Кіріспе

Калапуя – Солтүстік Американың түпкілікті халқы, олардың құрамында үш өзара түсіністі диалектіде сөйлейтін сегіз тәуелсіз топ болған. Калапуя тайпаларының дәстүрлі мекені – қазіргі АҚШ-тың Орегон штатының батысындағы Уилламет аймағы. Бұл аймақ шығысында Каскад тауларымен, батысында Орегон жағалау тауларымен, солтүстігінде Колумбия өзенімен, ал оңтүстігінде Умпква өзенінің Калапоя тауларымен шектелген. Бүгінде Калапуя халқының көп бөлігі Орегон штатының Гранд-Ронде қауымдастығының федералды мойындалған Біріккен тайпаларының құрамына кіреді; сонымен қатар, кейбіреулері Силецтің Біріккен тайпаларының мүшелері. Екі жағдайда да, ұрпақтары көбінесе Біріккен тайпалардың басқа тайпаларының өкілдерімен некелесіп, жеке емес, тайпаның жалпы санында есептеледі. Калапуя ұрпақтарының көпшілігі Ямхилл және Полк округтерінде орналасқан Гранд-Ронде резервациясында тұрады.

Атауы

Бұл тайпаның аты ағылшын тілінде "Calapooia", "Calapuya", "Calapooya", "Kalapooia" және "Kalapooya" деп әртүрліше жазылған.

Тіл

Калапуян халқы Калапуян тілінің диалектілерін сөйледі. Джон Уэсли Пауэлл оны Такелман тілдер тобының бір бөлігі ретінде жіктеді. XXI ғасырдың басында бұл тілдер Орегон пенутия тілдері деп белгілі болды. Католик миссионері Франсуа Бланше: «Бұл тайпалар он төрт немесе он бес түрлі диалектте сөйлейді; олар тым көп ерекшеленбегендіктен бір-бірін түсіне алады. Сонымен қатар, Калапуян тайпалары арасында чинук жаргоны қолданылды [sic]» деді. Чинук жаргоны – американдықтардың өздері үшін және еуропалықтармен сауда үшін дамытқан сауда тілі. Ол Гранд-Ронде резервациясында кеңінен таралды. Гранд-Ронде қауымдастығының Біріккен тайпалары оны Чинук Вава деп атады және балаларды тілге батыру бағдарламасын жасап, ана тілінде сөйлейтін жаңа буынды тәрбиелеуде.

Тарих

Калапуя халқының өзінің тарихи отаны – Уилламет аңғарына оңтүстіктен солтүстікке көшіп, алдыңғы тұрғындарын ығыстырған деп саналады. Осы тайпалардың әрқайсысы Уилламет, Умпква және Маккензи өзендері бойындағы белгілі бір аймақтарда қоныстанды. Ақ нәсілді зерттеушілер, саудагерлер және миссионерлер келгенге дейін Калапуя халқының саны 15 мыңға жуық болған деп есептеледі. Олардың арасында безгек, шешек және басқа да эндемикалық аурулар сияқты жұқпалы аурулардың қатаң эпидемиялары ақ нәсілділердің зерттеушілерінен, саудагерлерінен және миссионерлерінен жұққаннан кейін тарады. Бұл аурулар еуропалықтар мен американдықтардың арасында кең таралған, бірақ жергілікті американдықтардың иммунитеті болмағандықтан, олардың көп бөлігі қайтыс болды. Кейбір деректерде ауылдар тұрғындарынан толықтай босап, осы эпидемиялардың жоғары өлім-жітім деңгейіне қайғылы куәлік еткендігі айтылады. Бланше 1839 жылы аурулардың «оларды өте аз халыққа дейін азайтып, одан әрі азаю қаупін тудырғанын» хабарлады. 1851 жылдың 12 сәуірінде Орегон территориясының Чампоэг қаласында өткен Сантиам келісім кеңесінде Сантиам Калапуя тайпасының басшылары қайда қоныстанатындары туралы пікірлерін білдірді. Сантиам басшылары Алькема мен Тиакан Сантиам өзенінің салалары арасындағы дәстүрлі аумақтарын сақтап қалуды қалады. 1854 жылғы Орегон штатының Калапооя сайындағы келісімде Умпква алқабындағы Умпква және Калапуян тайпалары жерлерін АҚШ-қа өткізді. 1855 жылдың 22 қаңтарында Орегон штатының Дейтон қаласында Калапуя және басқа да Уилламет аңғарының тайпаларымен жасалған келісімде Уилламет өзенінің барлық су жинау алабы АҚШ-қа берілді.

Резервация дәуірі

Калапуялықтардың көпшілігі Гранд-Ронде агенттігі мен резервациясына көшірілді. Кейбіреулері Орегон штатының орталық Тынық мұхитының жағалауындағы Силец резервациясына (сол кезде Жағалау үндістерінің резервациясы деп аталған), қазіргі Уаско және Джефферсон округтеріндегі Каскад тауларының шығысындағы Уорм-Спрингс резервациясына немесе Оңтүстік Вашингтон штатындағы Якама резервациясына жіберілді. 1855 жылы уақытша резерват ретінде құрылған Гранд-Ронде резервациясы алғаш Ямхилл өзені резерваты немесе Ямхилл аңғары резерваты деп аталды. 1857 жылы атқарушы бұйрық арқылы ол ресми түрде Гранд-Ронде резервациясы деп қайта аталды және құрылды. Гранд-Рондеге кем дегенде 27 тайпаның мүшелері көшірілгендіктен, резервациядағы өмір қиын болды. Осы тайпалардың кейбіреулері тарихи түрде жау болған. Алғашқы жылдары резервацияны АҚШ Соғыс министрлігі басқарды. Бұрын олар осы тайпаларға қарсы соғыс жүргізгендіктен, ол ел бойынша үндістердің істерін қадағалады. Үндістерді бақылау үшін Ямхилл форты құрылды. Кейіннен Үндістер ісі жөніндегі комиссар және, ақырында, Ішкі істер министрлігіне қарасты Үндістер ісі бюросы басқаруды өз қолына алды. Бельгиялық пастор Адриен Крокет (Крокет) Гранд-Рондедегі Рим католик миссионері болды және Сент-Михаил шіркеуін құрды. Рим католик шіркеуі де АҚШ-тың келісімімен 19 ғасырдың соңында онда мектеп ашты. Бұл мектеп резервациядағы пансиондық мектеп болды, онда кейде басқа жерлерден келген балалар күштеп әкелініп, оқу жылы бойы мектепте қалдырылды. Көптеген балалар кейін Салемдегі Чемава үнділер мектебі сияқты резервациядан тыс пансиондық мектептерге жіберілді. Балалардың көпшілігі теміршілік, егіншілік, тігін және т.б. сияқты ауылдық дағдыларды үйренді, олардың резервациядағы болашақ өмірі үшін маңызды деп есептелді. Резервациядағы санитарлық жағдай нашар болды және өлім-жітім жоғары болды. 1850 жылдары 1000 адам мұнда көшірілді. 1900 жылға қарай, тек 300-ге жуық адам тірі қалды.

Аяқтау және қалпына келтіру

ХХ ғасырдың ортасында федералды саясат американдықтар мен жергілікті халықтарды ассимиляциялауға бағытталды. Конгресс кейбір тайпалардың қоғамның бағытына еніп, үкіметпен арнайы қарым-қатынастарын аяқтауға дайын екенін сенді. Калапуя ұрпақтарының барлық топтары мен тайпалары 1954 жылы Батыс Орегонның 1954 жылғы Үндістерді тарату туралы заңына сәйкес, Батыс Орегонның барлық басқа тайпаларымен бірге таратылды. Бұл олардың федералды үкіметпен арнайы қарым-қатынасын тоқтатты. Соңғы тарату шаралары бойынша үкімет резервация жерлерінің көп бөлігін сатты, қызметтерін жойды және 1956 жылы Конгресс жазбаларында тайпаның соңғы тізімін жариялады. ХХ ғасырдың соңында Калапуя және конфедерациялық тайпалардағы басқа халықтар өздерінің американдық түпкі халық мәдениетін қайта жандандыру үшін қайта ұйымдасты. АҚШ 1977 жылы Силетцтің конфедерациялық тайпаларына, ал 1983 жылы Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының конфедерациялық тайпаларының құрамына кіретіндерге федералдық тануын қайта қалпына келтірді. Калапуялар көршілес тайпалардың ұрпақтарымен кеңінен араласты. Бүгінде шамамен 4000 Калапуя ұрпағының көпшілігі Орегонның Гранд-Ронде қауымдастығының конфедерациялық тайпаларына тіркелген. Бұл қауым әртүрлі тайпалар арасында сауда үшін ұзақ уақыт пайдаланылған, қазір Чинук-Вава деп аталатын жалпы креолдық американдық түпкі тілін жаңғырту үшін балаларына арналған тереңдетілген оқу бағдарламасын әзірлеу арқылы жұмыс істеп жатыр. Олар ана тілінде сөйлейтін жаңа буынды тәрбиелеуде сәттілікке жетті және бағдарламаны сегізінші сыныпқа дейін кеңейтуде.