оларды тек өзіне ғана борышты бостандықпен алмастыру қабілеті». Ақыл-ойының бостандығы мен жеке тұлғаның бостандығы арасындағы бұл байланысты Сартр, де Бовуар және Камюмен байланысты 1940 жылдардың экзистенциализмінің бастапқы көрінісі деп қарастыруға болады. Ол Кант пен Лагноның ықпалымен сананың рөлін баса көрсететін, әлемді идеялар арқылы ғана қабылдауға болатын сананың күрделі теориясын ұсынды. Сондай-ақ, Ален өзінің ерекшелігін мәлімдеген және Сартр «L’Imagination» (1936) және «L’Imaginaire» (1940) еңбектерінде талқылаған қиял теориясы бар. Оның кейінгі еңбектері, негізінен «Құдайлар», дін тақырыбына арналған. Ален енді дінге сенбесе де, діндегі адамдық сезімнің күшін, әсіресе пұтқа табынушылық пен христиандықтағы оны көрсетеді, онда ол Мәсіхті билік пен күшті қабылдамау символы ретінде құрметтейді. Жалпы, оның философиясының мақсаты – ойлауға және рационалды ойлауға үйрету, алдын ала пікірлерден сақтану. «Ойлау – «жоқ» деу. «Иә» деген белгі – ұйықтап жатқан адам, ал ояну – бас шайқап, «жоқ» деу». Адамгершілікке ұмтылған картезиан, ол – «ақылды оятушы», еркіндікке құштар.

Alain did not develop a system; like most French philosophers of his generation he distrusted systems, even though, contrary to most of his colleagues, he did show a deep interest in studying systematic philosophers. He was an early (and quite unique) commentator of Hegel, a thorough and favourable critic of Hamelin, an admirer of Comte, three of the greatest systematic thinkers of the nineteenth and twentieth centuries. Despite the presence of his closely argued philosophical books, Alain is perhaps best placed in a tradition of French thinkers like Montaigne and Pascal. This comparison, favoured by André Maurois, was vigorously challenged by Georges Canguilhem who saw in this a way of denying “Alain his dignity as a philosopher.” In the end, Alain's thought is a typically modern one, which expresses itself in a fragmented way and for which truth is always local, precarious and constantly to be revised. Its coherence is, nevertheless, undeniable and features deep understanding of previous philosophers, from Plato through Descartes to Hegel and Comte, which correlates with the unity of his ideas, and its expression in certain regular themes. Alain is probably best known for his views on politics which argue for a radical liberalism concerned with the role of the citizen in a democracy. His was the first attempt at political engagement by a philosopher in the name of philosophy. A man of the left, but without any ideology, distrustful of ideology, he defends the rights of individuals and their freedom to think and act. The role of the citizen was summed up in a paradox: to both obey and resist: that is, obey the laws but resist power by all legitimate means. Alain remained a firm defender of democracy; on the international front, he was an untiring defender of peace. This emphasis on individual freedom runs throughout his writing. “I have not thought about anything as much as about freedom of judgement”. He liked the play on words in French of ‘penser, c’est peser’ – to think is to weigh. This can be expanded through a definition he gave of ‘mind’ (esprit): “which is at bottom the power of doubt, which is to raise oneself above all mechanisms, order, virtues, duties, dogmas, to judge them, subordinate them, and replace them by freedom, which only owes anything to itself.” This link between the freedom of the mind and the freedom of the individual can be seen as providing the opening scene to the Existentialism of the 1940s associated with Sartre, de Beauvoir and Camus. He had a sophisticated theory of perception, influenced by Kant and Lagneau, that emphasized the role of the mind in perception, that the world is only grasped through ideas. And also a theory of the imagination, for which Alain claimed some originality and with which Sartre engaged in both L’Imagination (1936) and L’Imaginaire (1940). His later works, principally Les Dieux, discussed religion. Though no longer a believer, Alain brings out the force of the human expression in religion, mainly in paganism and Christianity, where he admires the figure of Christ as a rejection of power and force. Overall, the aim of his philosophy was to teach reflection and rational thought, avoiding prejudices. “To think is to say no. Note that the sign for yes is that of a person falling asleep; while to wake up is to shake the head and say no.” A humanist Cartesian, he is an ‘awakener of the mind’, passionate for liberty.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Құдайлар", 1974 жыл, Нью-Йорк, "Жаңа бағыттар" және 1975 жыл, Лондон, "Шато және Виндус". 1988 жылы қайта басылып шыққан, Лондон, "Квартет". Ричард Певердің "Les Dieux" кітабының аудармасы.

Аленнің бақыт туралы ойлары, 1973 жыл, Нью-Йорк, "Унгар", 1989 жылы қайта басылды. Роберт Д. және Джейн Е. Коттреллдің "Propos sur le bonheur" кітабынан аударма. Марс немесе соғыс туралы шындық, 1930 жыл, Лондон; Торонто: "Джонатан Кейп". Дорис Муди мен Элизабет Хиллдің жасаған нашар аудармасы, Андре Моруаның кіріспесімен.