Кіріспе

Қытай тіліндегі жеке есімдер – қытай тілін қолданушылардың, көпшілік қытай тілінде сөйлейтін елдерде де, қытай диаспорасында да қабылдаған есімдері.

Сипаттама

Қытайлық есімдер көбінесе бір немесе әдетте екі таңбадан тұрады және тегінен кейін жазылады. Сондықтан, Чжан (张) отбасының Вэй (伟) есімдісі "Вей Чжан" емес, "Чжан Вэй" деп аталады. Қытай тегінің салыстырмалы түрде аз болуына қарағанда, жеке есімдер теориялық тұрғыдан қытай тілінің 100 000 таңбасының кез келгенін қамти алады және кез келген мағынаны білдіре алады. Қытайда балаға үлкен туысының атын қою сыйластықсыздық деп есептеледі, ал атақты немесе танымал тарихи тұлғалардың атын көшіру – жаман әдет және баланың бағына зиянды. "Лю Сян" сияқты кең таралған есімді ондаған мың адам иеленуі мүмкін, бірақ көбінесе олар осы спортшының құрметіне есім қойылған жоқ. Қытай империясы кезінде императордың атын иеленушілер, оның таққа отыруымен бірге атын өзгертуден бас тартса, қатты жазаға тартылуы мүмкін болғандықтан, есім табу одан да қатаң болды. Қытайлық балалардың ата-аналарының есімдерімен бірдей болуы сирек кездеседі. Үш патшалық дәуірінен бері кейбір отбасыларда ұрпақ есімдері алдын ала дайындалған, ал ұрпақтың барлық мүшелері (немесе барлық еркек мүшелері) екі таңбалы есімдерінің бірінші таңбасы бірдей болады. Басқа отбасыларда ұрпақ есімдерінің саны аз. Мұндай есімдер отбасының үміті мен тарихы туралы өлең болуы мүмкін. Бұл дәстүр Азаматтық соғыста коммунистер жеңгеннен кейін көбінесе тоқтатылды. Мао Цзэдунның "Цзэ" есімі – осындай циклдің он төртінші буыны, бірақ ол өз ұлдарына есім қою үшін отбасының ұрпақ өлеңін елемеуді жөн көрді. Қытай операсының әртістерінің сахналық есімдеріне қатысты да ұқсас тәжірибе болды: бір жылы оқу академиясына түскен барлық студенттер жаңа "есімдеріне" бірдей бірінші таңбаны қабылдады. Мысалы, 1933 жылы Ұлттық драма мектебіне түскен Ли Юру "жаде" (玉) таңбасы бар есімді қабылдады. Басқа да ережелер бар. Балаларға көбінесе жыныстық стереотиптерге негізделген есімдер беріледі, ұлдарға күштілік пен батылдықты білдіретін "еркек" есімдер, ал қыздарға сұлулық пен гүлдерге байланысты "әйел" есімдер беріледі. Қос таңбалар қытай тілінде кішітеу мағынасында қолданылатындықтан, көптеген қыздар екі таңбадан тұратын немесе бірдей айтылатын екі таңбадан тұратын есімдер алады. Бұл әдеттегі әйел есімінен ерекше болып табылатын Йо-Йо Ма – осы есімнің ерекше мысалы. Ұрпақ есімдерінен басқа, бауырластардың есімдері де басқа тәсілдермен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, бір ұлдың атына "күн" (阳 немесе 日) мағынасын білдіретін таңба кіруі мүмкін, ал оның әпкесі "ай" (月) немесе ай таңбасын қамтитын таңбаға ие болуы мүмкін. Қазіргі қытай тіліндегі екі таңбадан тұратын сөздерді де бөліп беру кең таралған, олардың мағынасы бір-біріне де, толық сөзге де ұқсас, мысалы, "цзянь" (健, "күшті") және "кан" (康, "салауатты") балалардың есімдерінде "цзянькан" (健康, "салауатты") сөзінен алынған. Қытайлық жеке есімдер де тарихтың белгілі бір кезеңдерін көрсете алады. Мысалы, Мәдени революция кезінде туған көптеген қытайлықтардың "революциялық есімдері" бар, мысалы, Цянго (强国, "күшті ел" немесе "елді нығайту") немесе Дунфэн (东, "шығыс желі"). Тайваньда еркек есімдерге "Қытай Республикасы" (中華, Zhōnghuá Mínguó) атауының төрт таңбасының біреуін қосу бұрын кең таралған. Патриоттық есімдер әлі де кең таралған, бірақ олардың танымаллығы азайып барады. Қазіргі уақытта 960 000 қытайлықтың есімі Цзянго (建国, "елді құру") болып табылады, бірақ жыл сайын олардың саны бірнеше мыңға ғана артып келеді. Отбасында ересектер бір-бірін сирек жеке есімдерімен атайды. Ересек туыстар мен балалар ересектерге қатысты әдетте "Үлкен әпке", "Екінші әпке", "Үшінші әпке" және т.б. сияқты отбасылық атауларды қолданады. Балалардың ата-аналарын атымен атауы әдепсіздік саналады, және бұл табу барлық ересек туыстарға да қатысты. Отбасылық емес таныстар туралы айтқанда, адамдар әдетте атаумен атайды, мысалы, "Чжан мырза", "Ли анасы" немесе "Чудың әйелі". Жеке есімдер ересек достарға немесе балаларға қатысты қолданылады және әдетте толық айтылады. Егер берілген есім екі таңбадан тұрса, ол ешқашан қысқартылмайды. Адамды достықпен атаудың тағы бір кең таралған тәсілі – оларды тегінен кейін "Қартайған" (老, Lǎo) немесе "Кішкентай" (小, xiǎo) деп атау. Көптеген адамдар қытайлық есімдерімен қатар қытай емес есімге (әдетте ағылшынша) ие. Мысалы, Тайваньдық саясаткер Сун Чу Ю "Джеймс Сун" деп те танылады. Христиандар үшін олардың батыс есімдері көбінесе олардың шомылдыру рәсімінде алған есімдері болып табылады. Гонконгта есімдерді ағылшыншадан бастап, қытайша тегінен, содан кейін қытайша есімінен жазу кең таралған, мысалы, Алекс Фонг Чун Сун. Америкада туған және басқа елдерде тұратын қытайлардың арасында қытай есімі екінші немесе ортаңғы есім ретінде қолданылатын қытай емес есіммен аталуы кең таралған. Бірақ, жақында көшіп келгендер көбінесе қытай есімін заңды есім ретінде пайдаланады және күнделікті қолдану үшін қытай емес есімді қабылдайды. Пиньин жазу жүйесін дұрыс қолдану үшін қытай есімін екі таңбаның әрпі арасында бос орынсыз бір сөз ретінде қарастыру керек: мысалы, "Ван Сюин" есімі дұрыс жазылуы керек, яғни Wáng Xiùyīng немесе Wang Xiuying, бірақ Wang Xiu Ying, Wang XiuYing, Wangxiuying т.б. жазылмауы керек. Алдыңғы Уэйд-Джайлс жүйесі де берілген есімді таңбалар арасында сызықшамен бөліп жазу арқылы осы эффектіге қол жеткізді: мысалы, осы есім Wang2 Hsiù4 yīng1 деп жазылған. Дегенмен, көптеген қытайлар осы ережелерді сақтамайды және есімдерін әр таңбадан кейін бос орынмен жазады. Бұл қытай тілін білмейтін адамдардың есімді бөлек деп қате түсінуіне себеп болуы мүмкін. Бағын болжау кең таралған аймақтарда көптеген ата-аналар балаларына әдебиетшілердің кеңесі бойынша есім қояды. Кеңес көбінесе есімдердегі таңбалардың санына немесе баланың туған уақыты мен жеке элементтік құндылығына қатысты таңбалардың қабылданатын элементтік құндылығына негізделген, есімнің дыбысына сирек назар аударылады, себебі таңбалардың айтылуына негізделген бағын болжау жүйесі жоқ. Заңмен рұқсат етілген жағдайларда, адамдар өздерінің немесе балаларының жеке есімдерін өз бағын жақсарту үшін өзгертуге құқылы.