Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық Рим-католик архиепископы (1867–1951)
Polish Roman Catholic archbishop (1867–1951)
Адам Стефан Станислав Бонифаций Йозеф Кардинал Сапиеха (14 мамыр 1867 – 23 шілде 1951) – 1911 жылдан 1951 жылға дейін Краков архиепископы қызметін атқарған, Католик шіркеуінің жоғары дәрежелі поляк дін қызметкері. 1922–1923 жылдары ол Екінші Польша Республикасының (Польшалық Жеңіс Республикасы) сенаторы болды. 1946 жылы Папа Пий XII оны кардинал атағына көтерді.
Prince Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Cardinal Sapieha (; 14 May 1867 – 23 July 1951) was a senior ranking Polish prelate of the Catholic Church who served as Archbishop of Kraków from 1911 to 1951. Between 1922 and 1923, he was a senator of the Second Polish Republic (Polish Rzeczpospolita). In 1946, Pope Pius XII created him a Cardinal.
Ерте өмір
Сапиха 1867 жылы Австрия империясының құрамындағы Красицын қаласында дүниеге келді. Оның әулеті, бастапқыда Ұлы Литва Герцогтығынан шыққан, поляк аристократиясының мүшелері болды. Ол ханзада Адам Станислав Сапиха Коденски мен ханзада Ядвига Клементина Сангушко Лубартовичтың, ханзада Владислав Иероним Сангушконың қызы, жеті баласының ең кішісі еді. Оның үлкен ағасы, ханзада Владислав Леон Сапиха, Бельгия королевасы Матильданың бес тумағының атасы.
Sapieha was born in 1867 in the castle of Krasiczyn, then part of the Austrian Empire. His family, originally from the Grand Duchy of Lithuania, were members of the Polish nobility. He was the youngest of the seven children of Prince Adam Stanisław Sapieha Kodenski and Princess Jadwiga Klementyna Sanguszko Lubartowicza, daughter of Prince Władysław Hieronim Sanguszko. His elder brother, Prince Władysław Leon Sapieha, is the great grandfather of Queen Mathilde of the Belgians.
Білім беру және ерте кәсіби білім
1886 жылы Львов гимназиясын бітіргеннен кейін, ол Вена университетінің құқық факультетіне түсіп, бірден Лильдегі католик институтында құқық тануды бастады. 1887 жылы Вена университетінің сертификаты негізінде Сапиеха Краковтағы Ягеллон университетінде оқуын жалғастырды. Екі жылдан кейін ол емтиханды тапсырып, оқуын жалғастыру үшін Венаға оралды, онда 1890 жылға дейін болып, бітіру туралы куәлік алды. Сол жылы ол Инсбрук университетінде теологиялық білім алуын бастады, ал 1892 жылы Львовтағы Үлкен Рим-католик теологиялық семинариясының үшінші курсына қабылданды. Одан кейін ол Римдегі Папа Григорий университетінде білім алды, онда 1 қазан 1893 жылы Львов (Львов, Лемберг) дінінің қызметкері ретінде тағайындалды. Сапиеха әкесі алдымен Язловецке (колледж) мектепке және Львов архиепископтығының Язловецтегі монастырына капеллан ретінде жіберілді, ал 1895 жылдың қазанында Римде оқуын жалғастырды. Ол онда Папалық шіркеу академиясында азаматтық және канондық құқық бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Сонымен қатар, ол Папалық шіркеу абырой академиясында дипломатияны оқыды. 1897 жылы туған жеріне оралғаннан кейін Львовтағы епархиялық семинарияның проректоры болып тағайындалды, бірақ ақырында оның ректоры болды. Жас діни қызметкерлерді оқытуға қатысты талаптар оны көңілінен шығармағандықтан, ол қызметтен кетті. Америка Құрама Штаттарына жарты жылдық сапардан кейін, 1902 жылдың қазанында Львовтағы Әулие Николай қауымының викарийі болып тағайындалды. 1905 жылы Сапиеха папаның камерарийі болып тағайындалды және Римге жіберілді, онда ол Польшадағы Рим-католик шіркеуіне қатысты мәселелер бойынша кеңесші болды, сондай-ақ, Львовтың армян католик архиепискобы Иозеф Теодоровичтің (Сапиеханың ұзақ жылдық досы) Польшадағы Рим-католик шіркеуінің Рим Куриясында өкілдігін қамтамасыз ету идеясын іске асыруға көмектесті.
After graduating from gymnasium in Lwów in 1886, he enrolled in the Law Department at the University of Vienna, starting simultaneously law studies at Institut Catholique in Lille. In 1887 on the basis of his certificate from the University of Vienna Sapieha continued studies at the Jagiellonian University in Kraków. After two years he passed the examination and returned to Vienna for further studies, where he remained until 1890, obtaining the certificate of completion. In the same year he began theological studies at the University of Innsbruck, and in 1892 signed up for the third year of the Major Roman Catholic Theological Seminary in Lviv. He was then educated at the Pontifical Gregorian University in Rome, where he was also ordained as priest of Lviv (Lwów, Lemberg) on 1 October 1893 by Bishop Jan Puzyna de Kosielsko (later Bishop of Kraków and Cardinal). Father Sapieha was despatched first to Jazłowiec (college) to act as chaplain to the school and to the attached convent in Yazlovets in the Archdiocese of Lwów, before, in October 1895, he started further studies in Rome. There he obtained a doctorate of civil and canon law at the Pontifical Ecclesiastical Academy. At the same time he studied diplomacy at the Pontifical Academy of Ecclesiastical Nobles. After returning to the home country in 1897, he was designated vice rector of the diocesan seminary in Lviv and eventually became its rector. He resigned because he was discouraged by the imposed rules of education of young priests. After a half year trip across the United States of America, he was designated a vicar of the St. Nicholas congregation in Lviv in October 1902. In 1905 Sapieha was appointed a papal chamberlain, and sent to Rome where he was a consultant on matters concerning the Roman Catholic Church in Poland, in the annexed territories, the realization of an idea by Lviv Armenian Catholic Archbishop Józef Teodorowicz (who was the Sapieha's long term friend) to have a representative of the Roman Catholic Church in Poland at the Roman Curia.
Епископ
Сапиеха 1911 жылғы 24 қарашада Краков епископы болып тағайындалды және сол жылдың 7 желтоқсанында Сикстин капелласында Папа Пий X-тің қолдарынан назар алды. 1915 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына көмек көрсету үшін комитет құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Сапиеха Киелі Тақ пен жаңадан қайта жандандырылған Польша мемлекеті арасында жасалған жаңа конкордатқа қарсы күресті. Ол Польша шіркеуі мемлекеттен толығымен тәуелсіз болуы керек және оның басшысы Варшава архиепискобы болуы тиіс деп мәлімдеді. Бұл көзқарас 1919 жылғы 26-30 тамызда Гнезнода өткен поляк епископтарының соғыстан кейінгі алғашқы съезінде Папа Бенедикт XV-тің нунциясы, кейіннен папа болған архиепископ Ахилл Раттимен қақтығысқа әкелді. Сапиеха поляктар өз істерін сыртқы әсерден тыс шешуі керек деп ойлады және Раттиден конференц залдан кетуін сұрады. 1922 жылы Ратти Папа Пий XI болғаннан кейін, Сапиеханы кардинал етіп тағайындамады, тіпті оның Краков епископы лауазымындағы екі ізашары осы құрметке ие болған болатын, тіпті Краков архиепископтыққа көтерілгеннен кейін де. 1922 жылы Сапиеха Ұлттық Бірлік партиясының Христиандық Одағынан сенатор болып сайланды. Ол Габриэль Нарутовичтің қазасына байланысты асхана рәсімін өткізіп, үндеу жариялады. Бұл сенатор ретінде айтқан жалғыз сөзі болды, себебі сол кездегі папалық мандат дін қызметкерлеріне мемлекеттік лауазымдарды атқаруға тыйым салған. 1923 жылғы 9 наурызда ол отставкаға кетті. Сапиеха 1925 жылы Краков епархиясы архиепископтық мәртебеге көтерілген кезде митрополит болып тағайындалды. 1926 жылы Ягеллон университетінен құрметті доктор ғылымының дәрежесін алды. 1930 жылдың қыркүйегінде оппозиция көшбасшылары тұтқындалып, Брест бекінісіне қамалғаннан кейін архиепископтар Сапиеха мен Теодорович үкіметті қатты сынады. Осыған қарамастан, үкіметпен болған басқа да эпизодтық келіспеушіліктерге қарамастан, Сапиеха 1936 жылы Ақ Бүркіт орденімен марапатталды. 1937 жылы Пилсудский режиміне (санация) қарсы болған Сапиеха Пилсудскийдің денесін Вавель соборының ішінде Сент-Леонардтың склепінен Күміс Қоңыраулардың астындағы склепке көшіру туралы жанжалды шешім қабылдады. 1939 жылы ол Папа Пий XI-ден жасы мен денсаулығының нашарлауына байланысты отставкасын қабылдауын өтінді, бірақ папа бас тартты. Пий XI қайтыс болғаннан кейін, ол өтінішін 1939 жылғы 19 маусымда жаңа папа Пий XII-ге қайталады. Алдағы соғысты күтіп, Жозеф Бектың ықпалымен ол отставкасын кері алды.
Sapieha was appointed Bishop of Kraków on 24 November 1911 and was consecrated by Pope Pius X in the Sistine Chapel on 7 December of the same year. In 1915, he established a relief committee for victims of World War I. After World War I, Sapieha became a vocal opponent of the new concordat negotiated between the Holy See and the newly resurrected Polish state. He argued that the Polish Church should be completely independent of the state and that its primate should be the Archbishop of Warsaw. This attitude led to a conflict with Archbishop Achille Ratti, Pope Benedict XV's nuncio who later became pope, during the first post war congress of Polish bishops in Gniezno held 26–30 August 1919. Sapieha thought that the Poles themselves should decide their affairs without outside influence and asked Ratti to leave the conference room. After Ratti became Pope Pius XI in 1922, he did not make Sapieha a cardinal even though his two predecessors as bishop of Krakow had been honored with that title, and not even after Krakow became an archdiocese. In 1922, Sapieha was elected senator from the Christian Union of National Unity party. He ordered a memorial service and issued a proclamation on the assassination of Gabriel Narutowicz. It was the only speech he delivered as a senator because papal mandate at the time prohibited clergy from holding public office. He resigned on 9 March 1923. Sapieha was appointed Metropolitan Archbishop in 1925 when the Diocese of Kraków was elevated to the rank of Archdiocese. He received a degree honoris causa from the Jagiellonian University in 1926. In September 1930, after opposition leaders were arrested and placed in confinement at Brest Fortress, Archbishops Sapieha and Teodorowicz strongly criticized the government. Despite this, and other occasional disagreements with the government, Sapieha was awarded the Order of the White Eagle in 1936. In 1937, Sapieha, who had opposed the Pilsudski regime (sanacja), made the controversial decision to move Piłsudski's body, within Wawel's Cathedral, from St. Leonard's Crypt to the crypt under the Silver Bells. In 1939 he asked Pope Pius XI to accept his resignation due to age and failing health, but the pope refused. After the death of Pius XI, he repeated his request to the new pope, Pius XII on 19 June 1939. In anticipation of the upcoming war and at Józef Beck's instigation he withdrew his resignation.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызмет
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Примат Август Хлонд Францияда болғанда, Сапиеха Үшінші рейх тікелей аннексиялаған аумақтардағы поляк шіркеуінің де-факто басшысы болды (Примат Хлондты Познаньның көмекші епископы Валентий Димек өкілдік етті) және ұлттың негізгі көшбасшыларының бірі еді. Ол мүше болған ең маңызды ұйымдардың бірі – Каритас үлгісінде құрылған Ұлттық әл-ауқат кеңесі болды. Соғыс басталғаннан бастап, нацистік оккупация кезінде ол Польша үкіметінің эмиграциядағы үкіметімен бірге тәуелсіздік үшін күресті. Соғысқа дейін Сапиеха еврейлерді «бұзылған нәсіл» деп атап, оларды капиталистік эксплуатация мен коммунизмге кінәлады. Холокост кезінде ол оны ашық түрде де, неміс билігімен жеке хабарласу арқылы да айыптамады. 1944 жылдың тамызында Сапиеха немістер семинария студенттерін тапқанда өлтіре бастағандықтан, поляк семинариясын құпия түрде ұйымдастыруға мәжбүр болды. Ол студенттерін (болашақ Папа Иоанн Павел II, Кароль Войтила да ішінде) Польшаның нацистік оккупациясы кезінде оқуларын аяқтау үшін Краковтағы Епископ сарайына көшірді. Сапиеханың өмірбаяуын жазған Яцек Чайковский 1942 жылғы сәуірде губернатор Ханс Франктің архиепископты Гитлердің туған күніне шақырған жағдайды сипаттайды. Ол неміс шенелігіне: «Жоқ! Олар ештеңе өзгерте алмайды, бірақ менің суретімді түсіріп, поляк епискобы Гитлердің туған күнін құттықтады деп жазады. Оған мен бармаймын деңдер», – деді. Тағы бір оқиғада губернатор Ханс Франк архиепископқа Вавель қамалының кілттерін тапсыруды бұйырды. Сапиеха: «Бірақ сіздер Вавельден кеткенде, оларды маған қайтаруды ұмытпаңыздар», – деп жауап берді.
During World War II, while Primate August Hlond was in France, Sapieha was the de facto head of the Polish church in jurisdictions directly annexed by the Third Reich (primate Hlond was represented by Walenty Dymek, auxiliary bishop of Poznań) and was one of the main leaders of the nation. One of the most important organisations to which he belonged was the National Council of Welfare, created on the model of Caritas. From the war's start of the Nazi occupation, he was an independence activist, working with the Polish government in exile. Before the war, Sapieha referred to Jews as a "depraved race" and blamed them for both capitalist exploitation and Communism. He made no condemnation of the Holocaust while it was occurring either publicly or in private communications with the German authorities. In August 1944, Sapieha was forced to operate the Polish seminary in secret because the Germans began killing seminarians whenever they found them. He moved his students (including the future Pope John Paul II, Karol Wojtyła) into the Bishop's Palace in Kraków to finish their training during the Nazi Occupation of Poland. Sapieha's biographer, Jacek Czajkowski describes the circumstances of the archbishop being invited by Governor Hans Frank to Hitler's birthday party in April 1942. He told the German official: "No! They are not going to change anything, but they will take a photograph of me and write that a Polish bishop arrived at Hitler's birthday party with best wishes. Tell him I will not come." Another such anecdote recalls when governor Hans Frank ordered the archbishop to hand him the keys to the Wawel Castle. Sapieha replied: "But don't forget to give them back to me when you will be leaving Wawel."
Кардинал
1945 жылы наурыз айында ол "Тыгодник Повшечный" басылымын шығаруға бастама жасады. 1946 жылдың 18 ақпанында Санта-Мария-Нуова атағымен кардинал тағайындалды. 1946 жылдың 1 қарашасында ол Кароль Войтилаға епископтық резиденциясының шіркеуінде діни сан берді. Кильце погромынан кейін ол антисемиттік көзқарасын көрсетті, яһудилердің өзіне-өздері осы жағдайды келтіргенін айтты, бірақ сондай-ақ зардап шеккен яһудилерге көмек көрсетті. Куәгерлердің сөзінше, ол және шіркеу үкіметте яһудилердің тым көп екеніне шағымданыпты. Сапиеха Кароль Войтиланың (кейіннен Иоанн Павел II) дін қызметкері болатынын білген, өйткені жас Войтила архиепископ мектепке келгенде оны қарсы алу сөзін айтқан. Кейбір адамдар оны Иоанн Павел II-нің ұстазы деп есептейді. 1949 жылы ол 1948 жылдың 12 қарашасынан бері Гнезно мен Варшаваның митрополит архиепискобы болған Стефан Вишинскийді Польшаның приматы деп атауды ұсынды. Келесі жылы (1950) ол Польшаның сол кездегі президенті Болеслав Бирутке хат жазып, Бируттің шіркеуге жасаған қысымына қарсылық білдірді. Сапиеха 1951 жылдың 23 шілдесінде қайтыс болды, ал 28 шілдедегі жерлеу рәсімі саяси демонстрацияға айналды. Ол Вавель соборында, Киелі Станиславтың зіяратының астындағы криптаға жерленді.
In March 1945, he initiated the publication of Tygodnik Powszechny. He was created Cardinal Priest, of the title of Santa Maria Nuova, on 18 February 1946. On 1 November 1946 he conferred priestly ordination on Karol Wojtyła in the chapel of his episcopal residence. After the Kielce pogrom he demonstrated his anti Semitic attitudes when he reportedly stated that the Jews had brought it upon themselves but then provided aid for the affected Jews. According to witness, he and the church complained there were too many Jews in the government. Sapieha knew Karol Wojtyła (later John Paul II) was destined to become a priest when a young Wojtyła delivered a welcoming speech during the archbishop's visit to his school. Some people consider him a mentor of Pope John Paul II. In 1949, he proposed that Stefan Wyszyński, Metropolitan Archbishop of Gniezno and Warsaw since 12 November 1948, should be termed Primate of Poland. The following year (1950), he wrote letters to the then Polish president, Boleslaw Bierut, protesting against Bierut's repression of the church. Sapieha died on 23 July 1951, and his funeral on 28 July turned into a political demonstration. He was buried in Wawel Cathedral, in the crypt under the confessional of St. Stanislas.
Портретті бейнелеу
2005 жылы CBS телеарнасының «Pope John Paul II» атты мини-сериалында архиепископ Сапиха рөлін американдық актер Джеймс Кромвелл сомдады.
In the 2005 CBS miniseries Pope John Paul II, Archbishop Sapieha was portrayed by American actor James Cromwell.