Калапуя тайпасы – Орегонның Уилламетте алқабындағы ежелгі халық. Бүгінде олар Гранд Ронд және Силетц тайпалары құрамында. Тарихы, мәдениеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калапуя – Солтүстік Американың түпкілікті халқы, олардың құрамында үш өзара түсіністі диалектіде сөйлейтін сегіз тәуелсіз топ болған. Калапуя тайпаларының дәстүрлі мекені – қазіргі АҚШ-тың Орегон штатының батысындағы Уилламет аймағы. Бұл аймақ шығысында Каскад тауларымен, батысында Орегон жағалау тауларымен, солтүстігінде Колумбия өзенімен, ал оңтүстігінде Умпква өзенінің Калапоя тауларымен шектелген. Бүгінде Калапуя халқының көп бөлігі Орегон штатының Гранд-Ронде қауымдастығының федералды мойындалған Біріккен тайпаларының құрамына кіреді; сонымен қатар, кейбіреулері Силецтің Біріккен тайпаларының мүшелері. Екі жағдайда да, ұрпақтары көбінесе Біріккен тайпалардың басқа тайпаларының өкілдерімен некелесіп, жеке емес, тайпаның жалпы санында есептеледі. Калапуя ұрпақтарының көпшілігі Ямхилл және Полк округтерінде орналасқан Гранд-Ронде резервациясында тұрады.
Native American tribe
The Kalapuya are a Native American people, which had eight independent groups speaking three mutually intelligible dialects. The Kalapuya tribes' traditional homelands were the Willamette Valley of present day western Oregon in the United States, an area bounded by the Cascade Range to the east, the Oregon Coast Range at the west, the Columbia River at the north, to the Calapooya Mountains of the Umpqua River at the south. Today, most Kalapuya people are enrolled in the federally recognized Confederated Tribes of the Grand Ronde Community of Oregon; in addition, some are members of the Confederated Tribes of the Siletz. In both cases descendants have often intermarried with people of other tribes in the confederated tribes, and are counted in overall tribal numbers, rather than separately. Most of the Kalapuya descendants live at the Grand Ronde reservation, located in Yamhill and Polk counties.
Атауы
Бұл тайпаның аты ағылшын тілінде "Calapooia", "Calapuya", "Calapooya", "Kalapooia" және "Kalapooya" деп әртүрліше жазылған.
The tribal name has been rendered into English under various spellings as "Calapooia," "Calapuya," "Calapooya," "Kalapooia," and "Kalapooya."
Тіл
Калапуян халқы Калапуян тілінің диалектілерін сөйледі. Джон Уэсли Пауэлл оны Такелман тілдер тобының бір бөлігі ретінде жіктеді. XXI ғасырдың басында бұл тілдер Орегон пенутия тілдері деп белгілі болды. Католик миссионері Франсуа Бланше: «Бұл тайпалар он төрт немесе он бес түрлі диалектте сөйлейді; олар тым көп ерекшеленбегендіктен бір-бірін түсіне алады. Сонымен қатар, Калапуян тайпалары арасында чинук жаргоны қолданылды [sic]» деді. Чинук жаргоны – американдықтардың өздері үшін және еуропалықтармен сауда үшін дамытқан сауда тілі. Ол Гранд-Ронде резервациясында кеңінен таралды. Гранд-Ронде қауымдастығының Біріккен тайпалары оны Чинук Вава деп атады және балаларды тілге батыру бағдарламасын жасап, ана тілінде сөйлейтін жаңа буынды тәрбиелеуде.
The Kalapuyan people spoke dialects of the Kalapuyan language. It was categorized by John Wesley Powell as part of the Takelman language group. In the early 21st century, these are known as the Oregon Penutian languages. Catholic missionary François Blanchet said that "fourteen or fifteen different dialects were spoken by these tribes; they are not so essentially different but that they can understand each other. Moreover, the Chinook jargon is spoken among the Kalapooias [sic]." Chinook jargon was a trade language that developed among the Native Americans for their own use and for trading with Europeans. It became popular on the Grand Ronde Reservation. The Confederated Tribes of the Grand Ronde Community have renamed it as Chinuk Wawa, and developed a language immersion program for children to create new generations of native speakers.
Тарих
Калапуя халқының өзінің тарихи отаны – Уилламет аңғарына оңтүстіктен солтүстікке көшіп, алдыңғы тұрғындарын ығыстырған деп саналады. Осы тайпалардың әрқайсысы Уилламет, Умпква және Маккензи өзендері бойындағы белгілі бір аймақтарда қоныстанды. Ақ нәсілді зерттеушілер, саудагерлер және миссионерлер келгенге дейін Калапуя халқының саны 15 мыңға жуық болған деп есептеледі. Олардың арасында безгек, шешек және басқа да эндемикалық аурулар сияқты жұқпалы аурулардың қатаң эпидемиялары ақ нәсілділердің зерттеушілерінен, саудагерлерінен және миссионерлерінен жұққаннан кейін тарады. Бұл аурулар еуропалықтар мен американдықтардың арасында кең таралған, бірақ жергілікті американдықтардың иммунитеті болмағандықтан, олардың көп бөлігі қайтыс болды. Кейбір деректерде ауылдар тұрғындарынан толықтай босап, осы эпидемиялардың жоғары өлім-жітім деңгейіне қайғылы куәлік еткендігі айтылады. Бланше 1839 жылы аурулардың «оларды өте аз халыққа дейін азайтып, одан әрі азаю қаупін тудырғанын» хабарлады. 1851 жылдың 12 сәуірінде Орегон территориясының Чампоэг қаласында өткен Сантиам келісім кеңесінде Сантиам Калапуя тайпасының басшылары қайда қоныстанатындары туралы пікірлерін білдірді. Сантиам басшылары Алькема мен Тиакан Сантиам өзенінің салалары арасындағы дәстүрлі аумақтарын сақтап қалуды қалады. 1854 жылғы Орегон штатының Калапооя сайындағы келісімде Умпква алқабындағы Умпква және Калапуян тайпалары жерлерін АҚШ-қа өткізді. 1855 жылдың 22 қаңтарында Орегон штатының Дейтон қаласында Калапуя және басқа да Уилламет аңғарының тайпаларымен жасалған келісімде Уилламет өзенінің барлық су жинау алабы АҚШ-қа берілді.
The Kalapuya people are believed to have entered their historical homeland in the Willamette Valley by migrating from the south of the valley northwards and forcing out earlier inhabitants. Each of these bands occupied specific areas along the Willamette, Umpqua, and McKenzie rivers. Prior to contact with white explorers, traders, and missionaries, the Kalapuya population is believed to have numbered as many as 15,000 people. Catastrophic epidemics of infectious diseases such as malaria, smallpox, and other endemic diseases occurred after Natives contracted diseases from the white explorers, traders, and missionaries who entered the region. These diseases were endemic among the Europeans and Americans, but the Native Americans didn't have immunity to them and died at a high rate as a result. Some accounts tell of villages devoid of inhabitants, standing in grim testament to the high mortality of these epidemics. Blanchet reported in 1839 that diseases "reduced [them] to a very small population threatening to decline more and more." On April 12, 1851, at the Santiam Treaty Council in Champoeg, Oregon Territory, Santiam Kalapuya tribal leaders voiced strong opinions over where they would live. The Santiam leaders Alquema and Tiacan wanted to maintain their traditional territory between the forks of the Santiam River. In the 1854 Treaty of Calapooia Creek, Oregon, Umpqua and Kalapuyan tribes of Umpqua Valley ceded their lands to the United States. In the Treaty with the Kalapuya, etc., at Dayton, Oregon (January 22, 1855), the Kalapuya and other tribes of the Willamette valley ceded the entire drainage area of the Willamette River to the United States.
Резервация дәуірі
Калапуялықтардың көпшілігі Гранд-Ронде агенттігі мен резервациясына көшірілді. Кейбіреулері Орегон штатының орталық Тынық мұхитының жағалауындағы Силец резервациясына (сол кезде Жағалау үндістерінің резервациясы деп аталған), қазіргі Уаско және Джефферсон округтеріндегі Каскад тауларының шығысындағы Уорм-Спрингс резервациясына немесе Оңтүстік Вашингтон штатындағы Якама резервациясына жіберілді. 1855 жылы уақытша резерват ретінде құрылған Гранд-Ронде резервациясы алғаш Ямхилл өзені резерваты немесе Ямхилл аңғары резерваты деп аталды. 1857 жылы атқарушы бұйрық арқылы ол ресми түрде Гранд-Ронде резервациясы деп қайта аталды және құрылды. Гранд-Рондеге кем дегенде 27 тайпаның мүшелері көшірілгендіктен, резервациядағы өмір қиын болды. Осы тайпалардың кейбіреулері тарихи түрде жау болған. Алғашқы жылдары резервацияны АҚШ Соғыс министрлігі басқарды. Бұрын олар осы тайпаларға қарсы соғыс жүргізгендіктен, ол ел бойынша үндістердің істерін қадағалады. Үндістерді бақылау үшін Ямхилл форты құрылды. Кейіннен Үндістер ісі жөніндегі комиссар және, ақырында, Ішкі істер министрлігіне қарасты Үндістер ісі бюросы басқаруды өз қолына алды. Бельгиялық пастор Адриен Крокет (Крокет) Гранд-Рондедегі Рим католик миссионері болды және Сент-Михаил шіркеуін құрды. Рим католик шіркеуі де АҚШ-тың келісімімен 19 ғасырдың соңында онда мектеп ашты. Бұл мектеп резервациядағы пансиондық мектеп болды, онда кейде басқа жерлерден келген балалар күштеп әкелініп, оқу жылы бойы мектепте қалдырылды. Көптеген балалар кейін Салемдегі Чемава үнділер мектебі сияқты резервациядан тыс пансиондық мектептерге жіберілді. Балалардың көпшілігі теміршілік, егіншілік, тігін және т.б. сияқты ауылдық дағдыларды үйренді, олардың резервациядағы болашақ өмірі үшін маңызды деп есептелді. Резервациядағы санитарлық жағдай нашар болды және өлім-жітім жоғары болды. 1850 жылдары 1000 адам мұнда көшірілді. 1900 жылға қарай, тек 300-ге жуық адам тірі қалды.
Most Kalapuya Indians were removed to the Grand Ronde Agency and reservation. Some were assigned to the Siletz Reservation (known then as the Coast Indian Reservation) on the central Pacific Coast of Oregon, Warm Springs Reservation east of the Cascade Mountains in what are now Wasco and Jefferson Counties, or Yakama Reservation in Southern Washington State. Settled in 1855 as a temporary reserve, the Grand Ronde Reservation was first called the Yamhill River Reserve or Yamhill Valley reserve. It was officially renamed and established as the Grand Ronde Reservation by Executive Order in 1857. With members of at least 27 tribes removed to Grand Ronde, life at the reservation was difficult. Some of these tribes had historically been enemies. In the early years, the reservation was managed by the US Department of War. As it had earlier waged war against the tribes, it supervised Indian affairs across the country. Fort Yamhill was established to oversee the Indians. Later Indian management was taken over by the Commissioner of Indian Affairs and finally the Bureau of Indian Affairs, placed within the Department of Interior. Rev. Adrien Croquet (Crocket) of Belgium was the Roman Catholic missionary at Grand Ronde and established St. Michael's church. The Roman Catholic Church also established a school there in the late 19th century with approval by the United States. The school was an on reservation boarding school to which children from other sites were at times forcibly removed and made to stay at school throughout the school year. Many children were later sent to off reservation Indian boarding schools, such as Chemawa Indian School in Salem. Most children were taught rural skills such as blacksmithing, farming, sewing, etc. believed to be important to their future lives on the reservation. Sanitation and health care at the reservation was poor, and mortality was high. In the 1850s a total of 1,000 people had been moved there. By 1900, only about 300 people survived.
Аяқтау және қалпына келтіру
ХХ ғасырдың ортасында федералды саясат американдықтар мен жергілікті халықтарды ассимиляциялауға бағытталды. Конгресс кейбір тайпалардың қоғамның бағытына еніп, үкіметпен арнайы қарым-қатынастарын аяқтауға дайын екенін сенді. Калапуя ұрпақтарының барлық топтары мен тайпалары 1954 жылы Батыс Орегонның 1954 жылғы Үндістерді тарату туралы заңына сәйкес, Батыс Орегонның барлық басқа тайпаларымен бірге таратылды. Бұл олардың федералды үкіметпен арнайы қарым-қатынасын тоқтатты. Соңғы тарату шаралары бойынша үкімет резервация жерлерінің көп бөлігін сатты, қызметтерін жойды және 1956 жылы Конгресс жазбаларында тайпаның соңғы тізімін жариялады. ХХ ғасырдың соңында Калапуя және конфедерациялық тайпалардағы басқа халықтар өздерінің американдық түпкі халық мәдениетін қайта жандандыру үшін қайта ұйымдасты. АҚШ 1977 жылы Силетцтің конфедерациялық тайпаларына, ал 1983 жылы Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының конфедерациялық тайпаларының құрамына кіретіндерге федералдық тануын қайта қалпына келтірді. Калапуялар көршілес тайпалардың ұрпақтарымен кеңінен араласты. Бүгінде шамамен 4000 Калапуя ұрпағының көпшілігі Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының конфедерациялық тайпаларына тіркелген. Бұл қауым әртүрлі тайпалар арасында сауда үшін ұзақ уақыт пайдаланылған, қазір Чинук-Вава деп аталатын жалпы креолдық американдық түпкі тілін жаңғырту үшін балаларына арналған тереңдетілген оқу бағдарламасын әзірлеу арқылы жұмыс істеп жатыр. Олар ана тілінде сөйлейтін жаңа буынды тәрбиелеуде сәттілікке жетті және бағдарламаны сегізінші сыныпқа дейін кеңейтуде.
In the mid 20th century, Federal policy continued to be directed at assimilation of Native Americans. Congress believed that some tribes were ready to enter the mainstream society and end their special relationship with the government. All of the bands and tribes of the Kalapuya descendants were terminated in 1954, along with all other western Oregon tribes, in the Western Oregon Indian Termination Act of 1954. This ended their special relationship with the federal government. Under final termination actions, the government sold most of the reservation lands, removed its services, and published final rolls of the tribe in the Congressional Record in 1956. In the late 20th century, the Kalapuya and other peoples in the confederated tribes reorganized to assert their Native American culture. The United States restored federal recognition in 1977 to the Confederated Tribes of the Siletz and in 1983 to those who were part of the Confederated Tribes of the Grand Ronde Community of Oregon. The Kalapuya have intermarried extensively with descendants of their neighboring tribes. Most of the estimated 4,000 Kalapuya descendants today are enrolled in Confederated Tribes of the Grand Ronde Community of Oregon. This community is working to revive a common creole Native American language, long used for trade among various tribes and now known as Chinuk Wawa, by developing an immersion program for their children. They have had success in producing native speakers and are expanding the program through the eighth grade.