Кіріспе

Вальтер Генрих Альфред Герман фон Браухич (1881–1948) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германияның Бас қолбасшысы (1881–1948 жж.). Аристократиялық әскери отбасында туған ол 1901 жылы әскерге қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Батыс майданында корпус және дивизия деңгейіндегі штабтарда өзгеше көзге түсті. 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан кейін Браухич Шығыс Пруссия әскери округінің басшысы болып тағайындалды. Ол Адольф Гитлерден көп сомада ақша қарыз алып, оның қаржылық көмегіне тәуелді болды. Браухич 1938 жылдың ақпанынан 1941 жылдың желтоқсанына дейін Германия армиясының Бас қолбасшысы қызметін атқарды. Ол Франция шайқасында маңызды рөл атқарды және Югославия мен Грекияға жасалған Германияның шабуылдарын бақылады. Франция шайқасындағы еңбегі үшін ол фельдмаршал дәрежесіне көтерілген он екі генералдың бірі болды. 1941 жылдың қарашасында жүрек талмасына шалдыққаннан кейін және Гитлердің Мәскеуге жасалған "Тайфун" операциясының сәтсіздігі үшін оны кінәлі деп тапқаннан кейін Браухич Бас қолбасшы лауазымынан алынды. Ол соғыстың қалған бөлігін міндетті зейнетте өткізді. Соғыстан кейін Браухич соғыс қылмыстары бойынша тұтқындалды, бірақ 1948 жылы сотқа үлкермес бұрын пневмониядан қайтыс болды.

Ерте өмір

Браухич 1881 жылғы 4 қазанда Берлинде кавалерия генералы Бернхард Эдуард фон Браухич пен оның әйелі Шарлотта Берта фон Гордонның алтыншы баласы ретінде дүниеге келді. Браухичтер отбасы әскери қызмет дәстүрін ұзақ уақыттан бері сақтап келген, ал Браухич ата-бабалары сияқты, прус офицерлік корпусының дәстүрінде тәрбиеленді. Оның отбасы Берлиннің жоғары қоғамдастығының жетекші топтарымен араласты, ал оның отбасының аты мен әкесінің әскери шені оны кез келген офицермен немесе шенеунікпен тең деңгейге қойды. Жастық шағында Браухич саясатқа қызығушылық танытып, өнерге ғашы болды. Осы қызығушылықтарын дамытуға көмектесу үшін әкесі оны әскери академияға емес, Берлиндегі Француз гимназиясына орналастырды. 1895 жылы Браухич Потсдамдағы әскери академияға қабылданды. Кейін ол Гросс-Лихтерфельдедегі Бас кадеттер мектебіне (Hauptkadettenanstalt) ауысты, онда соңғы курста дарынды студенттерге арналған ең жақсы топқа кірді және бес жыл бұрынғы ағасы Адольф сияқты, императрица Августа Викторияның жеке пажын болды. Императрицаға қызмет еткен кезінде ол өмір бойы есінде қалған әдеп-салт пен мінез-құлықты үйренді. 1900 жылы бітірген соң, ол жаяу әскер полкінің лейтенанты болып тағайындалды. Басқа дереккөздерде, ол бітіргеннен кейін Корольдік Елизавета гвардиясының гранадирлер полкінде лейтенант болғаны, бірақ осы "әлеуметтік топтан" үшінші жалдамалы артиллерия полкіне ауысқаны айтылады. Денсаулығының нашарлығына байланысты ол жаяу әскерге жарамсыз деп танылды, сондықтан артиллерия полкіне жіберілді. Ол жаңа сарбаздарды атқа отыру және көлік жүргізуге үйретуге жауапты болды. Содан кейін ол Берлиндегі Бас штаб кеңсесіне қосылды, онда 1909 жылы кіші лейтенант болып жоғарылатылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Браухич капитан шеніне жеткен еді. Ол Мец қаласының жанында орналасқан XVI армия корпусы штабының офицері болып тағайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 34-ші жаяу әскер дивизиясы мен гвардиялық резервтік корпусында қызмет етті. 1914-1916 жылдары Верден шайқасы мен Аргонн орманы шайқасына қатысты. Соғыстың қалған екі жылында Браухич Айнның үшінші шайқасына, Айн-Марна шабуылына, Айнның екінші шайқасына, Армантьер шайқасына және Фландрия шайқасына қатысты. Браухич 1-дәрежелі Темір крест орденімен және Гогенцоллерн үйінің орденімен марапатталды, соғысты майор шенімен аяқтады.

Веймар Республикасы

1918 жылы мыңдаған басқа офицерлермен бірге ол резервтік корпусқа жіберілді. Бірақ келесі жылы ол майор болып қайта оралды. 1919 жылы Версаль шартына сәйкес неміс әскері күштеп қысқартылды, бірақ Браухич қызметте қалуға үміткер болды. Ол артиллерия білімін пайдалану мүмкіндігі болмаған Бас штабта қалды. Ақыры 1920 жылы 2-ші артиллериялық полк штабына ауысуға рұқсат алды. Келесі жылы ол Рейхсвер министрлігінде, артиллерия бөлімінде жұмыс істеді. Браухичтің артиллерия бөліміндегі міндеті артиллерия құрамын қайта ұйымдастыру және соғыстың соңғы айларында алынған тәжірибені енгізу болды. Ол жеңіл, орташа және ауыр артиллерияны жіктеу жүйесін өзгерту сияқты өз идеяларын қосты. Бұрын «корпус артиллериясы» деп аталған ауыр артиллерия енді «күшейту артиллериясы» деп аталды. Ол сондай-ақ артиллерия мен жаяу әскердің өзара әрекеттесуі мен ынтымақтастығына ерекше мән берді. Артиллерия бөлімінде үш жыл қызмет еткеннен кейін 1925 жылы подполковник болып тағайындалды. 1927 жылдың 1 қарашасында Браухич Вестфалияның Мюнстер қаласындағы 6-шы жаяу әскер дивизиясының штаб бастығы болып тағайындалды, бұл Германияның батысындағы ең күшті гарнизондардың бірі болды. Веймар республикасының соңғы жылдарында ол Армия оқу бөлімін басқарды және полковник болды (1928 жылы шен беру арқылы). 1931 жылдың қазан айында Браухич генерал-майор шеніне көтерілді.

Нацистік Германия

1933 жылы Адольф Гитлер мен нацистік партия билікке келді және Гитлердің әскери мақсаттарын іске асыру үшін әскерді кеңейте бастады. 1933 жылдың 1 ақпанында Браухич Шығыс Пруссия әскери округінің (I Вехркрейс) қолбасшысы және Кенигсбергтегі 1-дивизияның бастығы болып тағайындалды. Германияның қайта қарулануының нәтижесінде Befehlshaber im Wehrkreis I (I әскери округтің қолбасшысы) командалық лауазымы кеңейтілді. Браухич 1933 жылдың қазан айында генерал-лейтенант болып тағайындалды. 1-дивизия штабы 1-армия корпусының штабын құрды және Браухич 1935 жылдың 21 маусымында оның бірінші қолбасшысы болып тағайындалды. Браухич Пруссияда өзін үйінде сезінгенмен, жергілікті гаулейтер (партия басшысы және провинцияның азаматтық әкімшілігінің іс жүзіндегі басшысы) Эрих Кохпен келіспеушілік туды. Кох өзінің билігін қатты ұнатып, жауларына зорлық-зомбылық көрсетуге бейім қылмыскер ретінде танымал болды. Кох та, Браухич та аймақтағы лауазымдарынан айырылғысы келмегендіктен, екеуі де өздерінің араздасуын жасыруға тырысты. Осының салдарынан Берлин олардың дау-жанжалы туралы көп білмеді. Бірнеше жылдан кейін, Браухич рейхсфюрер СС Генрих Гиммлердің Шығыс Пруссиядағы әскер күзетін СС қызметкерлерімен алмастыруды жоспарлап отырғанын білгенде келіспеушілік күшейді, мақсаты – аймақтағы еврейлерге, протестант және католик шіркеулеріне қысым көрсету. Браухич аймақтағы әскерлердің СС-пен алмастырылуын тоқтатуға ұмтылғанымен, Гиммлер оны "жункер" деп сипаттап, Гитлерге осы келіспеушілік туралы хабарлады. Браухич өзінің міндетін орындағанын айтып, "осы аймаққа азаматтық адамдардың кіруіне рұқсат жоқ" деді. Браухич 1936 жылы артиллерия генералы шеніне ие болды. Әскердің Бас қолбасшысы Вернер фон Фрич гомосексуализмде айыпталған кезде, Гитлер Браухичті генерал-полковникке көтерді және 1938 жылдың 4 ақпанында Армия Жоғарғы Бас қолбасшылығының ұсынысы бойынша оны жаңа армия бастығы етіп тағайындады. Осы тағайындамамен бірге Браухичтің мәртебесі кабинеттік деңгейге дейін көтерілді, бірақ ол ресми түрде рейхсминистр атағын алмады. Гомосексуализм туралы айыптаулар шындығында Гитлердің Армия Жоғарғы Бас қолбасшылығындағы аристократиялық жоғары лауазымды офицерлерді қызметтен босату үшін жасаған тұзағы еді. Фричтің қызметтен шеттетілуі сол кездегі неміс ішкі әкімшілігінің тұрақтылығына ауыр сынақ болды. Браухич нацистердің қайта қарулану саясатын қолдады. Мюнхен дағдарысы кезінде Браухич әйелін тастап, сүйіктісіне көшу туралы ойланып шаршаған кезде Гитлер мен Браухичтің қарым-қатынасы жақсарды; Гитлер әдеттегі ажырасуға қарсы көзқарасынан бас тартып, Браухичті ажырасып, қайта үйленуге ынталандырды. Гитлер тіпті оған 80 000 рейхсмарка қарыз берді, соның арқасында ол ажырасуға қабілетті болды. Уақыт өте келе Браухич Гитлерден қаржылық көмекке үлкен үміт арта бастады. Генерал-полковник Людвиг Бек сияқты Браухич Гитлердің Австрияны аннексиялауына және Чехословакияға араласуына қарсы болды, бірақ ол Гитлердің соғыс жоспарларына қарсылық көрсетпеді, саясаттан қалыс қалуды жөн көрді. Дегенмен, 1939 жылдың сәуір айында Браухич генерал-полковник Вильгельм Кейтельмен бірге Чехословакияны басып алуды еске алу үшін Гитлерден партияның Алтын белгісімен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соңғы айларда Браухич Италияның нацистік әскери іске көмектесу әлеуетіне назар аударды. 1939 жылдың мамыр айында ол Ливиядағы және Ла Специядағы итальяндық әскери нысандарды тексеріп, итало-германдық одақты растады. Алайда бұл оңай болған жоқ, өйткені Италия басшысы Бенито Муссолини өзінің әскери ынтымақтастығы үшін Рейхтен экономикалық қолдау күтті. Фрич бұрын Браухичке итальяндық әскердің "жағдайы өте нашар" екенін айтқан еді. Германияның Сыртқы істер министрі және Осілік одақтың негізін қалаушы Йоахим фон Риббентроп Браухичтің күш-жігеріне үнемі араласты, өйткені ол оның жұмысын кез келген құнмен консолидациялауды қалады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Польшаға шабуыл кезінде Браухич көптеген жоспарларды бақылады. Польша жорығы көбінесе "блицкригтің" алғашқы мысалы ретінде айтылды, бірақ блицкриг теория немесе ресми доктрина емес еді. Бұл науқан, кейін "нақылды соғыс" деп танылған соғыстың қалыпты түсінігімен сәйкес келмеді. Танк дивизиялары жаяу әскер арасында сиреп таратылды және 1940 жылы Батыс Еуропаға жасалған шабуылда болғандай, операциялық тәуелсіздік алған жоқ немесе жаппай топтастырылмады. Польшадағы Вермахттың операциялық тәсілі дәстүрлі Vernichtungsgedanke-ге жақын болды. "Блицкриг" деп белгілі болған нәрсе 1940 жылғы маусымда Батыстағы науқаннан кейін ғана дамыды. Бұл жеңістің себебі емес, оның салдары болды. Браухиц шабуылға дейін танктер операциялық деңгейде тәуелсіз әрекет ете алатынына көндірілуі керек болды. Браухиц поляк халқына қарсы қатал шараларды қолдады, оның пікірінше, бұл неміс Lebensraum ("тіршілік кеңістігін") қамтамасыз ету үшін қажет болды. Ол Данцигтегі Польша почта бөлімін қорғаған поляк тұтқындарына өлім жазасын кесуде маңызды рөл атқарды және кешірім туралы өтінішті қабылдамады.

Батыс Еуропа мен Балқан елдеріне шабуыл

1939 жылдың қараша айының басында Браухич пен Бас штаб бастығы Франц Халдер 1939 жылдың 12 қарашасында "Х күнін" – Францияға шабуыл жасауды белгілеген Гитлерді құлатуды қарастыра бастады. Екі офицер де шабуыл сәтсіз аяқталады деп сенді. 1939 жылдың 5 қарашасында Армияның Бас штабы сол жылы Батыс державаларына шабуыл жасауды ұсынбайтын арнайы меморандум дайындады. Браухич бұл құжатты Гитлерге оқып беруге келісті және 5 қарашадағы кездесуде оқыды. Браухич Гитлерді Х күнін кейінге қалдыруға тырысты, неміс армиясының моральдық жағдайы 1918 жылғыдан нашар екенін айтты. Браухич: "Германияның жаяу әскерлерінің агрессивті рухы Өкінішке орай Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдан төмен, 1917-18 жылдардағы сияқты бағынбаушылық белгілері байқалды" – деп шағымданды. Гитлер ашуға кенеліп, Бас штабты және Браухичті жеке бастықтарын адалдықтан бас тарту, қорқыныш, саботаж және жеңілісшілдікпен айыптады. Ол Зоссендегі әскер штабына оралды, онда ол "мұндай жағдайда болды, алдымен оқиғалар туралы дұрыс емес айта алды". Осы кездесуден кейін Браухич пен Халдер нацистік қозғалыстың маңызды көшбасшысы Карл Фридрих Герделерге Гитлерді құлату олардың күшіне жетпейтінін, сондықтан ол басқа офицерлерді іздеуі керек екенін айтты. Гитлер Бас штабтың отырысын шақырып, бір жыл ішінде Батыс елдерін талқандайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ "Зоссен рухын жоюға" уәде берді, бұл қауіп Халдерді соншалықты қорқытты, ол заговоршыларды екінші жоспарланған төңкеріс әрекетінен бас тартуға мәжбүр етті. 7 қарашада қатты қарлы бораннан кейін Гитлер Х күнін кейінге шегерді, бұл Браухич пен Халдердің заговорға негізгі себебін жойды. Франция шайқасына дайындық жүріп жатқанда, сол кезде А армия тобының штаб бастығы болған генерал Эрих фон Манштейн өзінің әйгілі "Сихельшнит" ("орақ кесу") жоспарын жасады. Браухич пен Халдер Сихельшнитті мақұлдамады. Манштейн Сихельшнитті ОКХ-ға ұсынғанда, Халдер Манштейнді шығысқа ауыстыруды ұсынды, оны жоспарлау процесінен шеттетуді. Браухич келісіп, оны Силезияға ауыстырды. Бірақ Гитлер бір топ офицерлерді түскі асқа шақырды, олардың арасында Манштейн де болды. Ол өзінің жоспарын тікелей Гитлерге ұсынды. Келесі күні Гитлер Браухичке Манштейннің жоспарын қабылдауға бұйрық берді, Фюрер оны өзінің жоспары ретінде ұсынды. Бастапқыда күмәнмен қараса да, Браухич ақырында жоспардың әлеуетін көріп, армияның Францияда сәттілікке жететініне сенді. Франция күтпегендей тез құлағаннан кейін, 1940 жылдың шілдесінде 1940 жылғы фельдмаршал рәсімінде Браухич фельдмаршал болып тағайындалды. Франция басып алынып, бөлінгеннен кейін, ол және жоғары команданың қалған бөлігі француздар науқанынан қатты әлсіреген Ұлыбританияға қарсы осындай оңай және тез науқанды күтті. Ол Ұлыбритания жеңіліске ұшырайды деп сенді: "Біз жеңіске қазірдің өзінде қол жеткіздік деп санаймыз. Англия қауіпсіз болып қала береді, бірақ біз қалағанша ғана". Егер Ұлыбританияны басып алу жоспары – "Салион" операциясы сәтті аяқталса, Гитлер Браухичті жаңа жаулап алынған аймақтардың басшысы етіп тағайындамақ еді. Бірақ Люфтваффе қажетті әуе басымдылығына ие бола алмағандықтан, Ұлыбритания шайқасы жеңіліске ұшырады, сондықтан жоспар кейінге шегерілді, содан соң тоқтатылды. 1941 жылдың сәуір айының басында Югославия мен Грецияны басып алу кезінде немістер 337 000 адам, 2000 миномет, 1500 артиллерия, 1100 танкіге қарсы қару, 875 танк және 740 басқа да бронетехниканы қолданды, барлығы Браухичтің басқаруында болды. Айдың соңында Югославия мен Грекияның бәрі неміс қолына көшті.

Барбаросса операциясы

Браухич өзінің әскері мен командирлеріне нәсілшіл нацистік саясатты сынауды тоқтатуды бұйырды, себебі "неміс халқының тағдыры үшін болашақтағы шайқаста" қатал шаралар қажет болды. 1941 жылғы маусымда Германия шығысқа бет бұрып, Кеңес Одағына шабуыл жасағанда, ол бастапқы жоспарға өзгерістер енгізу арқылы тағы да маңызды рөл атқарды. Досы және әріптесі Вильгельм Кейтель сияқты, Браухич Гитлердің оккупацияланған аумақта кімді өлтіру керектігі туралы СС-ке берген нұсқауларына қарсылық көрсетпеді, бірақ кейіннен комиссарларды тек антинеміс көзқарастары "айқын білінген" жағдайда ғана атуды бұйырған бірқатар жарлықтар шығарды. Мәскеу шайқасы басталғанда, оның денсаулығы нашарлай бастады. Дегенмен, ол қыс кіргенге дейін Мәскеуді алуға бекінді, сондықтан жұмысын жалғастырды. Әскердің Мәскеуді ала алмауы Гитлердің ашуын тудырды, және оның жағдайы нашарлап, қарашада жүрек талмасына ұшырады. Оған сондай-ақ, емдеуге келмейтін қатерлі жүрек ауруы бар екені хабарланды.

Босату

Мәскеудегі жеңілістің салдарынан Браухич 19 желтоқсанда Германия армиясының Бас қолбасшысы лауазымынан алынып, Фюрер резервіне (офицерлер резервіне) жіберілді, онда соғыс аяқталғанға дейін қызмет тағайындалмай, күйінде қалды; ол Гитлермен ешқашан қайтадан кездеспеді. Соғыстың соңғы үш жылын ол Праганың оңтүстік-батысындағы Брди тауларындағы "Драйрорен" деп аталатын сарай-аңшылық үйінде өткізді. Зейнетке шыққаннан кейін жасаған сирек қоғамдық мәлімдемелерінің бірі – 20 шілдедегі Гитлерге қарсы жасалған қастандыққа айыптау жасайтын мәлімдеме болды, онда ол бірнеше бұрынғы әріптестерін жазғырды. Кейін ол Холдерден кешірім сұрап, туысының өмірін сақтау үшін мұндай іс жасауға мәжбүр болғанын мәлімдеді.

Соғыстан кейінгі тұтқындалу және өлім

1945 жылдың тамызында Браухич өзінің иелігінде тұтқындалып, Оңтүстік Уэльстегі Арал шаруашылығында британдықтармен қамауға алынды, кейін Мюнстерлагердегі британдық әскери госпиталіне ауыстырылды. Ол 1948 жылдың тамызына дейін ұсталды, содан кейін британ үкіметі оны британдық оккупациялық аймақта, көбінесе Гамбургте британдық әскери трибуналының алдына алып келетінін мәлімдеді. Алайда, ол 1948 жылдың 18 қазанында Гамбургтегі британдық бақылаудағы әскери госпитальде бронх пневмониясынан 67 жасында қайтыс болды, сотқа дейін адамзатқа қарсы қылмыс және қастандық жасағаны үшін жауап беруге үлкермеді.

Жеке өмір

1910 жылы Браухич өзінің бірінші әйелі Элизабет фон Карштедтке үйленді, ол Бранденбургте (469 шаршы миль) жерге ие болған бай мұрагер болатын. Олардың бір қызы мен екі ұлы болды, соның ішінде екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Герман Герингтің адъютанты ретінде Люфтваффеде қызмет еткен Бернд фон Браухич. Браухичтің басқа біреуге қызығушылық танытуына байланысты олар 28 жылдық некеден кейін 1938 жылы ажырасты. 1925 жылы Браухич Силезия судьясының қызы Шарлотта Руффермен танысты. Ол ажырасуды қалады, бірақ әйелі келіспеді. Кейін Руффер Берлинге сапар барысында ваннада суға батып қайтыс болған Шмидт есімді банк директорына тұрмысқа шықты. 1937 жылы Браухич Шығыс Пруссиядан оралғаннан кейін, олардың қарым-қатынасы қайта жанданды. Браухич Карштедттен ажырасқаннан кейін бірден Руфферге үйленді. Браухич 1930 жылдардағы Мерседес Бенцтің "Күміс жебе" Гран-при жүргізушісі Манфред фон Браухичтің туысы, сондай-ақ Гитлерге қарсы неміс қарсыласының мүшелері Ханс Бернд фон Хефтен мен Вернер фон Хефтеннің туысы болды.

Бағалау

Тарихшы Гельмут Краусник Браухишты "өте жақсы маман, өзінің кәсібінің дәстүрлерін сақтаған, бірақ әсіресе Гитлермен қарым-қатынас жасауға жетерлік бейімділік танытпаған" деп сипаттайды. Тарихшы Иан Кершоу оны аздаған ынсапсыздықпен "омыртқасы жоқ, Гитлерден қорқып жүрген адам" деп сипаттайды. Ол ешқандай майданды немесе бүлік-көтерілісті басқара алмайтын адам еді.