Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың тиімді аяқталуы

Жапонияны жеңу күні (V J күні, Тынық мұхитындағы Жеңіс күні немесе V P күні деп те аталады) – Екінші дүниежүзілік соғыста Императорлық Жапонияның капитуляциялаған күні, ол соғысты мән жағынан аяқтады. Бұл термин Жапонияның капитуляциясы туралы алғашқы хабарлама жасалған екі күнге де қатысты: 15 тамыз 1945 жыл, Жапонияда, және уақыт белдеулерінің айырмашылығына байланысты 14 тамыз 1945 жыл (АҚШ-та және Американың қалған бөлігінде, сондай-ақ Шығыс Тынық мұхиты аралдарында жарияланғанда) – және 2 қыркүйек 1945 жыл, капитуляция құжатына қол қойылған күні, ол Екінші дүниежүзілік соғысты ресми түрде аяқтады. 15 тамыз Ұлыбритания үшін ресми V J күні, ал АҚШ-тың ресми еске алу күні 2 қыркүйек. Одақтастар Еуропадағы жеңіске арналған V E күнін атағаннан кейін V J күні атауын таңдады. 2 қыркүйек 1945 жылы Токио шығанағында USS Missouri кемесінде ресми капитуляция өтті. Жапонияда 15 тамыз көбінесе соғыстың аяқталуына арналған еске алу күні (終戦記念日) ретінде белгіленеді; алайда, бұл күннің ресми атауы – «соғыста қаза тапқандарды еске алу және бейбітшілік тілеу күні» (戦没者を追悼し平和を祈念する日). Бұл ресми атау 1982 жылы Жапония үкіметінің жарлығымен бекітілді.

В-Джей күнінің алдындағы оқиғалар

1945 жылдың 6 және 9 тамызында одақтастар Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбаларын тастады. 9 тамызда Кеңес Одағы Жапонияға соғыс жариялады. 10 тамызда Жапония үкіметі Потсдам декларациясының шарттарына сәйкес капитуляциялау ниеті туралы хабарлады. Жапондық тараптың ұсынысы туралы жаңалық әлем бойынша қуанышпен қарсы алынып, мерекелік шараларға бастама берді. Лондондағы одақтас әскерлер Реджент көшесінде конга биін биледі. Париждегі американдықтар мен француздықтар Елисей алаңында "Менің қасымда қоршау салма" әнін шерумен орындады. Оккупацияланған Берлиндегі американдық сарбаздар "Тынық мұхитындағы соғыс аяқталды" деп шулап, енді Жапонияға қарсы күреске жіберілмейтініне үміттенді. Немістер жапондықтардың өздерінен айырмашылығы, үмітсіз жағдайда қарсылық көрсетпей капитуляциялауға жеткілікті даналық танытқанын айтып, атом бомбасы оларға қарсы қолданылуға дайын болмағаны үшін ризашылық білдірді. Мәскеу газеттері атомдық бомбалау туралы қысқаша хабарлады, ешқандай түсіндірме бермеді. "Ресейліктер мен шетелдіктердің барлығы дерлік басқа ештеңе туралы сөйлей алмады", дегенмен Кеңес үкіметі бомбалардың саясатқа немесе ғылымға тигізер әсері туралы ешқандай мәлімдеме жасаудан бас тартты. Чунциндегі қытайлықтар фейерверктер атып, "америкалықтарға деген алғыстарын шарықтап жіберді". Манила қаласындағы тұрғындар "Құдай Американы иеленсін" әнін шырқады. Окинавада американдық сарбаздар мерекелеу үшін "қолдарына барлық қаруды алып, аспанға атуды бастағанда" алты адам қаза тауып, ондаған адам жарақат алды; кемелер дабыл салып, экипаждар камикадзе шабуылы басталды деп ойлап, зениттік артиллериядан атып жатты. Тиниан аралында Жапонияға келесі миссияға дайындалып жатқан B-29 экипаждарына миссияның күшін жойғаны туралы хабарланды, бірақ олар оны кейінге қалдыру мүмкіндігі болғандықтан тойлауға рұқсат етілмеді.

Жапонияның Потсдам декларациясын қабылдауы

1945 жылғы 15 тамызда Жапония стандартты уақыты бойынша түстен кейін император Хирохитоның Потсдам декларациясының шарттарын Жапонияның қабылдағаны туралы хабарлама радио арқылы жапон халқына жеткізілді. Сол күні Жапония үкіметі «Потсдам жариянамасын қабылдау жақын арада болады» деген хабарды Токио радиосы арқылы таратып, Вашингтондағы Швейцария дипломатиялық миссиясы арқылы АҚШ президенті Гарри С. Трумэнге телеграмма жіберіп, одақтастарға бас тарту туралы хабарлады. 14 тамызда Жапонияның капитуляциясын жариялаған Трумэн «V J күнін жариялау үшін Жапонияның капитуляция шарттарына ресми қол қоюын күту қажет» деді. Еуропалық державалар үш ай бұрын (V E күні) капитуляциялағандықтан, V J күні Екінші дүниежүзілік соғыстың тиімді аяқталуы болды, бірақ Жапония мен көптеген одақтастар арасындағы бейбіт келісім 1952 жылға дейін, ал Жапония мен КСРО арасында 1956 жылға дейін қол қойылмады. Австралияда бастапқыда V P күні (Тынық мұхитындағы жеңіс) аталымы қолданылды. 1945 жылғы 14 тамыздағы «The Canberra Times» газеті V P күнін тойлау туралы жазды, ал Австралия соғыс мемориалы мәліметінше, сол жылы үкімет V P күнін мемлекеттік мереке деп жариялады. Сан-Францискода екі әйел жалаңаш күйінде әскерлердің ықыласына орай азаматтық орталықтағы көлге секірді. Ал одан да ауыррақ жағдай, соғыс ошағында болмаған теңізшілердің басым көпшілігі құрамындағы мыңдаған мас адамдар 2015 жылы «San Francisco Chronicle» газетінде «үш түндік вандализм, тонау, шабуыл, қарақшылық, зорлау және кісі өлтіру оргиясы» және «қала тарихындағы ең қанды тәртіпсіздіктер» деп сипатталған әрекеттерге қатысты. Бұл әрекеттердің ешқайсысы да қылмыстық қудалауға әкелмеді, сондай-ақ азаматтық немесе әскери шенеуніктерге санкциялар салынбады, нәтижесінде газет «қала жай ғана тәртіпсіздіктер болмағандай әрекет етуге тырысты» деген қорытындыға келді. Нью-Йорктің Таймс-скверінде мерекелеуге қатысу үшін рекордтық көпшілік жиналды. Жеңіс туралы хабар «One Times Square» тізімінде «РЕсми *** ТРУМАН ЯПОНИЯНЫҢ КАПИТУЛЯЦИЯСЫН ЖАРЫЯЛАДЫ ***» деген мәтінмен жарияланды; алты жұлдызша АҚШ Қарулы күштерінің түрлерін білдірді. Киім-кешек ауданында жұмысшылар мата қиқымдарын және ленталарды лақтырып, көшеде 5 сантиметрге жететін үйінділер қалдырды. Соғыстың аяқталуы туралы жаңалық «жағалаудан жағалауға [әскерлердің] юбка киген әйелдерге сүйісуінің» қызуына себеп болды, ал «Life» журналы Вашингтон, Канзас-Сити, Лос-Анджелес және Майами қалаларындағы осындай сүйісулердің суреттерін жариялады.

Танымал суреттер

Сол күні ең танымал өбісулердің бірі «V J Day» Таймс-сквердегі фотосуреттерінде бейнеленді, бұл «Life» журналы жариялаған ең әйгілі суреттердің бірі. Ол 1945 жылдың 14 тамызында, президент Трумэннің ресми хабарламасынан аз уақыт бұрын, адамдар мерекелеуге жинала бастағанда түсірілді. Альфред Эйзенштедт Таймс-скверге спонтанды фотосуреттер түсіру үшін барды және «ақ түсті нәрсені ұстап алған» теңізшіні байқады. «Мен сол жерде тұрдым, олар өбісіп алды. Мен төрт рет сөреге бастым», – деді ол. Осы сәт әскери фотограф Виктор Йоргенсен (оң жақта) тарапынан да ұқсас суретке түсірілді, ол «New York Times» газетінде жарияланды. Кейіннен бірнеше адам өздерін теңізші немесе ұзақ уақыт бойы медбике деп есептелген әйел деп мәлімдеді. Бірақ Альфред Эйзенштедт түсірген суреттегі әйелдің шын мәнінде Грета Циммер Фридман есімді тіс дәрігерінің көмекшісі болғаны анықталды. Ол кейінірек берген сұхбатында: «Мені теңізші ұстады, бұл аса зор өбіс емес, көбінесе ол Тынық мұхитына қайта оралуға тура келмейтініне қуанғандықтан жасаған қуанышты әрекет болды. Кейіннен ол соғыстан өткендіктен, қайта оралуға тура келмегеніне өте қуанды. Ол медбикеге ұқсап киінген адамды ұстаған себебі, жаралыларға күтім жасаған медбикелерге өте риза болды», – деді. Тағы бір танымал сурет – Сиднейдегі Элизабет көшесінде билеген адамды баспасөз фотографы мен Movietone жаңалықтары түсірді. Осы фильм мен кадрлар Австралия тарихы мен мәдениетінде соғыстағы жеңістің символы ретінде танымал болды.

Жапондықтардың реакциясы

15 және 16 тамызда, жеңіліс салдарынан күйреген жапон сарбаздары өз-өліміне қол жұмсады. 100-ден астам американдық соғыс тұтқыны да өлтірілді. Бұған қоса, көптеген австралиялық және британдық соғыс тұтқындары Борнеода, Ранау мен Сандаканда Жапон императорлық армиясы тарапынан өлтірілді. Сонымен қатар Борнеодағы Бату-Линтанг лагерінде 1945 жылдың 15 қыркүйегінде 2000-ға жуық соғыс тұтқыны мен азаматтық тұтқынды өлтіруді көздейтін өлім бұйрықтары табылған, бірақ лагерь осы бұйрықтар орындалуға тиіс болған күннен төрт күн бұрын азат етілді. Жапон күштері Жеңіс күнінен кейін екі апта бойы бірнеше майданда кеңес күштерімен шайқасты.

USS Missouri кемесіндегі рәсім

Жапондықтардың капитуляция құжаты 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Токио шығанағындағы "Миссури" линкор кемесінде ресми түрде қол қойылды. Осы кезде Трумэн 2 қыркүйекті ресми түрде Жеңіс күні деп жариялады.

Австралия

1945 жылдың 15 тамызында Австралия премьер-министрі Бен Чифли радио арқылы Жапонияның одақтас күштерге толыққанды бас иегенін хабарлады. Бұл күн, VP күні деп белгілі болған, ел бойынша қуанышты тойлаулармен ұласты, азаматтар қақтығыстан және басқындықтан қорқусыз болашаққа үміт артты. Тойлауды реттеу үшін билік VE күніндегідей пабтарды жапты. Дегенмен, бұл адамдарды тойлаудан тоқтата алмады, көшелерде көпшілік жиналды және жат адамдар қала алаңдарында бірге биледі. Австралияда көптеген адамдар "VJ Day" емес, "VP Day" терминін қалайды, бірақ 1946 жылы The Sun News Pictorial басылымынан шыққан "The Sixth Year of War in Pictures" кітабының 250 және 251-беттерінде "VJ Day" термині қолданылған. Сонымен қатар, 1995 жылы Австралия үкіметі шығарған 50 жылдық мерекелік медальда "VJ Day" деп мөрленген.

Әуесқойлық радио

Австралиядағы әуесқой радио операторлары 15 тамызда, Жеңіс күніне ең жақын уақытта "Еске алу күні" байқауын өткізеді. Бұл байқау екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан әуесқой радио операторларын еске алуға, достық қатынасты ынталандыруға және қатысушылардың біліктілігін арттыруға бағытталған. Байқау сенбі күні сағат 0800 UTC-де басталып, 24 сағатқа созылады. Оған дейін, Австралияның көрнекті тұлғасының (мысалы, Австралия Премьер-министрі, Австралияның генерал-губернаторы немесе әскери жетекшісі) сөйлеген сөзі мен қаза тапқан әуесқой радио операторларының есімдері оқылады. Байқауды Австралия Сымсыз институты ұйымдастырады. Австралияның әр штатындағы операторлар басқа штаттардағы, Жаңа Зеландиядағы және Папуа-Жаңа Гвинеядағы операторлармен байланыс жасайды. Операторлар саны, жасалған байланыстар саны және қолданылған радио жиіліктерінің диапазондары ескеріле отырып, ең көп қатысушыны шығарған штатқа трофей табыс етіледі.

Қытай

1945 жылы 2 қыркүйекте Токио шығанағында USS Missouri кемесінде Жапонияның соңғы ресми капитуляциясы қабылданғанда, Миссуриде Қытайды өкілдік еткен Қытай Республикасының Ұлттық үкіметі 3 қыркүйектен басталатын V J күнін мерекелеу үшін үш күндік демалыс жариялады. 1946 жылдан бастап 3 қыркүйек "Жапонияға қарсы қарсылық соғысының жеңіс күні" ретінде тойланды, ол 1955 жылы Қарулы Күштер күніне дейін өзгерді. Қытайдың материктік бөлігінде 3 қыркүйек V J күні ретінде танылады.

Гонконг

Гонконгты Жапон императорлық армиясы 1945 жылы 30 тамызда Корольдік теңіз күшіне тапсырды және ол соғысқа дейінгі британдық тәуелділігі мәртебесін қайта алды. Гонконг "Азаттық күнін" жыл сайын 30 тамызда (кейіннен тамыздың соңғы дүйсенбісіне дейінгі сенбіге көшірілді) тойлап келді, бұл 1997 жылға дейін мемлекеттік мереке болып саналды. 1997 жылы егемендік берілгеннен кейін, мереке тамыздың үшінші дүйсенбісіне көшіріліп, "Қытай-жапон соғысының жеңіс күні" деп аталды, оның қытайша атауы Қытайдың басқа бөліктеріндегідей "Жапонияға қарсы қарсылық соғысының жеңіс күні" болды, бірақ бұл күн 1999 жылы мемлекеттік мерекелер тізімінен шығарылды. 2014 жылы Бас атқарушы кеңсесі 3 қыркүйекте Қытай материгіндегі "Жапон агрессиясына қарсы қытай халқының қарсылық соғысының жеңіс күнімен" сәйкес еске алу шарасы өткізілетінін хабарлады.

Корея

Бұл күн Солтүстік және Оңтүстік Кореяда мемлекеттік мереке ретінде тойланады және екі елде ортақ болатын жалғыз мемлекеттік мереке болып табылады. Корея үшін бұл күн ерекше маңызға ие, себебі ол Жапон империясының отаршылдығынан құтылған күні. Солтүстік Кореяда бұл күн "Азаттық күні" деп аталады, ал Оңтүстік Кореяда оны "Гвангбокчжоль" (мәнісі – "жарық қайтып келген күн") дейді.

Моңғолия

Жапонияны жеңу күні Моңғолияда екі қырынан тойланады. Бұл күні Кеңес және Моңғол әскерлерінің Халхин-Гол шайқасындағы жеңісі де атап өтіледі. Шайқастың жылдығы алғаш рет 1969 жылы тойланды, 1989 жылы 50 жылдығына дейін 5 жыл сайын кең ауқымда тойланды, содан кейін маңызы азайып, академиялық талқылаулар мен лекциялар деңгейіне түсіп қалды. Соңғы уақытқа дейін бұл мерейтой моңғол тарихында қайта жандана қоймады. Оны Моңғолия Қарулы Күштері Ресей Қарулы Күштерімен бірлесіп тойлайды. 2009, 2014 және 2019 жылдардағы 70, 75 және 80 жылдық мерейтойларда Ресей Президенті Моңғолияға жасаған мемлекеттік сапары аясында Моңғолия Президентімен бірге мерекелік шараларға қатысты.

Нидерланды

Нидерландыда 15 тамызға қарай немесе оған жақын уақытта бір ұлттық және бірнеше аймақтық немесе жергілікті еске алу шаралары өтеді. Ұлттық шара Гаагадағы "Индишалық ескерткіш" (голланд тілінде "Индия ескерткіші") ішінде өтеді, онда Голландтың Индонезиядағы жапондық оккупациясының құрбандары еске алынады, әдетте мемлекет басшысы мен үкімет өкілдерінің қатысуымен. Барлығы шамамен 20 шара өткізіледі, сондай-ақ Арнемдегі Бронбек қаласындағы Индонезияны еске алу орталығында да. Жапондық оккупация Индонезиядағы голланд отаршылдығының аяқталуын білдірді. Индонезия 1945 жылдың 17 тамызында, япония капитуляцияға тап болғаннан кейін екі күн өткен соң тәуелсіздігін жариялады. Индонезияның тәуелсіздік үшін күресі 1949 жылға дейін жалғасты, Голландия сол жылдың желтоқсан айының соңында Индонезияның егемендігін мойындады.

Вьетнам

Жапонияның капитуляция күні Хо Ши Мин Вьетнамның тәуелсіз Демократиялық Республикасын жариялады. Вьетнам тамыз революциясының жапон әскерлеріне қарсы жеңісі құрметіне 19 тамызды VJ күні ретінде тойлады.

Филиппин

Филиппинде V J күні жыл сайын 3 қыркүйекте тойланады және "Генерал Томоюки Ямашитаның тапсыру күні" деп аталады. Ифугао провинциясы әр жылдың 2 қыркүйегін "Жеңіс күні" ретінде тойлайды, бұл филиппин соғыс ардагерлерінің батырлығын және генерал Ямашитаның 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Кианган муниципалитетінде капитан Гришэм басқаратын біріккен филиппин-америкалық әскерлеріне бейресми тапсыруын еске түсіреді.

Ресей/Бұрынғы КСРО

Ол 1945 жылғы 3 қыркүйекте (Жапонияның капитуляциясына ертесі күні) КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен мереке ретінде белгіленді. Сол кезде өткізілген жалғыз бір шара – Харбин қаласындағы Қызыл Армияның әскери шеруі болды. 1945 және 1946 жылдары бұл күн жалпыұлттық мереке болып саналды. Ал келесі жылдары жұмыс күні ретінде белгіленіп, ешқандай мерекелік іс-шаралар өткізілмеді. Қазіргі Ресейде Жапонияны жеңу күні (Лан ру) еске алу күні ретінде қарастырылады және көптеген Әскери Даңқ күндерінің бірі ретінде тойланады. Соңғы жылдары, мысалы 2017 жылы, Мемлекеттік Думада оны қайтадан жалпыұлттық мереке деп жариялау туралы заң жобалары енгізілді. Шығыс әскери округінің әскери шеруі жыл сайын Южно-Сахалинск немесе Хабаровск қалаларында өтіп, осы күні өткізілетін жалғыз шерулердің бірі болып табылады. Сондай-ақ, 2 қыркүйекте Халхин-Гол шайқасының жылдығын тойлайтын Ресейдің федералды құрамына кіретін Бурятия, Якутия және Алтай Республикасы сияқты аймақтарда да шерулер ұйымдастырылады. Молдованың өзінен бөлінген Приднестровье республикасында Жапонияны жеңу күні олардың Республика күнімен бірге тойланады, екеуі де бір күніне сәйкес келеді.

Америка Құрама Штаттары

2 қыркүйек АҚШ-тың барлық штатында "V J Day" деп белгіленгенімен, бұл шара ресми федералдық немесе штаттық мереке емес. Род-Айленд штаты Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын "Жеңіс күні" деп тойлайды және ол тамыздың екінші дүйсенбісінде аталып өтеді. V J күні алғаш рет 1948 жылдан бастап әр жыл сайын 2 қыркүйекте АҚШ-та тойланды, бірақ соғыс естеліктерден мүлдем кеткен сайын, мереке де ұмытылып бара жатыр. WPRI TV хабарлағандай, V J күнін жоюдың себебі экономикалық болды, себебі жұмысшылар еңбекақысымен бір күндік демалысқа ие болды. Род-Айленд штатының өзі Жеңіс күнін атауды тоқтату қажет пе, жоқ па деген мәселе де талқыланды. Әлі де кейбір штаттарда V J күні тойланады. Коннектикут штатындағы Моусуп қаласы тамыздың екінші жексенбісінде жыл сайын V J күніне арналған шеру өткізеді және 1945 жылы жапондардың капитуляциясынан бері V J күнін тойлау бойынша ең ұзақ тарихы бар шеру болып есептеледі. Арканзас штаты бұл мерекені штат бойынша ресми түрде жариялаған жалғыз штат болды, бірақ ол 1975 жылы жойды, нәтижесінде Род-Айленд штаты жалғыз қалды.

Дүниежүзілік бейбітшілік күні

1960 жылдары 2-сентябрьді, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталу күнін, «Дүниежүзілік бейбітшілік күні» деп аталатын халықаралық мереке деп жариялау ұсынылған. Бірақ, бұл мереке 1981 жылы алғаш рет тойланғанда, жыл сайын Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы өз жұмысын бастайтын 21-қыркүйек күні деп белгіленді.