Кіші және үлкен юс әріптері: тарихы мен қолданылуы
Yus
Кіші және үлкен юс әріптері (Ѧ, Ѫ) – кирил әліпбиінің тарихы, орыс тіліндегі «я» әрпінің шығу тегі, және оның польша тіліндегі Ę, Ą әріптерімен байланысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кіші юс (Ѧ, ѧ; курсив: Ѧ, ѧ) және үлкен юс (Ѫ, ѫ; курсив: Ѫ, ѫ), немесе юс, кириллица әрпі болып табылады.
Little yus (Ѧ, ѧ; italics: Ѧ, ѧ) and big yus (Ѫ, ѫ; italics: Ѫ, ѫ), or jus, are letters of the Cyrillic script
Орыс тілінде
Ресейде кішкентай Юс сөзінің ортасында немесе соңында иототалған (я) болып айтыла бастады, соның салдарынан ол дыбысты басқа жерлерде де білдіретін болды; қазіргі заманғы я әрпі – 17 ғасырдағы оның қолмен жазу түрінен бейімделген, және 1708 жылғы типографиялық реформамен бекітілген. (Соның үшін орыс тіліндегі я әрпі көбінесе поляк тіліндегі мұрынды ę әрпіне сәйкес келеді; мысалы, орыс тіліндегі пять; поляк тіліндегі pięć.)
In Russia, the little Yus came to be pronounced as an iotated (я) in the middle or at the end of a word and therefore came to represent that sound also elsewhere; the modern letter я is an adaptation of its cursive form of the 17th century, enshrined by the typographical reform of 1708. (That is also why я in Russian often corresponds to nasalized ę in Polish; cf. Russian пять; Polish pięć.)
Польша тілінде
Латын әліпбиімен жазылған поляк тілінде Ę әрпі кішкентай Юс дыбысын, ал Ą әрпі үлкен Юс дыбысын білдіреді. Иотталған түрлері ię/ję және ią/ją деп жазылады. Дегенмен, ę және ą әріптерімен жазылатын дыбыстар кішкентай және үлкен Юс дыбыстарынан тікелей туындамаған, ал бастапқы мұрындық дауыстар поляк тілінде бірігіп, кейін қайтадан ерекшеленгеннен кейін пайда болған. (Поляк тіліне ең жақын тіл – кашуб тілі, ол ę орнына ã әрпін қолданады.)
In Polish, which is a Slavic language written in the Latin alphabet, the letter Ę ę has the phonetic value of little Yus, and Ą ą has that of big Yus. The iotated forms are written ię/ję and ią/ją, respectively. However, the phonemes written ę and ą are not directly descended from those represented by little and big yus but developed after the original nasals merged in Polish and then diverged again. (Kashubian, the closest language to Polish, uses the letter ã instead of ę.)
Румын тілінде
Кіші және үлкен юс 1862 жылға дейін қолданылған румын кириллицасында да кездеседі. Кіші юс әріптері үшін, ал үлкен юс белгісіз дауыстылар үшін қолданылған, кейінгі румын тілінде олар тиісінше "и" және "ы" деп жазылды. Қазіргі румын тілінде латын әліпбиі қолданылады және Îî немесе Ââ деп жазылады, ал Ăă деп жазылады. Румын тіліндегі үлкен юс әрпінің алғашқы транскрипцияларының бірі Сэмюэл Клейннің "Акафист" (Сиби, 1801) еңбегінде кездеседі.
Little and big yuses can also be found in the Romanian Cyrillic alphabet, used until 1862. Little Yus was used for and big Yus for unknown vowels, transcribed in later Romanian as and Now Romanian uses the Latin alphabet and is written Îî or Ââ. is written as Ăă. One of the first transcriptions of the big yus as î in Romanian is found in Samuel Klain, Acathist, Sibii, 1801.
Словак тілінде
Словакия алфавитінде кіші юс әрпі а (desať, načať), е (plesať), иотацияланған ia (žiadať, kliatba, mesiac), ie (bdieť) және бірнеше жағдайда ä (pamäť, päť, svätý) арқылы алмастырылған. Үлкен юс транслитерацияланып, u ретінде айтылады немесе үдемелі ú (budeš, muž, mučeník, ruka, navyknúť, pristúpiť, púť, usnúť) болып дыбырланады. Кіші юстің иотацияланған және жабық иотацияланған түрі ja (мысалы, jazyk, svoja, javiť, jasle) түрінде кездеседі.
Little yus in the Slovak alphabet has been substituted by a (desať, načať), e (plesať), iotated ia (žiadať, kliatba, mesiac), ie (bdieť) and ä in several cases (pamäť, päť, svätý). Big yus is transliterated and pronounced as u, or accented ú (budeš, muž, mučeník, ruka, navyknúť, pristúpiť, púť, usnúť). Iotated, and closed iotated form of little yus occur as ja (e. g. jazyk, svoja, javiť, jasle).
Русин тілінде
Русь тілінде кіші юс дыбысын «я» (мысалы, руска(ѧ) мова – «русь тілі» немесе ѧзыкъ – «тіл») деп жазу үшін қолданылған. Бұл белорус, украин және русин тілдерінде «я» әрпіне эволюцияланып, сәйкес келді.
In Ruthenian language, little yus was used to transcribe the sound ja (as in руска(ѧ) мова ("Ruthenian language") or ѧзыкъ ("language")). This evolved into and corresponded with the letter я in the descendant languages of Belarusian, Ukrainian, and Rusyn.
Словения аралық тілінде
Интерславян тілі – протославян және Ескі шіркеу славян тілдеріне негізделген, аймақтық, жасалған, жартылай жасанды тіл. Ол тірі славян тілдерінің ортақ ерекшеліктеріне сүйене отырып, кириллицада жазғанда кіші және үлкен юс әріптерін пайдалануға мүмкіндік береді (бірақ түсініктілік үшін оны ұсынылмайды). Әріптер протославян тіліндегі этимологиялық мәндерімен тікелей сәйкес келеді, бірақ мұрындық дауыстық айтылысын сақтамайды, оның орнына тірі славян тілдеріндегі этимологиялық жақын әріптердегі «орталық» дыбыстарды беруге тырысады. Кіші юс латын әрпі «ę»-ға, ал үлкен юс латынның этимологиялық жазуындағы «ų»-ға сәйкес келеді. Иотталған түрлері стандартты ғылыми лексиканың құрамына кірмейді, онда юс әріптерінің орнына кириллицадағы «ј» әрпі қолданылады, ол қазіргі серб және македон алфавиттерінде де пайдаланылады. Бірақ, егер жазуда стандартты иотталған дауыстыларды қолдануды қаласа, эстетикалық себептермен оларды қолдануға рұқсат етіледі, осылайша дәйектілік сақталады. 2019 жылдың мамыр айына дейін Интерславян комиссиясы ресми «ғылыми кириллицаны» бекітпеді, себебі латын тілінде диакритикалық белгілерді қосу арқылы өзгерту оңай болса, кириллицада толығымен бөлек графемалар қажет. Бұл алғаш рет оқитын адамдар үшін түсініктілікті айтарлықтай төмендетуі мүмкін, сондықтан оңай түсінілетін хабарды жеткізу мақсатында жазуда юс әріптерін қолданбау керек.
The Interslavic language, a zonal, constructed, semi artificial language based on Proto Slavic and Old Church Slavonic modified based on the commonalities between living Slavic languages, allows (though does not encourage it for intelligibility purposes) to use both the little and big yus when writing in the scientific variety of its Cyrillic script. The letters correspond directly to their etymological values from Proto Slavic, but do not retain the nasal pronunciation, instead going for one aiming to convey the "middle ground" sounds found in etymologically corresponding letters in living Slavic languages. The little yus corresponds to the Latin letter "ę", while the big yus to "ų" in the etymological Latin script. The iotated versions are not part of the standard scientific vocabulary, where the yuses are instead accompanied by the Cyrillic letter "ј", also used in the modern Serbian and Macedonian alphabets, though their use is optionally permissible for aesthetic reasons if one opts for using the more standard iotated vowels in their writing, so that consistency is preserved. As of May 2019, no official "scientific Cyrillic" is endorsed by the Interslavic Commission for the reason that while Latin is easier to modify by simply adding diacritics, Cyrillic requires completely distinct graphemes. That is very likely to significantly hamper intelligibility for first time readers, so yuses should not be used in writing when aiming to convey an easily understandable message.