Кіріспе

Драмалық шығарманың құрылымы, мысалы, пьеса немесе фильм – бұл кітап, пьеса немесе фильм сияқты драмалық туындының құрылымы. Оқиға құрылымы, повесть құрылымы немесе драмалық құрылым (драматургиялық құрылым деп те аталады) әлемде әртүрлі түрде кездеседі, және оларды сыншылар, жазушылар мен ғалымдар уақыт өте келе зерттеп келген. Бұл мақалада әлемдік драмалық құрылымдардың түрлері қарастырылады: актілердің құрылысы және оқиғаның негізгі идеясы аймаққа және уақытқа қарай өзгеріп отырады.

Квик Квик

Квик-квак (сонымен қатар крик-крек деп те аталады) құрылымы үш элементті қамтиды: әңгімеші, басты кейіпкер және көрермен. Оқиғаның өзі қойылым ретінде қарастырылады, сондықтан аталған элементтердің арасында үйлесім болады. Бұл құрылымға көбінесе келесілер кіреді: Көрерменді сынау үшін жұмбақтар айту. Көрермендер хорға айналып, оқиғаға қатысты пікір білдіреді. Әдетте, бұл құрылым белгілі бір рәсіммен аяқталады.

Харауи

Харави – Анд тауларының ежелгі дәстүрлі музыка жанры, сонымен қатар жергілікті лирикалық поэзия. Харави Инка империясында кеңінен таралған, қазірде оның құрамына кірген елдерде, атап айтқанда: Перу, Эквадор, Боливияда ерекше орын алады. Әдетте, харави – квена (флейта)мен орындалатын көңілді, жанына тиетін баяу әрі әуенді ән немесе күй. Харави сөздері көбінесе жауапсыз махаббат, қарапайым шаруаның қиын жағдайы, жетімдердің зорлық-зомбылыққа ұшырауы және тағы басқалар туралы айтады. Әуендері негізінен минорлы пентатоникалық гаммада болады.

Түс жазбасы

Бұл арманнан басталатын әңгіме түрі. Ол Мин әулеті тұсында ойлап табылып, Кореяға таратылған. Мұндағы құрылым көбінесе кейіпкердің өмірін саралауына немесе тағы бір қайтыс болған кейіпкерге өмірі туралы айтуына арналады. Көбінесе кейіпкерлер өмірде жасаған таңдауларынан өкініш білдіреді, соның арқасында олар өмірмен келісіп, жаңа бет аша алады немесе жағдайларын қабылдайды. Бұл жанр Жапонияға әкелінген емес, себебі Токугава дәуірінде, 1600 жылдардан бастап Жапонияда Қытайға қарсы көңіл күй болған, ал Мин империясы 1618 жылы құлаған.

Армандық рекорд (Жапония)

Түс жазбасы немесе Түс күнделіктері (夢記 ゆめのき) жоғарыда аталған Түс жазбасынан ерекшеленеді және 13 ғасырдағы жапон буддалық монахтары өз түстерін күнделіктерге жазып бастаған. Олар осы түстерді жиі жазып, бір-бірімен бөлісіп, талқылаған.

Шығыс Азия 4 акті

Бұл драмалық құрылым бастапқыда қытай поэзиясының qǐ chéng zhuǎn hé (起承转合) деп аталатын стилі ретінде пайда болды, содан кейін Кореяға gi seung jeon gyeol (хангуль: 기승전결; Ханжа: 起承轉結) және Жапонияға kishōtenketsu (起承転結) түрінде таратылды. Әр ел бұл бастапқы құрылымды өздерінің мәдени ерекшеліктеріне бейімдеді.

Сегіз аяқты эссе

Сегіз аяқты эссе – Қытайдың Мин және Цин династиялары кезіндегі императорлық емтихандарда қолданылған эссе стилі.

Жо-ха-кю

Жо ха-кю (序破急) – дәстүрлі жапон өнерінің көптеген түрлерінде қолданылатын өзгеріс пен қозғалыс тұжырымы. Шамамен "бастау, бұзу, жылдамдату" деп аударылатын бұл ұғым, барлық әрекеттер мен күш-жігер баяу басталып, жылдамдап, содан соң күрт аяқталуы керек екенін білдіреді. Бұл тұжырым жапон шай ішу рәсімінің элементтеріне, кендо және басқа да жекпе-жек өнерлеріне, дәстүрлі театрдың драмалық құрылымына, сондай-ақ ренга мен ренку (хайкай но ренга) сияқты дәстүрлі бірлескен өлең түрлеріне қолданылады. Бұл ұғым гагаку сарай музыкасында туындады, атап айтқанда музыка элементтерін ажырату және сипаттау тәсілдерінде. Көптеген салаларға енгізілгенімен, бұл тұжырымды ең танымал бейімдеген және ұлы Но драматургі Зеами терең талдап, кеңінен талқылаған, ол оны барлық нәрсенің қозғалыс үлгілеріне қатысты әмбебап ұғым ретінде қарастырған.

Хиастикалық құрылым

Тора, Библия және Құранда кездесетін, қайталау арқылы құрылған белгілі бір құрылым.

Хакавати

Палестиналық әдебиет түрі, оған «Мың бір түн» кіреді. Бұл құрылымға Тора, Библия және Құран сияқты көптеген діни туындылар да кіреді.

Тазие

Тазие немесе Тазие немесе Тазия немесе Тазия немесе Тазие (تعزية, تعزیه, ) – көңіл айту, қайғы-қасірет білдіру немесе аза тұту. Ол аза (عزو және عزى) түбірінен шыққан, ол азау, қайғыру дегенді білдіреді. Аймаққа, уақытқа, жағдайға, дінге және басқа да факторларға байланысты бұл сөз әртүрлі мәдени мағыналар мен амалдарды білдіре алады: Парсы мәдени контекстінде ол Хусейннің трагикалық өлімінен шабыттанған, эпикалық рух пен қарсылықты бейнелейтін, көңіл айту театры немесе құмарлық ойын ретінде қарастырылады. Оңтүстік Азия мен Кариб аймақтарында бұл Мухаррам айында өткізілетін рәсімдік шерулерде қолданылатын кішкентай мавзолейлерді (Кербала мавзолейлерінің түсті қағаз және бамбуктан жасалған имитацияларын) білдіреді. Тазие – негізінен парсы дәстүрінен белгілі, шиит мұсылмандарының Хусейннің (Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі) және оның ұлдары мен серіктерінің 680 жылы Ирактың Кербала даласында болған қасіретті өлімін қайта жаңғырту рәсімі. Оның өлімі Мұхаммедтің қайтысынан кейін мұсылман қауымының (халифа деп аталатын) билігі үшін болған күрестің нәтижесі болды.

Аристотельдің талдауы

Көптеген ғалымдар Аристотельдің "Поэтика" еңбегінен (б.з.д. 335 ж.ж.) бастап драмалық құрылымды талдады. "Поэтикасында", трагедиялар туралы теориясында грек философы Аристотель пьесаның бір ғана толық әрекетті бейнелеуі керек екенін және оның айналып-толғануына болмайтынын (мысалы, флэшбектер сияқты) айтты. "Толықтық – бастауы, ортасы және соңы бар нәрсе. Бастау – ешнәрсенің қажетті салдары емес, бірақ одан кейін басқа нәрсе туындайтын немесе табиғи нәтижесі болатын нәрсе. Ал соң – керісінше, басқа нәрсенің табиғи нәтижесі, бірақ одан ештеңе туындамайтын нәрсе; ортасы бір нәрсенің артынан келеді және одан бір нәрсе туындайды. Сондықтан жақсы құрастырылған сюжеттер кездейсоқ басталып, аяқталуы керек емес, біз айтқан формулаларды іске асыруы тиіс." (1450б27). Ол пьесаны екі бөлікке бөлді: δέσις (дезис) және λύσις (лизис), бұл шамамен "байлау" және "еріксіз босату" деп аударылады, бірақ қазіргі аудармада "кетеңдеу" және "жою" деп беріледі. Ол негізінен Софоклды пьесаның дұрыс драмалық құрылымы туралы аргументін жеткізу үшін пайдаланды. Ол нағыз трагедия үшін сюжет қарапайым болуы керек деп санайды: адамның өркендеуден трагедияға қарай өтуі, ал керісінше емес. Ол көрерменде қайғы немесе қорқыныш сезімін оятуы керек, оларды шокқа ұшыратуы тиіс. Сондай-ақ, кейіпкердің көрермендерге таныс болуы қажет. Трагедия кейіпкердің кемшілігі салдарынан туындауы керек. Ол пьесаның маңыздылығын былай бағалады: Хор, Оқиға, Сөз өнері, Кейіпкер, Көрініс. Ол кейіпкерге бағытталған сюжеттерге қарсы болды, айта келе: "Сюжеттің бірлігі, кейбір адамдар ойлайтындай, бір адамды тақырыбы ретінде алуында емес". Ол эпизодтық сюжеттерге де қарсы болды. Ол жаңалық ашу пьесаның биік нүктесі болуы керек екенін, ал әрекет моральдық сабақ беруі керек, оны аяушылық, қорқыныш және қайғы-қасірет нығайтуы керек деп есептеді. Эмоцияларды кейіпкерлер емес, көрініс тудыруы керек. Сахна "Пролог, Эпизод, Экзод және хорлық бөлімге, олар Парод пен Стасимонға бөлінеді" деп бөлінуі керек. Ол кейінірек мораль пьесаның ортасы және оны ұлық қылатын нәрсе деп санайтын. Басқалардың қарамастан, ол үш актілік құрылымды ойлап тапқан жоқ.

Бір актілік пьеса

Еврипидтің "Циклоп" пьесасы үшін жаңартқандығы айтылады, бірақ кино өркендеген 19-ғасырдың соңына дейін кең танылмады. Элис Гай Блаше бұл туралы "Be Natural: The Untold Story of Alice Guy Blaché" деректі фильмінде айтқан, сол кездегі көптеген фильмдердің соңында жылдам қортынды қажет болғанын атап өткен. Бүгінге дейін қолданылып келеді, бірақ 1930-1940 жылдар шамасында фильмдерде бұл қалыптан шығып, орташа фильмнің ұзақтығы артқан кезде танымал емес болды. (Кеннет Роу және Лайос Эгриге қараңыз.)

Элий Донатус

IV ғасырдағы римдік грамматик Элий Донатус Теренцтің «Адельфое» және «Гексира» пьесаларын сынға алғанда «Aeli Donati qvod fertvr Commentvm Terenti: Accendvnt Evgravphi Volume 2» кітабында және Теренцтің «Андрия» пьесасын «P. Terentii Afri comoediae sex» рецензиясында пролог (prologus), протазис, эпитазис және катастрофа терминдерін қолданған. Ол көбінесе түпнұсқа грек әріптерін пайдаланады, бірақ оларды нақты әрекеттер ретінде емес, пьесаның әртүрлі эмоционалдық сипаттамалары бар бөліктері ретінде қарастырады. Мысалы, Теренцтің «Адельфое» пьесасы туралы ол: «in hac prologus aliquanto lenior inducitur; magis etiam in se purgando quam in aduersariis laedendis est occupatus. πρότασις turbulenta est, ἐπίτασις clamosa, καταστροφή lenior. quarum partium rationem diligentius in principio proposuimus, cum de comoedia quaedam diceremus» деген пікір білдіреді. Бұл сөздерді шамамен былай аударуға болады: «Бұл жерде пролог біршама жұмсақ; ол қарсыластарына зиян келтіруден гөрі өзін тазартумен айналысады. Протазис – құйынды, эпитазис – дауысты, катастрофа – жұмсақ. Осы бөліктердің мағынасын біз комедия туралы сөз қозғағанда басында егжей-тегжейлі қарастырдық». Одан әрі, «Гексира» пьесасы туралы ол: «in hac prologus est et multiplex et rhectoricus nimis, propterea quod saepe exclusa haec comoedia diligentissima defensione indigebat. atque in hac πρότασις turbulenta est, ἐπίτασις mollior, lenis καταστροφή» деген сөздерді айтады. Бұл сөздерді шамамен былай аударуға болады: «Бұл пьесаның прологы көп қырлы және тым риторикалық, себебі бұл комедия жиі алып тасталған, сондықтан оған ерекше қорғау қажет. Осы пьесада протазис құйынды, эпитазис жұмсақ, катастрофа – тыныш».

Пикарестік роман

Алғаш рет 1554 жылы Испанияда пайда болған бұл термин 1810 жылға дейін туындаған жоқ. Пикарестік роман бірінші тұлғада жазылады, кейіпкері әлеуметтік жағдайы төмен адам болып келеді, және оқиға желісі немесе кейіпкердің өркендеуі дерлік болмайды, бірақ шынайылықпен баяндалады. Көбінесе сатира қолданылады. Мигель де Сервантестің «Дон Кихот» романы осы жанрдың белгілі бір мысалы.

Шекспир және Ренессанс

Уильям Шекспир бес актілік құрылымды ойлап тапқан жоқ. Бес актілік құрылымды Густав Фрейтаг жасады, ол Шекспирді мысал ретінде пайдаланды. Шекспирдің өзінің пьесаларын қалай құруды жоспарлағаны туралы ешқандай жазба қалдырмаған. Кейбір болжамдарға сәйкес, актілік құрылым оның қайтыс болғаннан кейін енгізілген. Шекспирдің өмір кезеңінде төрт актілік құрылым да кең таралған және «Fortunae Ludibrium sive Bellisarius» сияқты пьесаларда қолданылған. Фрейтаг өзінің кітабында Шекспирдің бес актілік құрылымды қолдануы керек екенін айтқан, бірақ ол Шекспир заманында мүлдем болмаған. Ричард Левиннің пікірінше, Ренессанс дәуірінде бірнеше сюжеттік желілер Аристотельдің бір ғана сюжеттік желісінен гөрі көбірек танымал болды. Роберт Колтрейн одан әрі, сол кездегі сюжеттік құрылымдар көбінесе комедиялық және маңызды сюжеттермен, ал олардың айналасында бірнеше комедиялық және фантастикалық сюжеттермен құрылған деседі.

Білім романы

Терминді 1819 жылы Карл Моргенштерн енгізген, бірақ «Бильдунгс-роман» әдетте 1795-96 жылдары Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Вильгельм Мейстердің шәкірттігі» жарияланған кезден басталады, немесе кейде Кристоф Мартин Виландтың 1767 жылғы «Агатонаның тарихынан». Мұндай сюжетте жас немесе тәжірибесіз басты кейіпкер әлемді танып-білуге және оған қалай енуге болатынын үйренуге апарады. Басты мақсат – басты кейіпкердің қалыпқа келуі, ол жаңалықтар арқылы, қақтығыстар немесе басқа жолдармен жүзеге асуы мүмкін.

Фрейтаг пирамидасы

Неміс драматургы және романист Густав Фрейтаг бес актілік драмалық құрылымды терең зерттеген «Die Technik des Dramas» еңбегін жазды, онда ол «Фрейтаг пирамидасы» деп белгілі болған ұғымды ұсынды. Фрейтаг пирамидасы бойынша, әңгіменің сюжеті бес бөліктен тұрады: Фрейтаг қай тараптың әділдікке лайық екеніне қанағаттанбайды; екі топта да жақсылық пен жамандық, күш пен әлсіздік біте қайнасып жатыр. Драма кейін бес бөлікке, яки кейбіреулер «драмалық доға» деп атайтын актілерге бөлінеді: кіріспе, даму, кульминация, кері кету немесе құлау және трагедия. Фрейтаг бес бөлікті үш сәт немесе дағдарыспен толықтырады: қызықтыру күші, трагикалық күш және соңғы күдіктің күші. Қызықтыру күші дамуға, трагикалық күш кері кетуге немесе құлауға, ал соңғы күдіктің күші трагедияға алып келеді. Фрейтаг қызықтыру күшін қажет деп есептейді, бірақ трагикалық күш пен соңғы күдіктің күші міндетті емес. Бұл драманың сегіз құрамдас бөлігін құрайды. Ол қарама-қарсы эмоциялар арқылы туындайтын шиеленісті қолдады, бірақ қақтығыс туралы белсенді түрде айтпады. Ол пьесада кейіпкердің маңызды екенін баса көрсетті. Сондай-ақ ол кейін тарихта «қимылға түрткіш оқиға» деп аталатын жағдайдың негізін қалады. Жалпы, Фрейтаг пьесаның ортасы – эмоционалдылық екенін, ал осы эмоционалдылықты күшейтудің ең тиімді жолы – қарама-қарсы эмоцияларды қатар қою екенін айтты. Аристотельден өзгеше, ол кейіпкерді орталыққа қоюдың алғышарттарын жасады. Оған пьесаларының ортасында қақтығыс болуын жатқызады дейтін болса да, ол қақтығысты жалғастыруға қарсы тұрады.

Кіріспе

Оқиға белгілі бір орын мен уақытта орнатылып, атмосфера қалыптасады және кейіпкерлер енгізіледі. Бұрынғы оқиғаларға қысқаша сілтеме жасалуы мүмкін. Бастау диалогтар, ойға батулар, кейіпкерлердің ішкі монологтары, айналадағы егжей-тегжейлі суреттемелер, әлем ішіндегі ақпараттық құралдар немесе баяндаушының бұрынғы оқиғаны айтуы арқылы көрсетілуі мүмкін.

Көтеріліңіз

Экспозициядан (кіріспеден) кейін дереу қызығушылықты күшейтетін күш басталады, ол бір немесе бірнеше кезеңде ең қызықты нүктеге қарай дамиды. Бұл оқиғалар әдетте әңгіменің ең маңызды бөлігі болып табылады, себебі бүкіл сюжет оларға сүйеніп, кульминацияны және соңында әңгіменің толыққанды аяқталуын қамтамасыз етеді.

Басты нүктесі

Кульминация – басты кейіпкердің тағдырын өзгертетін шешімді нүкте. Егер басты кейіпкердің жағдайы жақсы болса, сюжет оған қарсы бұрылып, көбінесе оның жасырын әлсіз жақтарын ашады. Ал егер оқиға комедия болса, онда жағдай керісінше болады – басты кейіпкер үшін жаманнан жақсыға қарай өзгереді, көбінесе оның жасырын ішкі күштерін пайдалануын қажет етеді.

Қайту немесе құлау

Қайту кезінде қарсы тараптың қатігездігі кейіпкердің жанын тесіп өтеді. Фрейтаг осы кезең үшін екі ереже белгілейді: кейіпкерлердің саны мүмкіндігінше шектелуі керек, ал кейіпкер құлайтын көріністердің саны өрлеу кезеңімен салыстырғанда аз болуы тиіс. Қайту немесе құлау соңғы күмәнді сәттен тұруы мүмкін: апат алдын ала сезілдірілуі керек, бірақ кенеттен болғандай көрінбеуі тиіс, алайда, қазаға ұшырар батыр үшін соңғы нәтиже белгісіз болғанда, үміт көрінуі мүмкін.

Апат

Апат (түпнұсқадағы Катастрофа) – басты кейіпкердің логикалық құлдырауымен аяқталуы. Фрейтаг жазушыны батырдың өмірін сақтаудан аулақ болуға шақырды. «Денумент» термині 1752 жылы тұңғыш рет қолданылғанымен, ол 19 ғасырға дейін драмалық құрылымды сипаттау үшін пайдаланылмады және Фрейтаг акт құрылымының осы бөлімін атау үшін оны арнайы қолданбады.

Клейтон Хамильтон

Клейтон Гамильтон "Фикция өнерінің нұсқаулығы" (1918) кітабында дұрыс сюжеттік жоспар былай деп жазды: "Сюжет, оның жалпы көрінісінде, қиындыққа ұшыраудан кейін түсіндірме берумен, байланыс орнатудан кейін байланысты үзгенмен немесе (француз тілінде, бәлкім, мағынасы тереңірек) торапты құрудан кейін оны шешумен салыстырылуы мүмкін." Ол әңгімелердің негізгі ойы қақтығыс емес, керісінше 3-бетте "Фикцияның мақсаты – адам өмірінің белгілі бір шындықтарын қиял жемісінен туған оқиғалар арқылы бейнелеу" деп жазды. Олардың формуласы "күнә жасау – жаза тарту – тәубе ету" деп сипатталған: басты кейіпкер мінез-құлық ережелерін бұзады, соның салдарынан қиындыққа ұшырайды, өзінен сабақ алады және өкінішпен сабақтан нәр алып, азабына қаһарланбай, жаңа өмір бастауға шешім қабылдайды.

Перси Лаббок

Перси Любок 1921 жылы жарық көрген «Фикция шеберлігі» атты еңбегін жазды. Любоктың мақсаты – кітаптарға белгілі бір пішін немесе формула беру болды, себебі ол былай деді: «Біз бұл сөз тіркесін қай жерден болса да естиміз, осы мәселе бойынша үздіксіз пікірталас жүріп жатыр. Бір сыншы романды «пішінсіз» деп айыптайды, яғни оның пішіні ұнамайды; екіншісі романның басқа да жақсы қасиеттері болса, пішінінің маңызды еместігін жауаптап береді; екеуі де дауды тоқтатпайды, сонда көрермен, шатасып, абыр-сабыр болып, көркем әдебиеттегі «форма» – автордың талғамына қарай романға қосылатын немесе алынып тасталатын нәрсе деп ойлай бастайды. Бірақ бұл талқылау кейде түсініксіз болып көрінсе де, кем дегенде осы мәселеде келісім бар екені анық: кітап – жақсы немесе жаман пішінге ие болатын нәрсе». Ол сонымен қатар «Автордың өлімі» туралы да ойын білдірді: «Романды оқитын адам – менің ойымша, сыншыл оқырман – өзінің романисі, кітап аяқталғанда оның талғамына ұнайтын немесе ұнамайтын кітапты жасайды, бірақ оның жауапкершілігінің үлесін міндетті түрде өз мойнына алуы керек. Автор өз үлесін қосады, бірақ кітабын сыншының санасына көпіршіктей жеткізе алмайды, сыншының оны түсінетініне кепілдік бере алмайды. Сондықтан оқырман өзі романист болуы керек, кітапты жасау автордың ғана ісі деп ойлауға ешқашан жол бермеуі керек». Ол алғаш рет қақтығысты «драманың» ортасы деп қарастырып, осыған байланысты әңгімелерге назар аударды: «Әңгіме не туралы? Біріншіден, белгілі бір ұрпақтардың өміріндегі кезеңдер тізбегі: жастық шақтан ересекке өту, тағдырлардың кездесуі мен қақтығысуы және қайта құрылуы, үміттердің гүлденуі мен сөнуі және басқа өмірлерде қайта пайда болуы, қартаю және жастыққа қайтадан жарық беру – осы драманың мәні. Менің ойымша, кітап ұрпақтардың үнемі өзгеріп, үнемі жаңарып отыратын процессиялық жүрісінен өсе бастайды; оның кейіпкерлері драманың оларда нақты бейнеленгенін көрсететіндей таңдалады және ізделеді». Ол тікелей «Соғыс және бейбітшілік» романының сюжетін, сондай-ақ «Мадам Бовари» сияқты туындыларды талдағанда қақтығыс туралы айтады. Кітап өте танымал болды, бірақ Вирджиния Вулф жеке жазбасында: «Осы уақытқа дейін менің ең маңызды жаңалығым осы, мен оны осы уақытқа дейін таба алмағаным, Перси Любоктың мұндай нәрсені саналы түрде жасауға болатындығы туралы теориясының қаншалықты жалған екенін көрсетеді» деп жазды. Ол өмір бойы осы еңбекке қатысты пікірін өзгертіп отырды.

Кеннет Торп Роу

1939 жылы Кеннет Торп Роу «Осы ойынды жаз» атты еңбегін жариялап, өзінің идеалдық пьеса құрылымы туралы ойларын баяндады. Ол ешқандай дереккөз көрсеткен жоқ, бірақ Фрейтаг пирамидасының ықпалы сезіледі. Бөлімдер: кіріспе, бастама, даму, шиеленіс, құлдырау, шешім, қорытынды. Бастама кейін «қозғаушы оқиға» деп аталатын болды, ал шиеленіс – «климакс», ал қорытынды Сид Филдтің «dénouement» терминімен ауыстырылды. Бұрылыс нүктесі ретіндегі шешім де алынып тасталды. Оның пікірінше, пьесаның негізгі элементі – жанжал, себебі ол ең көп эмоцияны оятады. Ол басқалар да климакс қолданғанын мойындайды, бірақ кімдерін атамайды және «климакс» терминіне қарсы шығады, өйткені «Климакс шатастырады, себебі оны шешімге де қолдануға болады. Бұрылыс нүктесіне қатысты климакс сол нүктеге дейін шиеленістің артуын және содан кейін демалысты білдіреді. Бірақ шындығында, жақсы құрылған пьесада шиеленіс бұрылыс нүктесінен шешімге дейін арта түседі, бірақ бұрылыс нүктесінде жаңа бағыт пен күш алады». Бұл оның пьеса үшін идеалды пішіні болғанымен, даму немесе құлдырау бөлімдерін күрделендіруге болатынын айтады. Сондай-ақ, пьеса құрылымына қорытындының міндетті емес екенін ұсынады. Дегенмен, қорытынды болса, ол кіріспеден қысқа болуы керек және бұрышы жазық немесе өткір болуы мүмкін. Бұл оқиға құрылымы Артур Миллерге («Әкесі мен ұлы», «Сатушының өлімі») зор әсер етті.

Лахос Эгри

1946 жылы жарық көрген «Драмалық жазу өнері» атты кітабында Лайос Эгри кейіпкердің ішкі әлеміне көбірек үңілу қажеттігін, ал кейіпкер қақтығыс тудыратынын, одан оқиғалар өрбитінін айтқан. Ол Мозес Луис Малевинскийдің «Пьеса жазу ғылымы» және Клейтон Гамильтонның «Театр теориясы» еңбектерін мысалға келтіреді. Ол бұған дейінгі еңбектерден өзгеше, пьесаның негізгі идеясының маңыздылығын баса көрсеткен. Оқиғалар кейіпкерді қалыптастырғаннан гөрі, кейіпкердің қақтығыстар мен оқиғаларды тудыруына көбірек қызығушылық танытады. Ол мұны статикалық, секіріс және өрбу сияқты түрлі қақтығыстар арқылы дәлелдейді. Бұл қақтығыстар шабуыл немесе қарсы шабуыл түрінде де болуы мүмкін. Ол өрбу қақтығысы кейіпкерді ашуда ең тиімді деп санайды. Сондай-ақ, ол кейіпкерді физиология, социология және психология тұрғысынан да зерттейді. Оның еңбегі Сид Филдке әсер етіп, ол 3 актты Голливуд формуласын жасауға себеп болды.

Сид Филд

Сид Филд 1979 жылы "Сценарий: Сценарий жазу негіздері" атты кітабын жариялады. Ол пьесаның құрылымы мынадай болуы керек екенін көрсетті:

Бірінші актіде оқиғаның бастауы беріледі. Бұл сценарийдің шамамен алғашқы ширегін құрайды және оқиғаның басты кейіпкерін, идеясын және жағдайын ашады. Екінші актіде қақтығыс дамиды. Ол сценарийдің келесі екі ширегін алып, басты кейіпкердің мақсатын нақты анықтайды. Үшінші актіде мәселе шешіледі. Бұл сценарийдің соңғы ширегі. Онда басты кейіпкер мақсатына жете алды ма, жоқ па деген сұраққа жауап беріледі. 2005 жылы жарық көрген "Сценарий негіздері" кітабында ол Лайос Эгри ұсынған жұмыстың құрылымын нақтылауды көздегенін айтты.

Абсурд театры

1960 жылы сыншы Мартин Эслин "Абсурд театры" атты эссесінде бұл терминді енгізді, ол Сэмюэл Беккет, Артур Адамов және Эжен Ионеско сияқты драматургтарға тоқталумен басталады. Эслин олардың пьесаларындағы ортақ белгі – "абсурд" екенін айтады, және Эслин осы сөзді Ионескодан келтірілген цитата арқылы анықтайды: "абсурд – мақсаты, жоспары немесе міндеті жоқ нәрсе". Француз философы Альбер Камю 1942 жылғы "Сизиф аңызы" атты эссесінде адамның жағдайын мағынасыз және абсурд деп сипаттайды. Сюжеттік желісі көбінесе оқиғадағы қақтығысты жойып, адам табиғатын сатиралайды. Көбінесе ол ешқандай нақты сюжеттік құрылымды қажет етпейді. Көбінесе ештеңе толыққанды шешілмейді.

Теледидар сюжеттік аркалары

1950 жылдан бері мыс опералары тізбектеп баяндалған оқиғаларды көрсетіп келсе де, 1981 жылға дейін АҚШ-та "Хилл-стрит-блюз" сериалының пайда болуына дейін прайм-таймда көп эпизодты сюжеттік желілер танымал болған жоқ. Оған дейін эпизодтарды көрермендердің шатасуын тудырмай, кез келген тәртіппен көрсетуге болады еді. 1990 жылдары көп эпизодты сюжеттік желілер кеңінен таралды, көптеген танымал телешоулар оларды пайдаланды. "Зина: Жауынгер ханшайым", "Геркулес: Аңызға толы саяхаттар", "Бала әлемді таныстырады" және "Бэтмен: Анимациялық сериясы" сериалдарының барлығында сюжеттік желілер болды.

Northrop Frye-дің керемет құрылымы

Канадалық әдебиет сыншысы және теоретик Нортроп Фрай Киелі кітаптағы повествованиелерді екі драмалық құрылым тұрғысынан талдайды: 1) комедия нысанындағы U пішінді үлгі және 2) трагедия нысанындағы кері U пішінді үлгі.

U пішінді үлгі

Бұл U пішіндес үлгі әдебиетте комедияның стандартты түрі ретінде қайталанады, онда бірқатар бақытсыздықтар мен түсініспеушіліктер оқиғаны қауіпті төменгі нүктеге жеткізеді, ал кейін сюжеттегі сәтті бұрылыс аяқталуын бақытты соңмен күйкейді. U пішіндес сюжет U-дың жоғарғы жағында тепе-теңдік күйімен, гүлдену немесе бақыт күйімен басталады, ол тепе-теңсіздік немесе апатпен бұзылады. U-дың төменгі жағында бағыт сәтті бұрылыс, құдайдан келген құтқару, кейіпкердің өзінің трагедиялық жағдайына оянуы немесе сюжеттің жоғары қарай бұрылуына әкелетін басқа да әрекет немесе оқиға арқылы өзгеріске ұшырайды. Аристотель бағыттың өзгеруін перипетия деп атаған, ол көбінесе кейіпкердің тануына немесе жаңалық ашуына байланысты. Аристотель осы жаңалықты анагноризис деп атады – «білімсіздіктен білімге» өту, «бақ-дәулетке немесе қиындыққа қатысты мәселелерді» қамтиды. Кейіпкер бұрын жасырын немесе танылмаған маңызды нәрсені сезеді. Бұрылыс U-дың төменгі жағында орын алып, сюжетті гүлдену, табыс немесе бақытпен сипатталатын жаңа тұрақты жағдайға көтереді. U-дың жоғарғы жағында тепе-теңдік қайта орнатылады. Киелі кітапта U пішіндес сюжетке классикалық мысал – Лұқа 15:11–24-тегі Адасқан Ұл туралы парабола. Парабола U-дың жоғарғы жағында тұрақты жағдаймен басталады, бірақ ұл әкесінен мұрасын сұрағаннан кейін және «алыс елге» кеткеннен кейін төмен қарай бұрылады (Лұқа 15:13). Апат орын алады: ұл мұрасын ысырапқа жібереді, ал елдегі ашаршылық оның құлдырауын күшейтеді (Лұқа 15:13–16). Бұл U-дың төменгі бөлігі. Тану көрінісі (Лұқа 15:17) және перипетия сюжетті жоғары қарай жылжытып, оқиғаның шешіміне, U-дың жоғарғы жағындағы жаңа тұрақты жағдайға жеткізеді.

Кері бұрылған U пішінді құрылым

Кері U кейіпкердің маңызды дәрежеге және жақсы өмірге көтерілуімен басталады. Кері U-дың ең жоғарғы нүктесінде кейіпкер сәттілік пен жақсылықтың қызығын көреді. Бірақ дағдарыс немесе шешімді нүкте туындайды, ол кейіпкердің бағының өзгеруін және апатқа қарай құлдыраудың басталуын көрсетеді. Кейде кейіпкер бұрын байқамаған маңызды нәрсені көретін танысу сахнасы болады. Соңғы жағдай – апат пен қиындық, кері U-дың ең төменгі нүктесі.

Қазіргі заманғы

Қазіргі заманғы драмалар жиі құлдырауды климакс пен драмалық әсердің салыстырмалы биіктігін күшейту үшін пайдаланады (мелодрама). Басты кейіпкер жоғары көтерілуге тырысып, құлап, күмәнге, қорқынышқа және шектеулерге мойын бұрады. Теріс кульминация кейіпкерге түсінік келгенде, ең үлкен қорқынышпен бетпе-бет келгенде немесе маңызды нәрсені жоғалтқанда орын алады, бұл кейіпкерге келесі кедергіні еңсеруге батылдық сыйлайды. Осы кездесу классикалық кульминацияға айналады. 2019 жылы жарық көрген «Meander, Spiral, Explode: Design and Pattern in Narrative» кітабында жазушы және әдебиет сабақтарын жүргізуші Джейн Элисон повесть құрылымындағы конфликтті шешу моделін «еркектікке бейім» деп сынап, повестьтердің әр түрлі үлгілер бойынша құрылуы керектігін, мысалы, табиғатта кездесетіндей, айтты.