Кіріспе

Оскар Уайльдтың ертегілер жинағы. «Анар үйі» – Оскар Уайльдтың 1891 жылы жарық көрген, «Бақытты ханзада және басқа да ертегілер» (1888) жинағынан кейінгі екінші жинағы. Уайльд бір күні бұл жинақтың «британдық балаларға да, британдық қоғамға да арналмағанын» айтқан.

Әсерлер

Уайльдтың ертегілеріне Гримм ағайындылары мен Ханс Кристиан Андерсен зор әсер еткен. Ол парадоксқа негіделген диалектикалық тәсілін және педерастиялық кодекс туралы ұғымын Платоннан алды. Бұған қоса, Уайльд Уолтер Патердің күшті ықпалында болды, Патердің «Ренессанс: өнер және поэзия тарихындағы зерттеулер» атты еңбегін өзінің «алтын кітабы» деп атап, онысыз ешқайда шықпағанын айтты. Оны «декаданстың гүлшешесі; оны жазған сәтте соңғы дабыл естілуі керек еді» деп те атады. Дегенмен, Уайльд оқырмандарды қатал тазалықтан алшақтатса, ертегілерінде жаңа құмарлықтарды ұсынып, идеалистік сезімталдық сыйлайды.

Жас патша

Өлімге жақындаған қарт патша, кедей отбасында өмір сүрген құпия немересінің таққа мұрагер болатынын ашады. Патшаның қызметшілері ұлын әкеледі. Ұл өмір салтының өзгеруіне қуанып, айналасындағы барлық байлыққа тәнті болады. Ол өзіне көбірек өнер туындыларын, әшекей тастар мен байлықтар әкелуге бұйрық береді. Ол жұмысшылармен толы, азық-түліксіз шеберхананы армандайды. Жас патша жұмысшылардың біреуінен олардың қожайыны кім екенін сұрайды, ал жұмысшы қожайынының бай адамның тіршілігін кешіп жатқан кедей адам екенін түсіндіреді, және олар оған халат тігу үшін жұмыс істеп жатқанын біледі. Оның тағы бір арманы болады, онда жас жұмысшы жас патшаның жездісі үшін інжу-маржан жинап жүріп қайтыс болады. Үшінші арманында Өлім мен Ашкөздік жас патшаның тәжі үшін жұмыс істеп жатқан жұмысшылар үшін таласады. Оянғаннан кейін жас патша халат, тәж және жездіні киюден бас тартады. Бастапқыда халық бұл шешімге наразы болады, бірақ ақырында халық патшаның таңдауын құрметтейді.

Инфантаның туған күні

Испаниядағы бір ханшайым он екінші туған күнін тойлап жатыр, ханшайымды көңіл көтеру үшін әртістер шақырылады, ал ол билейтін карлыққа қызығушылық танытады. Бірақ, сарайдағы ешкім оның сыртқы түріне байланысты карлыққа жақындағысы келмейді. Кейін ханшайым карлыққа ақ гүл сыйлайды, ол бұл оның өзіне ғашық екенін білдіреді деп ойлайды. Олар орманға барады және билеуге кіріседі. Карлық ханшайыммен бірге қашып кетуді армандай бастайды. Ол айнадағы өз бейнесін көріп, өзін есімнен жаңылып, корқынышты нәрсе деп ойлайды. Карлықтың түсінуі бойынша, ханшайым онымен тек мазақтау үшін ғана араласады. Содан кейін ханшайым кіріп келіп, карлықтан өзі үшін билеуін талап етеді, бірақ ол жауап бермейді, себебі жүрегі сынып қайтыс болады. Сонда ханшайым енді жүрегі бар адамдармен ойнамайтынына уәде береді.

Балықшы мен оның жаны

Балықшы су қызын ұстап алады, ол оны өте әдемі деп санайды және оны ұстап қалуға тырысады, бірақ ол оны босатуды сұрайды. Ол қызды шақырғанда, ол келіп, ән айтып, балық аулай алады деген шартпен келіседі. Ол теңіз қызына ғашық болып, оған үйленуге өтініш жасайды, ол оған жаны болмаса, ол мұны істей алмайтынын түсіндіреді. Балықшы жас сиқыршыны көреді, ол сиқыршылар демалыс күні онымен билеген жағдайда, оның жанынан құтылуға көмектесуге келіседі. Ол балықшыға көлеңкесін аяғынан алып тастаса, оның жанынан құтылатынын айтады. Олар ажырамас бұрын, оның жаны балықшыдан оны жүрексіз жібермеуін сұрайды, бірақ балықшы бас тартады. Жан жыл сайын қайтып келіп, балықшыны шақыруға уәде береді. Келесі екі жылда жан даналық пен байлық туралы әңгімелер әкеледі, бірақ балықшы сүйіспеншілік үшін бұлардың бәрін жоққа шығарады. Үшінші жылы жан балықшыны өзіне қосылуға шақырады, бірақ ол балықшыны алдап, саудагерді өлтіреді, өйткені жанның жүрегі жоқ. Ол теңіз қызына қайта оралуға тырысады, бірақ ол қайта оралмайды. Екі жылдан кейін теңіз қызының өлі денесі жағаға шығады, балықшының жүрегі қаза болады, ол жанмен бір-біріне қосылады. Балықшы суға батып, қайтыс болады.

Жұлдызша бала

Бір кедей ағаш кесуші сәбиді тауып, оны үйіне алып, өз баласы ретінде тәрбиелеуді шешеді. Бала өсіп, әдемі жігітке айналады, бірақ ол қатыгез болып, жануарлар мен адамдарды азаптап жүреді. Бір күні ол бір қарт әйелді таспен атты, сонда ағаш кесуші жігітке тоқтауға бұйрық берді. Қарт әйел дем алды, себебі ол 10 жыл бұрын осы жігітті дүниеге келтірген еді. Жігіт жиреніп, оның анасы екеніне сенгісі келмеді. Ол достарымен ойнауға жүгірді, бірақ олар онымен ойнаудан бас тартты, себебі ол бақаға ұқсайтын еді. Ол өзенге қарай жүгіріп, өз бетінде бақаның жүзі мен қабыршақтары бар екенін көрді. Анасын қабылдамағаны үшін осылай өзгергенін түсінген ол оны іздеп, кешірім сұрауға бет түзеді. Ол үш жыл бойы әлемді шарлады, ешкім оған көмектеспеді, соңында бір қартқа сатылды. Қарт кісі жігітке ақ, сары және қызыл түсті үш алтын тауып әкелуді тапсырды. Бірақ ол әр алтын тапқан сайын, ақша сұраған кедейге сыйлап беретін. Үшінші рет кедейге көмектескенде, оны бүкіл қала құрметтеп, марапаттады. Ол әдемі ханзада атанды, ата-анасы патша мен патшайым екенін білді және ақырында тақты иеленді.

Эстетизм

Уайльдтың әдеміліктің егжей-тегжейлі сипаттамалары, дәстүрлі жақсылық пен басқа ертегілердегі "әлеуметтік нормалар" түсінігінен бөлек болғандықтан, оның өзіндік кемелдігі мен мәніне айналады. "Жас патша" басты кейіпкері әдемі нәрселерді іздейді, тіпті осының үшін басқалардың құрсанында қалса да. "Инфантаның туған күні" әңгімесінде сұлулықтың идеалдары шын мәнінде беткей ғана, себебі идеалды сұлу деп есептелген ханшайым қатыгез. "Балықшы мен жаны" әңгімесінде эстетикалық құштарлықтың қауіпті екенін көрсететін ізденіс баяндалады. Жиынның соңғы әңгімесі "Жұлдызды бала" әдеміліктің егжей-тегжейлі сипаттамаларын ұсынады, және Инфанта сияқты, бала да сыртқы келбетіне қарамастан мақтаншақ және текетірес. Оның сыртқы түрі мінезін анықтамайтындықтан, оның сұлулығы бекерге кетеді.

Яһудилік-христиандық бейнелер

Жинақтың атауы еврей-христиандық бейнелерін ойға келтіреді, гранат жемістілік, құлшылық және қайта тірілумен байланысты екені ескеріледі. Яһудилер үшін гранат әдеміліктің символы болып табылады. Екі мәдениетте де гранат «эстетикалық нысан» ретінде қарастырылады. Гранат сән-салтанат, зәулімдік және шалқымалықтың символы ретінде бейнеленеді, бұл сән-салтанат пен эстетика туралы әңгімелердегі егжей-тегжейлі сипаттамаларға сай келеді. «Жас патша» повесіндегі бас кейіпкер «Христос сияқты» бейнеленеді және рухани өзгеріске ұшырайды, ол бөлмеге және халқына «Құдайдың нұрын қабылдап, таратып» жібереді. Шаруа болып өскен жас патша христиан болады, Құдайдан тәж киеді және «жаңа эстетикалық әлемге енеді, онда христиандық эстетизмнің ең жоғары формасы болып табылады». «Балықшы мен оның жаны» повесі христиандық бейнелерді ұқсас зерттейді, сонымен қатар азғыру, махаббат, құлшылық және күнә тақырыптарына тоқталады, ал оқиға Киелі кітаптарды еске түсіретін стильде баяндалады. Гранаттың «тәтті шырынын» ішкен жан күнә мен азғыруға батып кетеді. Повестің соңында балықшы «христиан болады», қабірінде Құдайдың мейірімі мен сүйіспеншілігін сезінеді, бұл «ашулы дін қызметкерінің өзгеруіне әкеледі, ол барлық құшақтайтын махаббат туралы айтады және Құдайдың барлық жаратылыстарын баталайды».

Грек мифологиясы

Грек мифологиясында анар қан мен зорлық-зомбылықты, сондай-ақ өлімнен туған өмірді де білдіреді. Ежелгі Грецияда анар Персефона мифінде ең маңызды орын алады. Персефона анар тұқымын жегендіктен, жылдың белгілі бір мезгілінде жер астында және жер бетінде болуға мәжбүр болды. Осы цикл анар жеуге байланысты азғырылу мен нәтижесі ретінде туындады. Грек мифологиясында анарды қолданудың ұқсас аллегориялық тұрғысы "Балықшы мен жаны" әңгімесінде де кездеседі. Әңгімедегі анар бейнесінің қайталануы, жанның саяхаттайтын жерлері ретінде азғыру, зәулімдік және қауіпті көрсетеді: Анар көшесі және анар бағы. Жанның анар шырынын ішуі Персефонаның тұқым жеуімен саякес келеді және "жанның өтетін жерлері моральдық әлемді құрайтынын көрсететін сигнал болып табылады". Әңгіменің соңы Персефона мифіндегі өмір мен өлім циклына да сілтеме жасайды – шөлге айналған қабірлер мен кетіп қалған теңіз халықтары.