Киев қаласындағы Әулие София соборы

Кіріспе

Киевтегі София соборы, Украина – Киев Русінің сәулеттік ескерткіші. Бұрынғы собор – қаланың ең танымал ескерткіштерінің бірі және Киев үңгірлеріндегі монастырь кешенімен бірге Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген Украинадағы алғашқы мұралық нысан. 2010 жылдың соңында ЮНЕСКО бақылау миссиясы Киев Печерск лаврасына барып, нысанның жағдайын тексерді. Ол кезде Мәдениет министрі Михайло Кулыняк тарихи нысанға, Қасиетті София соборымен бірге, ұйымның "қара тізімінен" қауіп төнбейтінін мәлімдеді. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитеті 2013 жылдың маусым айында Киев Печерск лаврасы мен София соборы және оған байланысты монастырлық ғимараттар Дүниежүзілік мұра тізімінде қалады деп шешті. Бұл шешімнің бір себебі – ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра бағдарламасы бойынша Киев Печерск лаврасы мен София соборы бір кешен ретінде танылған, ал Украинада оларды әртүрлі мемлекеттік органдар басқаратын. Қазіргі уақытта ол мұражай болып табылады. Украин тілінде собор "Собор Святої Софії" (Собор Святої Софії) немесе "Софійський собор" (Софійський собор) деп аталады. Собор кешені – "Киев Софиясы" ұлттық қасиетханасының негізгі құрамы және мұражайы, бұл собор кешенін, сондай-ақ ел бойынша тағы төрт тарихи ескерткішті сақтауға жауапты мемлекеттік мекеме.

Тарих

Собор Константинопольдегі (қазіргі Стамбул) 6 ғасырғы Агия София (Киелі Даналық) соборының атымен аталады, ол София есімді нақты бір әулиеге емес, Киелі Даналыққа арналған. Алғашқы негіздер 1037 немесе 1011 жылы қаланды, бірақ собордың құрылысы екі онжылдыққа созылды. Бір теория бойынша, Ярослав Зерді 1037 жылы көшпелі печенегтерге (кейін олар Киевке ешқандай қауіп келтірмеді) қарсы жеңіске жеткенін тойлау үшін Киелі София соборының салынуына демеушілік етті. Соборды 30 жыл бойы зерттеген тарихшы, доктор Надя Никитенконың айтуынша, собор 1011 жылы Киев Русінің Ұлы князі Владимирдің тұсында, Ярославтың әкесі кезінде салынған. Бұл ЮНЕСКО және Украина тарапынан қабылданды, олар 2011 жылы собордың 1000 жылдығын атап өтті. Құрылыста 5 кеме, 5 апсида және (византиялық сәулет үшін таң қалдыратын) 13 күмбез бар. Ол үш жағынан екі қабатты галереялармен қоршалған. Сыртқы қабырғалары бұрын тас қалаумен жабылған. Ішінде 11 ғасырға жататын мозаикалар мен фрескалар сақталған, оның ішінде Ярославтың отбасының және Оранның бұзылған бейнесі бар. Бастапқыда собор Киев княздарының, оның ішінде Владимир Мономахтың, Всеволод Ярославичтің және собордың негізін қалаушы Ярослав I Дананың жерленген орны болды, бірақ бүгінгі күнге дейін тек соңғысының қабірі сақталған (суретке қараңыз). 1169 жылы Владимир Суздальдың Андрей Боголюбскийі Киевті тонағаннан кейін, ал 1240 жылы Руське шапқыншылықтан кейін собор құлдырап қалды. Ол 16 ғасырда, Польша-Литва одағы католик және православие шіркеулерін біріктіруге тырысқан кезде қайта жаңартылды. 1595-96 жылдардағы Брест униясынан кейін Киелі София соборы Украина грек-католик шіркеуіне тиесілі болды, ол жөндеу жұмыстарын тапсырды және ғимараттың жоғарғы бөлігі итальяндық сәулетші Октавиано Манчинидің жобасымен украин барокко стилінде қайта салынды, бірақ византиялық интерьерін сақтап, оның сұлулығын жоғалтпады. Бұл жұмыс 1767 жылға дейін казак гетманы Иван Мазепаның басшылығымен жалғасты. Осы кезеңде Киелі София соборының маңында қоңырау мұнарасы, монастырь асханасы, нан пісіру орны, "Митрополит үйі", батыс қақпалары (Зборовский қақпалары), Монастырь қонақ үйі, Бауырластық кампусы және бурса (семинария) салынды. Бұл ғимараттардың барлығы, сондай-ақ қайта құрудан кейінгі собор украин бароккосының ерекшеліктерін көрсетеді. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін және 1920 жылдардағы кеңестік дінге қарсы науқан кезінде үкімет соборды бұзуды және оның орнына "Перекоп батырлары" саябағын (Қырымдағы азамат соғысындағы Қызыл Армияның жеңісінің құрметіне) құруды жоспарлады. Собор бұзудан құтылды (бірақ оның қарсысындағы Қасиетті Михаилдың алтын күмбезді монастыры 1935 жылы жарылды). Қазіргі таңда бұл кешен Украинаның христиандық мұражайы болып табылады, оның көп бөлігі туристерді құрайды. 2007 жылдың 21 тамызында Киелі София соборы сарапшылар мен интернет қауымдастығының дауысына сәйкес Украинаның жеті кереметінің бірі деп танылды. 2023 жылдың қыркүйегінде Киев Ресейдің Украинадағы соғысының салдарынан ЮНЕСКО-ның "қауіпті" Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. БҰҰ-ның бұл қадамы осы орынға көмек беру және қорғау мақсатында жасалды.

The cathedral is named after the 6th century Hagia Sophia (Holy Wisdom) cathedral in Constantinople (present day Istanbul), which was dedicated to the Holy Wisdom rather than to a specific saint named Sophia. The first foundations were laid in 1037 or 1011, but the cathedral took two decades to complete. According to one theory, Yaroslav the Wise sponsored the construction of the Saint Sophia Cathedral in 1037 to celebrate his decisive victory over the nomadic Pechenegs in 1036 (who thereafter were never a threat to Kyiv). According to Dr. Nadia Nikitenko, a historian who has studied the cathedral for 30 years, the cathedral was founded in 1011, under the reign of Yaroslav's father, Grand Prince of Kievan Rus, Vladimir the Great. This has been accepted by both UNESCO and Ukraine, which officially celebrated the 1000th anniversary of the cathedral during 2011. The structure has 5 naves, 5 apses, and (quite surprisingly for Byzantine architecture) 13 cupolas. It is surrounded by two tier galleries from three sides. Measuring , the exterior used to be faced with plinths. On the inside, it retains mosaics and frescos from the 11th century, including a dilapidated representation of Yaroslav's family, and the Orans. Originally the cathedral was a burial place of the Kievan rulers including Vladimir Monomakh, Vsevolod Yaroslavich and the cathedral's founder Yaroslav I the Wise, although only the latter's grave survived to this day (see picture). After the pillaging of Kyiv by Andrei Bogolyubsky of Vladimir Suzdal in 1169, followed by the Mongol invasion of Rus' in 1240, the cathedral fell into disrepair. It was greatly rebuilt in its modern splendor in the 16th century, when the Polish–Lithuanian Commonwealth was trying to unite Catholic and Orthodox churches. Following the 1595–96 Union of Brest, the Cathedral of Holy Sophia belonged to the Ukrainian Greek Catholic Church which commissioned the repair work and the upper part of the building was thoroughly rebuilt, modeled by the Italian architect Octaviano Mancini in the distinct Ukrainian Baroque style, while preserving the Byzantine interior, keeping its splendor intact. The work continued under the Cossack Hetman Ivan Mazepa until 1767. During this period around Holy Sophia Cathedral a bell tower, a monastery canteen, a bakery, a "House of Metropolitan", the western gates (Zborovski gates), a Monastic Inn, a Brotherhood campus and a bursa (seminary) were all erected. All of these buildings, as well as the cathedral after the reconstruction, have distinctive features of Ukrainian Baroque. After the October Revolution of 1917 in Russia and during the Soviet anti religious campaign of the 1920s, the government plan called for the cathedral's destruction and transformation of the grounds into a park "Heroes of Perekop" (after a Red Army victory in the Russian Civil War in Crimea). The cathedral was saved from demolition (the opposite St. Michael's Golden Domed Monastery was blown up in 1935 After events such as those no religious body has yet been given the rights for regular services. The complex now remains a secular museum of Ukraine's Christianity, with most of its visitors being tourists. On 21 August 2007, the Holy Sophia Cathedral was named one of the Seven Wonders of Ukraine, based on votes by experts and the internet community. On September 2023, Kyiv was listed as a World Heritage “in danger” because of Russia’s war in Ukraine. This move by the United Nations was an effort to produce aid and protection for the site.