Кіріспе

Француз социологы және антропологы (1872–1950)

Марсель Маус (мос; 10 мамыр 1872 – 10 ақпан 1950) – француз социологы және антропологы, «француз этнологиясының әкесі» деп есептеледі. Эмиль Дюркгеймнің жүрегі туысы Маус академиялық еңбектерінде социология мен антропология шекарасын өтті. Бүгінде ол көбінесе соңғы ғылымға тигізген әсерімен танымал, әсіресе әлемнің түрлі мәдениеттеріндегі сиқыр, құрбан шалу және сый алмасу тақырыптарын талдауы үшін. Маус құрылымдық антропологияның негізін қалаушы Клод Леви-Строссқа зор ықпал етті. Оның ең белгілі еңбегі – «Сый» (1925).

Мұра

Маус өзінің бірнеше еңбектерімен танымал, әсіресе оның шедеврі – Essai sur le Don («Сыйлық» туралы зерттеуі). Оның ең жақсы жұмыстарының көп бөлігі Année Sociologique мүшелерімен бірлесіп жасалды, соның ішінде Дюркгейм («Алғашқы жіктеме»), Анри Губерт («Сиырлылықтың жалпы теориясының жоспары және Құрбандық табиғаты мен функциясы туралы эссе»), Пол Фоконне («Әлеуметтану») және басқалар. Маус француз антропологиясы мен әлеуметтік ғылымдарына зор ықпал етті. Оның көптеген басқа әлеуметтанушылар сияқты көптеген шәкірттері болған жоқ, алайда ол француз антропологиясының бірінші буынының студенттеріне этнографиялық әдістемені үйретті. Бұған қоса, Маустың идеялары антропология, мәдени зерттеулер және мәдени тарих салаларындағы ағылшыншыл постструктуралистік көзқарастарға маңызды әсер етті. Ол постструктуралистік және постфукоулдиандық зиялыларды өзгертті, себебі ол этнографиялық тәсілді тарихи, әлеуметтанулық және психологиялық контекстпен үйлестіреді. Маус Дюркгеймнің әлеуметтануы мен қазіргі француз әлеуметтанушылары арасындағы маңызды байланыс қызметін атқарды. Осы әлеуметтанушылардың қатарында: Клод Леви-Стросс, Пьер Бурдье, Марсель Гране және Луи Дюмон бар. «Сыйлық» туралы эссе – өзара қарым-қатынасты зерттеудің бастауы. Оның Potlatch талдауы Жорж Батайльге («Күрсінген үлес») әсер етті, содан кейін ситуационистерге (алғашқы ситуационисттік журналдың аты Potlatch болды). Бұл термин сыйлық экономикасымен және ашық кодты бағдарламалық жасақтамамен қызығушылар көптеген адамдар қолданды, бірақ соңғысы кейде Маустың бастапқы тұжырымдамасынан өзгеше. Сондай-ақ Льюис Хайдтың «Қиял және мүліктің эротикалық өмірі» атты Маустың революциялық сын-пікіріне назар аударыңыз. Ол Mouvement Anti Utilitariste dans les Sciences Sociales және Дэвид Грейберге де әсер етті.

Сын-пікірлер

Маустың сыйлық алмасу табиғаты жөніндегі пікірлері сынға ұшырады. Маусқа қарсы басты сын – оның эссесі барлық примитивтік және архаикалық қоғамдарды талдайды деген сенім, бірақ шын мәнінде оның эссесі бір ғана қоғам мен оның ішіндегі қарым-қатынастарға қолданылады. Мысалы, француз антропологы Ален Тесторт (1998) «тегін» сыйлықтардың бар екенін айтады, мысалы, батыстағы ірі қалада жолшыбайлар қаңғыбасқа ақша беруі. Сыйлық беруші мен сыйлық алушы бір-бірін танымайды және енді кездесуі мүмкін емес. Осы жағдайда, сыйлық беру қаңғыбасқа жауап беру міндетін тудырмайды, сыйлық беруші де, қаңғыбас та мұндай күтімде болмайды. Тесторт тек соңғы жағдайда ғана орындалуы мүмкін деп санайды. Ол Маус әлеуметтік қысымның тудырған міндетін шамадан тыс жоғары бағалағандығын, әсіресе Солтүстік Америка үндістері арасындағы потлачты сипаттағанда айтады. Сыйлық экономикасының теоретигі Женевье Воган (1997) Маусқа негізделген француз мектебін, Жаку Годбу мен Серж Латуш және Mouvement Anti utilittarisse des Sciences Sociales еңбектерін сынға алады, олар сыйлық беруді «үш кезеңнен тұрады деп анықтады: беру, қабылдау және қайтару. Өзаралыққа басымдық беру қарапайым сыйлық беру мен қабылдаудың коммуникативтік сипатын жасырады және бұл топқа сыйлық беру мен алмасуды екі қарама-қарсы парадигма ретінде ажыратуға мүмкіндік бермейді». Кейінгі еңбектерінде, мысалы, «Тіл жүрегіндегі сыйлық: Мағынаның аналық бастауы» (2015) Воган сыйлық беруді сыйлық беруші мен сыйлық алушы арасындағы қарым-қатынас ретінде түсіндіреді, ол ана болу және аналық сезімнен туындайды. Британ антропологы Джеймс Лейдлоу (2000) тағы бір «тегін» сыйлық мысалын келтіреді. Ол үнді джайнистерінің әлеуметтік жағдайын сипаттайды, олар рухани тазару мен құтқарылу үшін аскетикалық өмір салған, көшпелі ұялылар тобы. Джайнистік ахимса доктринасының (құлықсыздық принципін қатаң сақтау) интерпретациясы джайнистердің тағамын әсер етеді және оларды тамақ дайындаудан аулақ болуға мәжбүр етеді, өйткені бұл микроскопиялық организмдерге қарсы зорлық-зомбылыққа алып келуі мүмкін. Джайнистер жұмыс істемейтіндіктен, джайнистер қауымдастығының мүшелерінен азық-түлік алады. Бірақ олар ешқандай қалаулары мен тілектері жоқтай көрінуі керек, және тек өте тартымдылықпен және кешірім сұрап дайындалған тағамды қабылдайды. Сондықтан, «тегін» сыйлықтар сыйлықтың моральдық және материалдық емес сапаларын ескермеген жағдайда, Маустың сыйлық туралы түсінігінің кейбір аспектілерін сынға алады. Бұл аспектілер, әрине, сыйлықтың өзегінде жатыр, Аннет Вайнердің (1992) «Алынуға болмайтын иеліктер: беру кезінде сақтау парадоксы» кітабында көрсетілгендей. Маустың құрбандыққа қатысты көзқарасы да сол кезде дау тудырды, өйткені ол жеке тұлғалардың психологиясы мен әлеуметтік мінез-құлқына қайшы келді. Сонымен қатар, Маустың персона және габитус сияқты терминдері кейбір социологиялық тәсілдерде қолданылды. Француз философы Жорж Батайл «Сыйлық» кітабын экономикалық антропологияға негізделген жаңа тұжырымдар жасау үшін пайдаланды, оның ішінде қоғамда ақшаның ысырапқа жұмсалуын түсіндіру. Олар Пьер Бурдьедің соңғы социологиялық және мәдени зерттеулеріне де енгізілген. Бурдье Маустың габитус тұжырымын социологиялық тұрғысынан, мысалы, сананың денеге енуі арқылы, бұлшық ет жадысы сияқты әлеуметтендіру ұғымдары арқылы қолданды.

Таңдалған шығармалар

Құрбандықтың табиғаты мен функциясы туралы эссе, (Генри Губермен бірге) 1898. Социология: нысан және әдіс, (Пол Фауконнемен бірге) 1901. Классификацияның кейбір алғашқы түрлері туралы, (Дюркгейммен бірге) 1902. Сиқырдың жалпы теориясының эскизі, (Генри Губермен бірге) 1902. "Сыйлық туралы эссе", 1925. Дене техникалары, 1934. Марсель Мосс, "Дене техникалары" (1934) Психология журналы 32 (3–4). Мосс, Социология және антропология, 1936, Париж: PUF басылымында қайта басылды. Социология және антропология, (таңдалған еңбектер) 1950. Этнографиялық оқулық. 1967. "Пайот және Риваж" баспасы. (Этнография нұсқаулығы 2009. Н. Дж. Аллен аударған. Берган кітаптары.)