Кіріспе
Экономист, философ және тарихшы (1886–1964) Карл Пол Поланьи (/p//oʊ/'/l//æ//n//j//i/; Polányi Károly; 25 қазан 1886 – 23 сәуір 1964), австро-венгр экономикалық антропологі, экономикалық социолог және саясаткер, ең белгілісі – «Ұлы трансформация» кітабымен танымал. Ол өзін-өзі реттейтін нарықтардың тұжырымдамалық дұрыстығына күмән келтіреді. Еңбектерінде Поланьи нарықтастырудың диалектикалық процесін және осы нарықтастыруға қарсы әлеуметтік қорғауға ұмтылысты білдіретін «қос қозғалыс» тұжырымдамасын ұсынады. Оның пікірінше, қазіргі Еуропадағы нарыққа негізделген қоғамдар қажеттілік емес, тарихи жағдайлардың нәтижесінде пайда болды. Поланьи экономиканың мәдени түсінігі – субстантивизмді қалыптастырушы ретінде есте қалады, ол экономиканың қоғам мен мәдениетке қатыстылығын баса көрсетеді. Бұл көзқарас бағыттық экономикаға қарсы келеді, бірақ антропология, экономикалық тарих, экономикалық социология және саяси ғылым салаларында танымал. Поланьидің ежелгі экономикаға қатысты көзқарасы Колумбтан бұрынғы Америка және ежелгі Месопотамия сияқты түрлі жағдайларда қолданылды, бірақ оның жалпы алғанда ежелгі қоғамдарды зерттеудегі тиімділігі күмәнді. Поланьидің «Ұлы трансформация» еңбегі тарихи социологияның үлгісіне айналды. Оның теориялары ақырында экономикалық демократия қозғалысының негізін құрады. Поланьи саяси өмірде белсенділік танытып, 1914 жылы Ұлттық азаматтардың радикалды партиясын құруға көмектесті және оның хатшысы болды.
Karl Paul Polanyi (/p//oʊ/'/l//æ//n//j//i/; Polányi Károly ; 25 October 1886 – 23 April 1964), was an Austro Hungarian economic anthropologist, economic sociologist, and politician, best known for his book The Great Transformation, which questions the conceptual validity of self regulating markets. In his writings, Polanyi advances the concept of the Double Movement, which refers to the dialectical process of marketization and push for social protection against that marketization. He argues that market based societies in modern Europe were not inevitable but historically contingent. Polanyi is remembered best as the originator of substantivism, a cultural version of economics, which emphasizes the way economies are embedded in society and culture. This opinion is counter to mainstream economics but is popular in anthropology, economic history, economic sociology and political science. Polanyi's approach to the ancient economies has been applied to a variety of cases, such as Pre Columbian America and ancient Mesopotamia, although its utility to the study of ancient societies in general has been questioned. Polanyi's The Great Transformation became a model for historical sociology. His theories eventually became the foundation for the economic democracy movement. Polanyi was active in politics, and helped found the National Citizens' Radical Party in 1914, serving as its secretary.
Ерте өмір
Поланьи еврей отбасында дүниеге келген. Оның інісі Майкл Поланьи – философ, ал қызы Ева Зейзель – әлемге әйгілі керамист. Ол Венада, сол кездегі Австро-Венгрия империясының астанасында туған. Оның әкесі Михай Поллачек – теміржол кәсіпкері болған. Михай ешқашан Поллачек атын өзгертпеген және Будапешттегі еврей зиратында жерленген. 1905 жылдың қаңтар айында Михай қайтыс болды, бұл Карл үшін ауыр соққы болды, және ол өмірінің соңына дейін Михайдың қайтыс болған күнін еске алды. Карл мен Майкл Поланьидің анасы – Сесилия Вол. Поланьи деген атты Карл және оның бауырлары өзгертіп алған. Әкесінің табысы мен кемсінуіне қарамастан, Поланьи жақсы білім алды және Будапешттің қарқынды зиялы және өнер ортасына толыққанды енді.
Ерте мансап
Поланьи Будапешт университетінде оқығанда радикалды және ықпалды Галилео үйірмесін құрды, бұл үйірме венгр зиялыларына зор әсер етті. Осы кезеңде ол басқа да көрнекті ойшылдармен, мысалы, Дьердь Лукач, Оскар Ясси және Карл Маннгейммен тығыз байланыста болды. Поланьи 1912 жылы Будапешт университетін заң ғылымының докторы дәрежесімен аяқтады. 1914 жылы ол Венгрия Ұлттық Азаматтар Радикалды партиясын құруға көмектесті және оның хатшысы қызметін атқарды. Поланьи Бірінші дүниежүзілік соғыста Австро-Венгрия армиясындағы атты әскер офицері болды, Ресей майданында қатысты және Будапештте ауруханада жатты. Поланьи Михай Карольидің республикалық үкіметін және оның социал-демократиялық режимін қолдады. Дегенмен, республика көп ұзаққа созылмады, Бела Кун Карольи үкіметін құлатып, Венгрия Кеңес Республикасын құрғаннан кейін Поланьи Венаға кетіп қалды.
Венада
1924 жылдан 1933 жылға дейін ол беделді "Der Österreichische Volkswirt" ("Австриялық экономист") журналының аға редакторы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол алғаш рет Австрия мектебінің экономистерін сынап, олардың экономикалық процестердің нақты, өзара байланысты жағдайын естен шығарып, абстрактілі модельдер құрады деп есептеді. Поланьи өзі фабиандық идеологияға және Г.Д.Х. Коулдың еңбектеріне қызығушылық танытты. Сондай-ақ осы жылдары Поланьи христиандық социализмге ден қойды. Ол поляк-венгр тегінен шыққан, коммунист революционер Илона Дучжинскаға үйленді. Олардың қызы Кари Поланьи Левитт отбасының экономика саласындағы ғылыми зерттеулер дәстүрін жалғастырды.
Лондон қаласында
Поланиден "Der Oesterreichische Volkswirt" журналынан кетуі сұралды, себебі журналдың либералды баспашысы 1933 жылғы қаңтарда Гитлер билікке келгеннен кейін және Австриядағы клерикалды фашизмнің күшеюі нәтижесінде Австрия парламенті тоқтатылғаннан кейін танымал социалисті жұмыста қалдыра алмады. Ол 1933 жылы Лондонға кетіп, журналист және репетитор болып жұмыс істеді, ал 1936 жылы Жұмысшылардың білім беру қауымдастығында лекция оқытушысы болып орналасты. Оның лекцияларында кейін "Ұлы трансформация" деп аталған еңбектің зерттеулері қамтылған. Дегенмен, ол бұл еңбекті 1940 жылға дейін, Вермонтқа көшіп, Бенингтон колледжінде жұмысқа орналасқанға дейін жаза бастамады. Кітап 1944 жылы жарық көрді және үлкен даңққа ие болды. Онда Полани Англиядағы жерді қоршау процесін және 19 ғасырдың басындағы қазіргі экономикалық жүйенің қалыптасуын сипаттады.
АҚШ және Канада
1940 жылы Поланьи Беннингтон колледжінің штатқа қабылдады, онда "Трансформацияның қазіргі заманы" тақырыбында бірқатар бес уақтылы лекция оқыды. "ХІХ ғасырдың аяқталуы", "Біртұтас қоғамға қарай үрмелеу", "Халықаралық жүйенің күйреуі", "Америка ерекшелік пе?", және "Марксизм және Ресей революциясының ішкі тарихы" лекциялары Екінші дүниежүзілік соғыстың басында өткізілді. Поланьи Беннингтонның Гуманизм лекциялар сериясына (1941) және Беннингтон колледжінің лекциялар сериясына (1943) қатысты, онда ол "Жан-Жак Руссо: немесе еркін қоғам мүмкін бе?" тақырыбында сөз сөйледі. Соғыстан кейін Поланьи Колумбия университетінде оқытушы болып жұмыс істеді (1947–1953). Алайда, оның әйелі Илона Дучжинская (1897–1978) бұрынғы коммунист болғандықтан, АҚШ-қа кіру визасын алу мүмкін болмады. Осының салдарынан олар Канадаға көшіп кетті, ал Поланьи Нью-Йорк қаласына қатынайтын болды. 1950 жылдардың басында Поланьи Форд қорынан ежелгі империялардың экономикалық жүйелерін зерттеу үшін үлкен грант алды. Қазіргі заманғы экономикалық жүйенің қалыптасуын сипаттағаннан кейін, Поланьи енді "экономика" алыс өткенде жекелеген сала ретінде қалай пайда болғанын түсінуге ұмтылды. Оның Колумбиядағы семинары бірнеше белгілі ғалымдарды тартты және ұстаздардың бір буынына әсер етті, нәтижесінде 1957 жылы "Ерте империяларда сауда және нарық" атты жинақ жарық көрді. Поланьи өмірінің соңғы жылдарында да жазуын жалғастырды және "Бірлесіп өмір сүру" атты жаңа журнал құрды. Канадада ол Онтарио штатындағы Пикеринг қаласында тұрды, онда 1964 жылы қайтыс болды.