Пұтқа Проперций: Римдік элегия ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Б.з.д. 1-ғасырдағы римдік элегия ақыны

Секст Пропертий – Август дәуірінің латын элегия ақыны. Ол шамамен б.з.д. 50-45 жылдары Ассизиумда (қазіргі Ассизи) дүниеге келді және б.з.д. 15 жылдан кейін қайтыс болды. Пропертийдің сақталған туындылары төрт кітаптан тұратын «Элегиялар» (Elegiae) жинағын құрайды. Ол Галл мен Вергилий ақындарымен дос болды және олардың бәрі Меценастың, ал Меценас арқылы император Августың қамқорлығында болды. Пропертий өз заманында басқа латын элегия ақындарындай мәшһүр болмаса да, қазіргі ғалымдар оны көрнекті ақын деп есептейді.

Өмір

Пропертиус туралы оның өзінің жазбаларынан басқа ақпарат өте аз. Оның "Секст" деген аты Элий Донат айтады, ал бірнеше қолжазбаларда "Секст Пропертий" деп көрсетілген, бірақ оның толық аты-жөні белгісіз. Өлеңдеріндегі көптеген сілтемелерден ол Умбрияда туып өскені, Ассизиум (Ассиси) қаласында немесе оның жанында жақсы жағдайдағы отбасында дүниеге келгені анық. Оның туған жері қазіргі Ассиси деп есептеледі, онда туристер ақынның отбасына тиесілі болған, немесе тіпті өзіне тиесілі үйдің қазба қалдықтарын көре алады. Пропертиус бала кезінде әкесі қайтыс болды, ал отбасы жерін жоғалтты, бұл, шамасы, Вергилийдің мүлігінің қысқаруымен бірдей оқиға болды, себебі Октавиан 41 ж.б.д. өзінің ветерандарына жерлер бөлген. Овидийдің замандасы Тибуллдан жас екенін көрсететін жасырын сілтемелермен бірге, бұл б.з.б. 55 жылдан кейін туғандығын көрсетеді. Әкесінің қайтысынан кейін Пропертиус анасы оны мемлекеттік қызметке бағыттап, отбасының әлі де бай екенін көрсетті, ал поэзиясындағы көптеген ескі мифология оның жақсы білім алғанын көрсетеді. 33 ж.б.д. консул болған Луций Волкаций Туллдың немересі Тулл сияқты достарының жиі айтылуы, сондай-ақ ол Римдегі Эскилин төбесінде тұрғандығы, б.з.д. 20 жылдарының басында бай және саяси байланыстары бар адамдардың арасында жүргенін көрсетеді. Пропертиус шамамен 30 ж.б.д. "Синтия" кейіпкері басты тақырып ретінде алғашқы махаббат элегияларын жариялады; кітаптың толық берілуі оған табиғи атау берді – "Синтия Монобиблос". "Монобиблос" өнерге демеушілік ететін Мэценаттың назарын аударды, ол Пропертиусты өзінің сарай ақындарының қатарына қосты. Бір жылдай кейін екінші, көлемді элегиялар жинағы жарық көрді, онда меценатқа тікелей арналған өлеңдер мен (күтілгендей) Августқа мақтаулар бар. 19 ғасырдың классикалық ғалымы Карл Лахманн осы кітаптағы өлеңдердің санының көптігіне және Пропертиус "tres libelli" деп айтқанына сүйене отырып, екінші кітаптың ішінде екі жеке поэзия кітабы біріктірілгенін айтты, бұл идея қолжазбалардың жай-күйімен де қолдалады. Propertius-тің редакторы Пол Федели осы гипотезаны, сондай-ақ Loeb басылымының редакторы Г. П. Гульд қабылдайды. Үшінші кітап б.з.д. 23 жылдан кейін жарық көрді. Оның мазмұны ақынның қарапайым махаббат тақырыптарынан асып түсуін көрсетеді, себебі кейбір өлеңдерде (мысалы, III.5) Амор басқа тақырыптарға бастау ретінде ғана қолданылады. IV кітап, б.з.д. 16 жылдан кейін жарық көрген, ақынның амбициялы жоспарларының көбірек бөлігін көрсетеді және әртүрлі римдік рәсімдер мен ескерткіштердің шығу тегін түсіндіретін бірнеше этиологиялық өлеңдерді қамтиды. IV кітап, Пропертиус жазған соңғы кітап, I кітаптағыдан екі есе аз өлеңдерді қамтиды. Оның поэзиясындағы бағыттың өзгеруін ескере отырып, ғалымдар оның өлімінен кейін көп ұзамай одан әрі зерттеуге мүмкіндік болмағанын болжайды; жинақ тіпті өлімнен кейін жарияланған болуы мүмкін. 2 ж.б.д. жазылған Овидийдің элегиясы Пропертиус осы уақытқа дейін қайтыс болғанын көрсетеді.

Very little information is known about Propertius outside of his own writing. His praenomen "Sextus" is mentioned by Aelius Donatus, a few manuscripts list him as "Sextus Propertius", but the rest of his name is unknown. From numerous references in his poetry it is clear he was born and raised in Umbria, of a well to do family at or near Asisium (Assisi). His birthplace is generally regarded as modern Assisi, where tourists can view the excavated remains of a house thought to have belonged at least to the poet's family, if not to the poet himself. During Propertius' childhood, his father died and the family lost land as part of a confiscation, probably the same one which reduced Virgil's estates when Octavian allotted lands to his veterans in 41 BC. Along with cryptic references in Ovid that imply that he was younger than his contemporary Tibullus, this suggests a birthdate after 55 BC. After his father's death, Propertius' mother set him on course for a public career, indicating his family still had some wealth, while the abundance of obscure mythology present in his poetry indicates he received a good education. Frequent mention of friends like Tullus, the nephew of Lucius Volcatius Tullus, consul in 33 BC, plus the fact that he lived on Rome's Esquiline Hill indicate he moved among the children of the rich and politically connected during the early part of the 20s BC. Propertius published a first book of love elegies around 30 BC, with the character 'Cynthia' as the main theme; the book's complete devotion gave it the natural title Cynthia Monobiblos. The Monobiblos must have attracted the attention of Maecenas, a patron of the arts who took Propertius into his circle of court poets. A second, larger book of elegies was published perhaps a year later, one that includes poems addressed directly to his patron and (as expected) praises for Augustus. The 19th century classics scholar Karl Lachmann argued, based on the unusually large number of poems in this book and Propertius' mention of tres libelli, that the single Book II actually comprises two separate books of poetry conflated in the manuscript tradition, an idea supported by the state of the manuscript tradition of "Book II." An editor of Propertius, Paul Fedeli, accepts this hypothesis, as does G. P. Goold, editor of the Loeb edition. The publication of a third book came sometime after 23 BC. Its content shows the poet beginning to move beyond simple love themes, as some poems (e. g. III.5) use Amor merely as a starting point for other topics. Book IV, published sometime after 16 BC, displays more of the poet's ambitious agenda, and includes several aetiological poems explaining the origin of various Roman rites and landmarks. Book IV, the last Propertius wrote, has only half the number of poems as Book I. Given the change in direction apparent in his poetry, scholars assume only his death a short time after publication prevented him from further exploration; the collection may in fact have been published posthumously. An elegy of Ovid dated to 2 BC makes it clear that Propertius was dead by this time.

Поэзия

Пропертиус өзінің төрт кітабындағы шамамен 92 өлеңімен танымал (нақты санын анықтау мүмкін емес, өйткені жылдар бойы ғалымдар өлеңдерді бөліп, қайта топтастырды, бұл оның нақты санына күмән тудырды). Оның барлық өлеңдері б.з.б. 1-ғасырдың соңында римдік қоғамда кең таралған элегиялық жұппен жазылған. Барлық элегистердің туындылары сияқты, Пропертиус шығармаларында да бір әйел кейіпкері басым, ол өлеңдерінің бәрінде Синтия деп аталады. Ол бірінші кітаптың жартысынан астам өлеңдерінде есімдері аталады және бірнеше басқаларында жанама түрде кездеседі, тіпті Монобиблостың алғашқы өлеңінің бірінші сөзінен басталады: Апулей оны Хостия есімді әйел ретінде таниды, ал Пропертиус ол римдік ақын Хостийдің ұрпағы екенін айтады, бірақ қазіргі зерттеулер «Синтия» бейнесінің римдік махаббат элегиясындағы әдеби конвенцияның бір бөлігі екенін көрсетеді; scripta puella, ойдан шығарылған «жазылған қыз». Пропертиус оны docta puella, «білімді қыз» деп жиі мақтайды және оны Сульпиция сияқты әйел ақын ретінде сипаттайды. Бұл әдеби қарым-қатынас эмоциялық шектен тыс ауытқуларға толы, ал сүйікті ретінде ол ақынның дауысының өмірінде кем дегенде үшінші кітап жарық көргенге дейін үстемдік етеді. Пропертиус өлеңдерінің көптеген туындыларын дәл мерзімдеу қиын, бірақ олар латын элегистері арасында кең таралған жарияланымдар, құштарлықтар, қызғаныш, дау-жанжалдар мен зар-дабылдарды баяндайды. III кітаптың соңғы екі өлеңі Синтия кейіпкерімен соңғы үзілісті білдіреді (versibus insignem te pudet esse meis, «Менің өлеңдерім сені танымал еткеніне ұялу керек» деген сөздермен). Осы кітапта Синтия тек екі өлеңнің тақырыбы болып табылады, олар постскрипт ретінде қарастырылады. Бұл қарым-қатынастың күрделілігі соңғы кітаптан алынған әсерлі, тіпті қызықты өлеңде жақсы көрінеді. Синтияның көлеңкесі қабірден тыс Пропертиусқа оның жерлеу рәсімі жеткілікті түрде сән-салтанатты болмағаны туралы сын айтады, бірақ ақынның сағынышы соңғы жолда inter complexus excidit umbra meos, «Оның көлеңкесі құшағымнан сырғып кетті» деп білдіріледі. IV кітап Пропертиус поэзиясының жаңа бағытын жоспарлап отырғанын көрсетеді. Кітапта Римнің мифологиялық бастауларын және оның маңызды орындарын қарастыратын бірнеше этиологиялық өлеңдер бар, оларды Август пен оның жаңа Рим үшін жоспарлаған бағдарламасына сынды, тіпті бүкілдей қарсылық білдіретіндей оқуға болады. Бұл мәселе қазіргі классицистер арасында талқыланып жатыр. Соңғы өлең - күйеуі Люций Эмилий Лепид Паулус пен олардың үш баласын жұбату үшін қайтыс болған Корнелияның әсерлі сөздері. Бұл өлең (Корнелияның Август отбасымен байланысы ескерілгенде) императорлық тапсырма болғанмен, оның қадір-қасиеті, асылшылығы және пафосы сыншыларды оны «элегиялардың патшайымы» деп атауға мәжбүр етті және ол жинақтағы ең жақсы туынды саналады. Пропертиус стилі латын неотерикалық поэзиясы сияқты күрт ауысулармен және грек және рим мифтері мен аңыздарының сирек кездесетін бөлімдеріне жасалған жоғары және қиялдағы сілтемелермен ерекшеленеді. Оның тілді ерекше қолдануы және мәтіннің бүлінген күйі оның элегияларын түзетуді қиынға соқты, сондықтан классицист Джон Персиваль Постгейт және ағылшын классицисі және ақын А.Е. Хаусман сияқты белгілі тұлғалар мәтінге сын айтып, түзетулер енгізді.

Propertius' fame rests on his four books of elegies, totaling around 92 poems (the exact number cannot be known as over the intervening years, scholars have divided and regrouped the poems, creating doubt as to the precise number). All his poems are written using the elegiac couplet, a form in vogue among the Roman social set during the late 1st century BC. Like the work of nearly all the elegists, Propertius' work is dominated by a figure of a single female character, one he refers to throughout his poetry by the name Cynthia. She is named in over half the elegies of the first book and appears indirectly in several others, right from the first word of the first poem in the Monobiblos:

Whilst Apuleius identifies her as a woman named Hostia, and Propertius suggests she is a descendant of the Roman poet Hostius, modern scholarship indicates that the creation of 'Cynthia' is part of a literary convention in Roman love elegy; scripta puella, a fictionalised 'written girl'. Propertius frequently compliments her as docta puella 'learned girl', and characterises her as a female writer of verse, such as Sulpicia. This literary affair veers wildly between emotional extremes, and as a lover she clearly dominates the life of the poet's voice at least through the publication of the third book:

It is difficult to precisely date many of Propertius' poems, but they chronicle the kind of declarations, passions, jealousies, quarrels, and lamentations that were commonplace subjects among the Latin elegists. The last two poems in Book III seem to indicate a final break with the character of Cynthia (versibus insignem te pudet esse meis "It is a shame that my verses have made you famous"). In this last book Cynthia is the subject of only two poems, best regarded as a postscript. The bi polar complexity of the relationship is amply demonstrated in a poignant, if amusing, poem from the final book. Cynthia's ghost addresses Propertius from beyond the grave with criticism (among other things) that her funeral was not lavish enough, yet the longing of the poet remains in the final line inter complexus excidit umbra meos. "Her shade then slipped away from my embrace." Book IV strongly indicates Propertius was planning a new direction for his poetry. The book includes several aetiological poems which, in reviewing the mythological origins of Rome and its landmarks, can also be read as critical—even vaguely subversive—of Augustus and his agenda for the new Rome. The position is currently a subject of debate among modern classicists. The final poem is a touching address by the recently deceased Cornelia consoling her husband Lucius Aemilius Lepidus Paullus and their three children. Although the poem (given Cornelia's connection to Augustus' family) was most likely an imperial commission, its dignity, nobility, and pathos have led critics to call it the "queen of the elegies", and it is commonly considered the best in the collection. Propertius' style is marked by seemingly abrupt transitions (in the manner of Latin neoteric poetry) and a high and imaginative allusion, often to the more obscure passages of Greek and Roman myth and legend. His idiosyncratic use of language, together with the corrupted state of the text, have made his elegies a challenge to edit; among the more famous names who have offered criticism of and emendations to the text have been the classicist John Percival Postgate and the English classicist and poet A. E. Housman.

Мәтіндік мәселелер

Мәтінде көптеген синтаксистік, ұйымдастыру және логикалық проблемалар бар. Бұл мәселелердің кейбіреулерін, әрине, Пропертийдің латын тілін батыл, кейде әдеттен тыс қолдануы күшейтеді. Ал басқалары ғалымдарды қолжазбаларда сақталған мәтінді өзгертуге және кейде қайта орналастыруға итермеледі. Пропертийдің 146 қолжазбасы сақталған, олардың ең көнесі 12 ғасырдан қалған. Алайда, бұл қолжазбалардағы кейбір өлеңдер байланыссыз сияқты, мысалы I.8, ол Синтияға жоспарланған теңіз сапарынан бас тартуды өтіну ретінде басталады, содан кейін сапар тоқтатылғанына қуанышпен жабылады. Сондықтан ғалымдардың көпшілігі бұл өлеңді I.8a (алғашқы 26 жолдан тұрады) және I.8b (27–46 жолдардан тұрады) деп бөледі. Ұйымдастырудың күрделі мәселелерін II.26 сияқты өлеңдер көрсетеді, бұл түсініксіз шығармада Пропертий алдымен (1) Синтияның кеме апатына ұшырағанын түсінеді, содан кейін (2) Синтияның адалдығын мақтайды. Осыдан кейін ол (3) әйелдің өздерімен бірге жүзіп кетуге ниеттенгенін айтады, (4) жағада ерлі-зайыптыларды қарсы алып, (5) оларды теңіздегі қауіп-қатерге дайын күйде кемеге қайта салады. Бейнелер логикалық және хронологиялық тұрғыдан қайшы келеді, әр түрлі түсіндірушілерді жолдарды қайта орналастыруға немесе мәтіндегі кейбір олқылықтарды қабылдауға мәжбүр етті. Қазіргі сыншылар барлық ұсынылған қайта реттеулер Пропертийдің түпнұсқа поэзиясы Аристотельдің классикалық әдеби қағидаларын қатаң ұстанады деп санайды, сондықтан көрнекті үйлесімсіздік қолжазбалардың бұзылуының нәтижесі болып табылады. Тағы бір мүмкіндік – Пропертий классикалық бірліктер сияқты қағидаларды бұза отырып, өзара байланысты емес бейнелерді әдейі ұсынған, бұл теория Пропертийдің элегияларындағы әртүрлі біріктіру құрылымдарын көрсетеді. Бұл түсіндірме сонымен қатар Пропертийдің стилі классикалық әдебиет теориясының ортодоксалдығына қарсы жұмсақ реакцияны білдіреді. Алайда, бұл теориялар Пропертийдің қалған үш кітабындағы сабақтастық мәселелеріне қатысты болуы мүмкін, бірақ қазіргі филологиялық зерттеулер "Екінші кітап" мәтіні шын мәнінде бастапқыда екі өлең кітабының біріктірілген қалдықтарын білдіреді деген консенсусқа бағытталған. Propertius журналының соңғы редакторлары, атап айтқанда Пауло Федели (Teubner 1984); Г. П. Гулдтың 1990 жылғы Loeb мәтінінің қайта қаралуымен салыстырыңыз, бұл тұжырымдарды "Екінші кітап" мәтінінде көрсетеді, олар оны екі кітаптың (алғашқы бес кітаптың екіншісі мен үшіншісі) бірігуі ретінде көрсетеді, кейбір жолдар жоғалып, өлеңдердің бөліктері мен бүкіл өлеңдер біріктірілген, және фрагменттердің ықтимал араластырылуы. Бұл жағдай мәтіндердің өздерімен жақсы негізделген және Пропертийдің өз еңбегін бастапқы жариялауы туралы куәліктерге сәйкес келеді: алдымен "Монобиблос" (біздің "I кітабымыз"), содан кейін үш кітаптан тұратын жинақ (біздің "II кітабымыз" және III кітабы – Овидийдің "Аморе" еліктеген үш кітаптық форматы) және ақырында біздің IV кітабымыз, әрине, өлгеннен кейін жарық көрген.

The text contains many syntactic, organizational and logical problems as it has survived. Some of these are no doubt exacerbated by Propertius' bold and occasionally unconventional use of Latin. Others have led scholars to alter and sometimes rearrange the text as preserved in the manuscripts. A total of 146 Propertius manuscripts survive, the oldest of which dates from the 12th century. However, some of the poems in these manuscripts appear disjointed, such as I.8, which begins as a plea for Cynthia to abandon a planned sea voyage, then closes with sudden joy that the voyage has been called off. This poem has therefore been split by most scholars into a I.8a (comprising the first 26 lines) and I.8b (lines 27–46). More complicated organizational problems are presented by poems like II.26, a confusing piece in which Propertius first (1) dreams of Cynthia being shipwrecked, and then (2) praises Cynthia's faithfulness. Following this, he (3) declares that she plans to sail and he will come along, (4) shifts to the couple together on the shore, and then (5) quickly has them back on board ship, ready to face the potential dangers of the sea. The images seem to conflict logically and chronologically, and have led different commentators to rearrange the lines or assume some lacunae in the text. More modern critics have pointed out that all the proposed rearrangements assume Propertius' original poetry adhered strictly to the classical literary principles as set down by Aristotle, and so the apparent jumble is a result of manuscript corruptions. Another possibility is that Propertius was deliberately presenting disjointed images in violation of principles such as the Classical Unities, a theory which argues for different unifying structures in Propertius' elegies. This interpretation also implies that Propertius' style represented a mild reaction against the orthodoxy of classical literary theory. However, although these theories may have some bearing on issues of continuity in the other three surviving books of Propertius, modern philological scholarship tends toward a consensus that the extant text "Book Two" in fact represents the conflated remains of what were originally two books of poems. Recent editors of Propertius notably Paulo Fedeli (Teubner 1984); compare G. P. Gould's 1990 revision of the Loeb text reflect these conclusions in their texts for "Book Two", which show it as such a conflation of two books (the second and third of an original five), with some passages lost, parts of poems and whole poems combined, and possible shuffling of fragments. This case is well supported by the texts themselves and fits testimonial evidence about Propertius's original publication of his work: first the "Monobiblos" (our "Book I"), then a collection of three books (our "Book II" and Book III the three book elegiac format imitated by Ovid's Amores) and lastly our Book IV, very likely poshtumously.

Ықпал

Проперций өзінің замандастары арасында танымал, тіпті скандалды болғанын айтады. Алайда, Горацийдың пікірінше, «ақындық қауымның нәзік сезімдерін қамтамасыз ету үшін» Каллимахты тыңдауға тура келсе, оған «көптеген қиындықтарға төзуге» және «құлағын бітеуге» тура келер еді. Постгейт және басқалар мұны Проперцийге жасалған жасырын шабуыл деп қарастырады, өйткені ол өзін Каллимахтың римдік мұрагері деп санаған. Бұл бағалау Квинтилиан тарапынан да қолдау тапқан сияқты, ол Тибуллдың элегияларын жоғары бағалайды және басқалар Проперцийді артық көретінін мойындаса да, өзі ақынға біршама салқын қарайды. Дегенмен, Проперцийдің танымалдылығы Помпейде сақталған граффитиде оның өлеңдерінің кездесуімен дәлелденеді; мысалы, Овидий поэтикалық тақырыптар үшін Тибуллдан гөрі оған жиірек жүгінетін. Проперций орта ғасырларда ұмытқа кеткен, бірақ 12 ғасырда оны және Цинтияны Махаббат сотына шақырған, ал итальяндық Ренессанс кезінде басқа элегия авторларымен бірге қайта жаңғырылған. Петрарканың махаббат сонеттері оның шығармаларының ықпалын көрсетеді, ал Эней Сильвий (болашақ Папа Пий II) өзінің жастық шағындағы элегиялар жинағын «Цинтия» деп атады. Сонымен қатар, ағылшын жазушысы Бен Джонсонға жатқызылатын «Проперций элегиялары» жинағы бар, бірақ олардың авторлығы күмәнді. Иоганн Вольфганг фон Гётенің 1795 жылғы «Элегиялар» жинағы да Проперций поэзиясымен таныс екенін көрсетеді. Проперций – Иосиф Бродскийдің «Anno Domini» (1968) поэмасының лирикалық басты кейіпкері, ол бастапқыда орыс тілінде жазылған. Оның Цинтиямен қарым-қатынасы Роберт Лоуэллдің «The Ghost. Секст Проперцийден кейін» поэмасында да көтеріледі, ол Проперцийдің IV элегиясының 7-тарауының еркін аудармасы болып табылады.

Қазіргі заманғы бағалау

ХХ ғасырда Езра Паундтың "Секст Пропертиске құрмет" поэмасы Пропертисті бір жағынан сатирик, екінші жағынан саяси қарсылас ретінде бейнеледі, ал оның элегияларды аудармасы/түсіндіруі оларды Паундтың өзінің бейнелеушілік өнер теориясының ежелгі үлгілері ретінде көрсетті. Паунд "Қалай оқу керек" деген еңбегінде "логопея" деп атаған, "сөздер арасындағы интеллект биі" деген мысалды Пропертиусте көреді. Гилберт Хигейт "Пейзаждағы ақындар" еңбегінде мұны Пропертиустің мифтік сілтемелер мен айқын емес тілді қолдануымен байланыстырады, ал Паунд өзінің "Құрмет" поэмасында оны одан да комикалық әсерге қолданады. Бейнелеушілік интерпретация, ақынның ішкі монологты сақтауға бейімділігі және оның поэзиясының терең жеке сипаты Пропертиусті заманауи дәуірде сүйікті ақынға айналдырды. 2000 жылдан бері оның туындыларының үш ағылшын тіліндегі аудармасы жарық көрді, ал драматург Том Стоппард өзінің ең танымал "Махаббат өнертабысы" пьесасында ақынның қазіргі Батыс әлемі "романтикалық махаббат" деп есептейтін көптеген нәрселеріне жауапты екенін айтады. Соңғы аударма 2018 жылдың қыркүйегінде Carcanet Press баспасынан шықты және Poetry Book Society ұсынған күзгі аударма ретінде танылды. "Өлеңдер" жинағын Патрик Ворснип редакциялады, ал алғы сөзді Питер Хеслин жазды.