Кіріспе

Итаканың аңыздық грек патшасы

Грек және рим мифологиясында Одиссей (/ə/'d/ɪ//s//i//ə//s/ əDISSeeəs; , ), сондай-ақ латынша нұсқасы Юлисс (/juː/'/l//ɪ//s//iː//z/ yooLISSeez, /UKalso/'/juː//l//ɪ//s//iː//z/ YOOlisseez; ), Итаканың аңыздық грек патшасы және Гомердің эпостық поэмасы "Одиссеяның" батыры. Одиссей Гомердің "Илиада" және сол эпикалық циклдегі басқа да туындыларында маңызды рөл атқарады. Лаерт пен Антиклеяның ұлы, Пенелопаның күйеуі, Телемах, Акузилай және Телегонның әкесі ретінде Одиссей өзінің зеректігімен, айлакерлігімен және көп қабілеттілігімен (политроп) белгілі. Сондықтан оны Одиссей Ақылды (μῆτις (mêtis)) деп атайды. Ол ең әйгілісі троялық соғыстан кейін он жылға созылған, оқиғаларға толы "үйге оралуы" – ностосы үшін танымал.

Атауы, этимологиясы және епітеттері

Одиссей (Ὀδυσ(σ)εύς) атауы эпостық дәуірден бастап классикалық дәуірге дейін қолданылады, бірақ басқа да түрлі формалары да кездеседі. Вазалардағы жазуларда Олисей (Ὀλισεύς), Олисей (Ὀλυσεύς), Олисей (Ὀλυσσεύς), Олитей (Ὀλυτεύς), Олитей (Ὀλυττεύς) және Ὠλυσσεύς нұсқаларын кездестіруге болады. Оуликс (Οὐλίξης) атауы Магна Грециядағы (Диомед Грамматик айтуынша, Ибикус) ертеректегі деректе расталған, ал грек грамматигі Элий Геродиан Оуликс (Οὐλιξεύς) атауын келтіреді. Латын тілінде ол Уликсес (Ulixēs) немесе (кем дәрежеде дұрыс деп саналады) Улисс (Ulyssēs) деп аталды. Кейбір ғалымдар "бастапқыда екі бөлек тұлға болған болуы мүмкін, біреуі Одиссей, екіншісі Уликс сияқты, олар кейіннен бір күрделі тұлғаға біріктірілген" деген пікірді айтады. Алайда, d мен l әріптерінің алмасуы кейбір үнді-еуропалық және грек есімдерінде де жиі кездеседі, ал латынша формасы этрус тілінен алынған Uthuze (төменде қараңыз) есімінен шыққан деп есептеледі, бұл кейбір фонетикалық өзгерістерге себеп болған болуы мүмкін. Атаудың этимологиясы белгісіз. Ежелгі авторлар бұл есімді грек тіліндегі odussomai (ὀδύσσομαι) – "ашуланып, жек көру", oduromai (ὀδύρομαι) – "қайғыру, жоқтау" немесе тіпті ollumi (ὄλλυμι) – "жою, жоғалу" етістіктерімен байланыстырған. Гомер осы етістіктердің әртүрлі формаларын сілтемелерде және ойын-қалжыңдарда қолданады. "Одиссеяның" 19-шы кітабында, Одиссейдің балалық шағы туралы айтылғанда, Эвриклея баланың атасы Автоликке оның атын қоюды сұрайды. Эвриклея "оған көп дұға тілектері болғандықтан" (πολυάρητος) Polyaretos сияқты есімді ұсынған сияқты, бірақ Автолик "көрінетін сарказммен" балаға "өз өміріндегі тәжірибесін" еске түсіретін басқа есім беруге шешім қабылдады: "Мен көптеген адамдар мен әйелдерге ашуланғандықтан (ὀδυσσάμενος odyssamenos), баланың аты Одиссей болсын". Одиссей жиі "Лаерттің ұлы" деген мағына беретін Лаертиад (Λαερτιάδης) атауымен аталады. Сондай-ақ, бұл есімнің грек тегінен емес, тіпті үнді-еуропалық емес болуы мүмкін және этимологиясы белгісіз деген болжам бар. Роберт С. П. Бикес бұл есімнің гректерге дейінгі шығу тегін ұсынады. Этруск дінінде Одиссейдің аты (және оның тарихы) Uthuze (Uθuze) деген атпен қабылданды, бұл атау минойлық түрінен (мүмкін *Oduze, /'ot͡θut͡se/ деп айтылады) алынған параллель қарыз ретінде түсіндіріледі; бұл теория фонологиялық (d немесе l) өзгерістерді де түсіндіруге тырысады, өйткені сол кездегі грек тіліне белгісіз болған /t͡θ/ аффрикаты әртүрлі дыбыстарға (яғни грек тілінде δ немесе λ, этрус тілінде θ) әкелді. "Илиада" мен "Одиссеяда" Гомер Одиссейді сипаттау үшін бірнеше эпитеттерді қолданады, бастапқыда оны "көптеген ойлардың адамы" (1919 жылғы Мюррей аудармасында) деп сипаттайды. Грек тіліндегі сөз πολύτροπον, сөзбе-сөз "көптеген бұрылыстар жасайтын адам", ал басқа аудармашылар "қиындықтарды шеше білетін адам" (Fagles 1996) және "күрделі тұлға" (Wilson 2018) сияқты ағылшын тіліндегі басқа аудармаларды ұсынады.

Сипаттама

Фригиялық Дарес баяндамасында Одиссей «батыр, епті, көңілді, орташа бойлы, сөзді, және дана» деп суреттелген.

Шежіресі

Одиссейдің ойдан шығарылған өмірбаяны туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет бар. Бірақ Псевдо-Аполлодордың сөзіне қарағанда, оның әкесі тарапынан әдесі немесе әкесінің әкесі Аркесий, Кефалдың ұлы және Эолдың немересі болса, анасы тарапынан әдесі ұры Автолик, Гермес пен Хионаның ұлы. Осылайша, Одиссей – Олимпиада құдайы Герместің шөбересі. "Илиада" мен "Одиссея" бойынша, оның әкесі Лаэрт, анасы Антиклея, алайда Гомерден тыс аңыз бойынша Сизиф оның нағыз әкесі болған. Лаэрт Одиссейді ашкөз патшадан сатып алған деген қауесет тарады. Одиссейдің кіші қарындасы Ктимена болған, ол Самеге үйленуге кеткен, және оны "Одиссеяның" 15-тарауында оның балалық шағын өткізген шошқа бағушы Эвмей еске алады. Одиссей өзі, қарт сұранышпен Итакадағы шошқа бағушыға жалған шежіре айтады: "Мен кең Криттен тегім бойынша келдім, бай адамның ұлымын. Оның үйінде тағы да көп ұлдар туып өсті, заңды әйелдің нағыз ұлдары. Ал мені дүниеге әкелген анам сатып алынған, тоқал еді. Бірақ, менің түбімнен шыққан Гилакс ұлы Кастор, мені өз ұлындай құрметтеді".

Троя соғысына дейін

Одиссейдің соғысқа дейінгі ерліктері туралы көптеген дереккөздердің басым бөлігі – негізінен мифографтар Псевдо-Аполлодор мен Гигинус – Гомерден кейін көптеген ғасырлар өткен соң жазылған. Әсіресе екі оқиға кеңінен танымал:

Троялық Елена қаштарылғанда, Менелай басқа күйеулерді серттеріне адал болуға және оны қайтаруға көмектесуге шақырады, бұл әрекет Троя соғысына алып келеді. Одиссей болса, оракулдың болжауына сәйкес, соғысқа барса ұзақ уақыттан соң ғана үйіне оралатынын білгендіктен, ақылы жоққа шығарып, соғыстан қашуға тырысады. Ол есек пен өгізді егіс жыртуға жегіп қояды (олардың қадамдарының ұзындығы әртүрлі болғандықтан, егіс жырту тиімділігі төмендейді) және (кейбір заманауи дереккөздерде айтылғандай) егістігін тұзбен себуге кіріседі. Паламед, Менелайдың інісі Агамемнонның бұйрығымен, Одиссейдің ақылы жоқ екенін жоққа шығару үшін Одиссейдің нәресте ұлы Телемахты жырту машинасының алдына қояды. Одиссей жырту машинасынан ұлын қашырып алады, осылайша оның хитролығы ашыққа шығады. Одиссей соғыс кезінде Паламедке ашуланып, оны үйінен айырғандығы үшін кешірмейді. Одиссей және Агамемнонның басқа елшілері Ахиллды әскерге шақыру үшін Скиросқа сапар шегеді, себебі Трояны оның көмегісіз алу мүмкін емес деген болжам бар еді. Көптеген деректер бойынша, Ахиллдің анасы Тетис, оның жалданушылардан жасыру үшін жігітті әйел кейпінде жасырады, өйткені оракул Ахиллдің ұзақ, оқиғасыз өмір сүретінін немесе жас кезінде қаза тауып, мәңгілік даңққа ие болатынын болжаған еді. Одиссей алдындағы әйелдердің ішінде Ахиллды тапқырлықпен анықтайды, себебі тек ол ғана қожайындарының қыздарына арналған әшекейлердің арасында жасырылған қару-жарақтарды қарап шығуға қызығушылық танытады. Одиссей сондай-ақ соғыс дабылын соғуды ұйымдастырады, бұл Ахиллды қару ұстап, өзінің жаттығумен келген дағдысын көрсетуге итермелейді. Оның жасырынуы ашыққа шығып, ол Агамемнонның гректерді соғысқа шақыруына қосылады.

"Илиада"

Одиссей Гомердің ойдан шығарылған жазбасында Троя соғысы кезіндегі ең ықпалды грек батырларының бірі ретінде суреттеледі. Нестор мен Идоменеймен бірге ол ең сенімді кеңесшілердің бірі. Ол әрқашан ахейлердің мүддесін қорғайды, әсіресе Агамемнонның басшылығына күмән келтіргендер болғанда, мысалы, Терсит оған қарсы сөйлегенде. Агамемнон ахейлердің рухын сынап, Троядан кету ниетін жариялағанда, Одиссей грек лагерінде тәртіпті қалпына келтіреді. Кейін, көптеген батырлар жарақаттарға байланысты шайқас алаңынан кеткеннен кейін (Одиссей мен Агамемнон да олардың ішінде), Одиссей тағы да Агамемнонды кері қайтудан бас тартпауға көндіреді. Ол екі елшімен бірге Ахиллды қайтадан шайқасқа түсуге көндіру үшін жасалған сәтсіз елшілікке сайланады. Гектор жекпе-жек ұсынғанда, Одиссей оған қарсы күресуге еріктілердің бірі болады. Алайда, Теламондық Аякс («Ұлы») ақырында Гектормен күресуге келіседі. Одиссей Диомедке түнгі операцияда Резосты өлтіруге көмектеседі, себебі оның жылқылары Скамандр өзенінен су ішсе, Трояны алу мүмкін емес деп болжанады. Патрокл өлтірілгеннен кейін, Одиссей Ахиллға ашу-ызамен жеделдеп, ахейлерге тамақтанып, демалуға кеңес береді, олар дереу троялықтарға қарсы шабуылдамасын қалайды. Соңында, ол (еріксіз) келіседі. Патроклдың қорымдық ойындарында Одиссей «Ұлы» Аякспен күрес майданына түседі және Ойлейдің ұлы «Кіші» Аякспен, сондай-ақ Нестордың ұлы Антилохпен жүгіріс жарысына қатысады. Ол күресте тең түседі, ал құдай Афинаның көмегімен жүгіріс жарысын жеңіп алады. «Илиадада» Одиссей дәстүрлі түрде Ахиллдың антоними ретінде қарастырылады: Ахиллдың ашуы жойқын және өзін-өзі жоятын болса, Одиссей көбінесе орташалықты ұстанатын, ақыл-ойдың дауысы, өзін-өзі ұстауымен және дипломатиялық шеберлігімен танымал адам ретінде қарастырылады. Ол Теламондық Аяксқа да (Шекспирдің «ақылсыз» Аяксы) кейбір жағынан қарама-қайшы келеді: соңғысы тек күшін көрсетуге болады, ал Одиссей ғана емес, тапқыр (Троялық жылқы туралы идеясы оны дәлелдейді), сонымен қатар шешен сөйлейтін, бұл шеберлігі «Илиаданың» 9-шы кітабындағы Ахиллға жасалған елшілікте ең жақсы көрінеді. Бұл екеуі абстрактілі түрде ғана емес, сонымен қатар іс жүзінде де қарама-қарсы келеді, себебі олардың көптеген жекпе-жектері мен қақтығыстары болады.

Троя соғысының басқа да оқиғалары

Ахиллсіз Троя соғысы жеңілмейтінін болжам көрсеткендіктен, Одиссей мен бірнеше ахай басшылары Ахиллді іздеп Скиросқа барғандығы айтылады. Одиссей патшаның қыздарына сыйлықтар, әшекейлер мен музыкалық аспаптар, сондай-ақ қару-жарақтар сыйлап, Ахиллді анықтады. Содан кейін оның серіктері аралға қарсы жау шабуылының шуын еліктеді (әсіресе, керней үні естілді), бұл Ахиллді өзін қорғау үшін қару ұстап көрсетуге мәжбүр етті, және олар бірге Троя соғысына аттанды. Паламедтің өлімі туралы көптеген әңгімелер бар. Бірінде, Одиссей Паламедтің өтірік айтқан ақымақтығын ашқаны үшін оны кешірмейді және оның құлауына себепкер болады. Тағы бір деректе, Одиссей троялық тұтқынға Паламедтен келгендей хат жазуға көндіреді. Паламедтің сатқындығы үшін алтын сыйлық берілгені айтылады. Одиссей тұтқынды өлтіріп, алтынды Паламедтің шатырына жасырады. Ол хаттың Агамемнонға жеткенін қамтамасыз етеді және алтынды табуға бағыттайтын ақпарат береді. Бұл гректерге жеткілікті дәлел болады, олар Паламедті таспен ұрып өлтіреді. Басқа дереккөздерде Одиссей мен Диомед Паламедті құдыққа түсіріп, түбінде қазына бар екенін айтады. Паламед түбіне жеткенде, екеуі оны таспен көміп өлтіреді. Ахиллды шайқаста Парис өлтіргенде, Одиссей мен Аякс ауыр шайқаста құлаған жауынгердің денесі мен қаруын алып шығады. Ахиллдің жерлеу ойындарында Одиссей тағы да Аякспен жарысады. Тетис Ахиллдің қару-жарағы гректердің ең батылына беріледі дейді, бірақ бұл атаққа тек осы екі жауынгер ғана таласа алады. Екі аргивтің арасында кімнің сыйлыққа лайықты екеніне қатысты қызу дау туады. Гректер жеңімпазды анықтаудан қорқып, тартынады, өйткені олар біреуін ренжітіп, соғыстан бас тартқысы келмейді. Нестор тұтқынға алынған троялықтарға шешім қабылдауды ұсынады. "Одиссея" бойынша, гректер өздері құпия дауыс береді. Қалай болғанда да, Одиссей жеңіске жетеді. Ашу мен ұятқа толы Аякс Афинаның ашуына ұшырайды. Есін жиғаннан кейін, ақымақтығынан мал сойып алғанын көрген Аякс, өзін-өзі өлтіреді. Одиссей мен Диомед Ахиллдің ұлы Пиррді ахаилықтарға көмекке шақырады, себебі оракул Трояны оның көмегісіз алу мүмкін емес деп болжаған. Пиррді "Неоптолем" деп те атайды (грекше "жаңа жауынгер"). Миссия сәтті аяқталғаннан кейін Одиссей Ахиллдің қаруын Пиррге береді. Соғысты жеңу үшін Гераклдің уытты жебелері қажет екені белгілі болады, олар тастап кетілген Филоктетте сақталады. Одиссей мен Диомед (немесе кейбір деректерде Одиссей мен Неоптолем) оларды алуға кетеді. Филоктет (әлі де жарақатынан зардап шегеді) даналықтарға, әсіресе Одиссейге, оны тастап кеткені үшін ашуланып қарайды. Бірақ Одиссейдің сөздері мен құдайлардың ықпалымен ашуы басылады. Одиссей Филоктет пен оның жебелерін аргивтер лагеріне әкеледі. Одиссейдің грек соғысына ең үлкен үлесі – Троялық атты ойлап табуы, ол грек әскеріне түнде Трояға тығырықтап кіруге мүмкіндік береді. Оны Эпей салады және Одиссей басқаратын грек жауынгерлерімен толтырылады. Одиссей мен Диомед Троя қабырғаларының ішінде сақталған Палладийді ұрлайды, өйткені гректерге қаланы онысыз жаулап алу мүмкін емес екені айтылған. Кейбір римдік деректерде Одиссей жолдасының өлімін жоспарлағаны, бірақ Диомед оның әрекетін тоқтатып, бұзып жібергені айтылады.

Римдіктердің "жәбіршіл, алдамшы Уликстері"

Гомердің "Илиада" және "Одиссея" шығармалары Одиссейді мәдениет батыры ретінде бейнелейді, бірақ өздерін Троя князі Энейдің ұрпақтары санайтын римдіктер оны қиянат жасаушы деп есептейді. 29-19 жылдар аралығында жазылған Вергилийдің "Энеида"сында ол үнемі "қатыгез Одиссей" (латынша dirus Ulixes) немесе "алдаушы Одиссей" (pellacis, fandi fictor) деп аталады. "Энеида"ның 9-шы кітабында Тернус троялық Асканийді қатаң және тура латындық қасиеттермен кінәлайды, Джон Драйденнің аудармасында былай дейді: "Мұнда Атрей ұлдарын таба алмайсыз, сондай-ақ, айлакер Улисс алдамшылығынан сескенудің қажеті жоқ". Гректер оның тапқырлығы мен алдауына риза болса, римдіктердің қатаң ар-ұяты болғандықтан, бұл қасиеттер оларға ұнамады. Эврипидтің "Аулистегі Ифигения" трагедиясында Агамемнонды қызы Ифигенияны Артемиданың құрбандығына келісуге көндірген Одиссей, Ифигенияның анасы Клитемнестраға қыздың Ахиллге үйленеді деп айтып, өртеуге көмектеседі. Одиссейдің Менелай мен Еленаны қорғауға берген қасиетті сертінен бас тартуы римдіктердің борыш туралы түсінігіне қайшы келді, ал ол өзінің мақсатына жету үшін қолданған көптеген хитролықтар мен амалдар римдіктердің ар-ұятының жолын кесті.

Итакаға саяхат

Одиссей, бәлкім, ең танымал ретінде есімді батыр – «Одиссея» дастаны. Бұл эпикалық шығармада оның 10 жылға созылған сынақтары, Троя соғысынан кейін үйіне оралып, Итаканың заңды патшасы ретінде орнын қайта иеленуге жасаған тырысыстары суреттеледі. Троядан үйіне қайтып келе жатып, Цикон халқының жеріндегі Исмарус қаласына шабуыл жасағаннан кейін, ол және оның он екі кемесі дауылға ұшырап, жолынан жаңысады. Олар ұйқыға құнығып жүретін лотос жеушілерге соғып, аралына келгенде бір көзді Полифемге тұтқынға түседі. Полифем оның бірнеше серіктерін жеп қойғаннан кейін, Одиссей оған өзінің аты «Ешкім» екенін айтады. Одиссей шарапқа толы шелек әкеледі, Полифем оны ішіп, ұйықтап қалады. Одиссей мен оның серіктері ағаш қаданы алып, қалған шараппен жағып, оның көзін жояды. Қашып бара жатқанда Полифем ауырсынып зарлайды, ал басқа бір көзділер оған не болғанын сұрайды. Полифем: «Мені ешкім соқыр қылмады!» – деп айқайлайды, ал қалған бір көзділер оның ақылдан асып кеткенін ойлайды. Одиссей мен оның серіктері қашып құтылады, бірақ Одиссей асығыс болғандықтан өзінің нағыз атын ашады, ал Полифем әкесі Посейдонға кек алу үшін дұға етеді. Олар желдің билеушісі Эолмен кездеседі, ол Одиссейге батыс желінен басқа барлық желдерді сақтайтын былғары қап сыйлайды. Бұл сыйлықтың арқасында Одиссейтің қауіпсіз үйіне оралуы тиіс еді. Алайда, теңізшілер Одиссей ұйықтағанда, оның ішінде алтын бар деп ойлап, қапты ақымақтықпен ашып қояды. Барлық желдер босап, қоздырылған дауыл кемелерді бастап келген бағытына қайтарады, дәл сол кезде Итака көрінеді. Эолдан қайтадан көмек сұрағаннан кейін, олар қайтадан кемеге мініп, каннибалистік Лаэстрогондықтармен кездеседі. Одиссейдің кемесі ғана құтқарылып қалады. Ол жүзіп барып, сиқыршы әйел Киркеге барады. Ол жігіттерінің жартысын ірімшік пен шарап беріп, шошқаға айналдырады. Гермес Одиссейді Кирке туралы ескертіп, оның сиқырына қарсы тұратын моли атты дәрі береді. Кирке Одиссейдің қарсы тұруына қызығып, оған ғашық болып, оның серіктерін босатады. Одиссей мен оның серіктері аралда бір жыл бойы тойлап, ішіп-жеп болады. Соңында Одиссейдің серіктері оны Итакаға қайтуға көндіреді. Кирке берген нұсқаулармен Одиссей мен оның серіктері мұхитты кесіп өтіп, әлемнің батыс шетіндегі портына жетеді, онда Одиссей өлгендерге құрбандық шалып, кеңес алу үшін қарт пайғамбар Тирезийдің рухын шақырады. Содан кейін Одиссей өзінің анасының рухын кездестіреді, ол оның ұзақ уақыт бойы сағынудан қайтыс болған еді. Ол Пенелопаның күйеуін күтушілерінің ашкөздігінен қауіп көрген үйінің жаңалықтарын алғаш рет одан біледі. Одиссей сонымен қатар қаза тапқан соғыс серіктерімен және Гераклдың көлеңкесімен де сөйлеседі. Одиссей мен оның серіктері Кирке аралына оралады, ол оларға саяхаттың қалған кезеңдері туралы кеңес береді. Олар Сиреналардың жерін айналып өтеді, алты басты айуан Сцилла мен ағынға ұшыраған Харибдис арасынан өтеді, екеуінің арасынан тікелей жүзіп өтеді. Алайда Сцилла қайықты өзіне тартады, ескектерді ұстап, алты серікті жеп қояды. Олар Тринакия аралына жетеді. Онда Одиссейдің серіктері Тирезий мен Кирке берген ескертулерді елемей, күн құдайы Гелиостың қасиетті малдарын аулайды. Гелиос Зевске осы оқиғаны айтып, Одиссейдің серіктерін жазалауды талап етеді, әйтпесе ол күнді алып, оны Ажал әлеміне шашып жібереді. Зевс Гелиостың талабын орындайды, найзағай кезінде кеме апатқа ұшырайды, онда Одиссейден басқа барлығы суға батып кетеді. Ол Огигия аралына шығады, онда Калипсо оны жеті жыл бойы оның сүйіктісі ретінде қалуға мәжбүр етеді. Ол ақыры құтылып кетеді, өйткені Гермес Калипсоға Одиссейді босатуды бұйырады. Одиссей кеме апатына ұшырап, Фаиактармен достық қарым-қатынас жасайды. Ол оларға өзінің оқиғасын айтып бергеннен кейін, патша Алкиной басқаратын Фаиактар Одиссейге үйіне оралуға көмектесуге келіседі. Олар оны түнде, қатты ұйықтап жатқанда, Итакадағы жасырын портына жеткізеді. Ол өзінің бұрынғы құлы Еумейдің қорасына барады, сонымен қатар Спартадан оралған Телемахпен кездеседі. Афина Одиссейді жолшыбай қайыршы етіп жамылдырып, үйіндегі жағдайды білуге көмектеседі. 20 жылдан кейін қайта оралғанда, оны тек адал иті Аргос ғана таниды. Пенелопа маскаланған батырмен ұзақ сұхбаттасқанда, Одиссейдің қатаң садағын байлап, он екі балтаның арасына жебе атып алатын адам оның қолына ие болатынын жариялайды. Бернард Нокс айтқандай, «Одиссея сюжеті үшін, әрине, оның шешімі бұрылыс нүктесі, оралған батырдың ұзақ уақыттан бері болжанған жеңісіне мүмкіндік беретін қадам». Одиссейдің кім екені үй шаруашылығының қызметшісі Эвриклея анықтайды, оның аяқтарын жуып тұрғанда, шошқа ауынан алған ескі жарасын көреді. Одиссей оған ешкімге айтпауға ант бердіреді, әйтпесе оны өлтіретінін ескертеді. Садақ сынағы басталғанда, күйеуін күтушілердің ешқайсысы садақты байлай алмайды. Барлығы бас тартып қалғаннан кейін, маскаланған Одиссей қатысуға рұқсат сұрайды. Күйеуін күтушілер бастапқыда қарсылық білдірсе де, Пенелопа араласып, «жат адамға» (маскаланған Одиссейге) қатысуға рұқсат береді. Одиссей оңайлықпен садақты байлайды және сынақты жеңіп шығады. Осыдан кейін ол Телемах пен Еумей шошқашысы және Филоэтий сиыршысының көмегімен күйеуін күтушілерді (бастапқыда Одиссейдің кесесінен ішіп отырған Антинойді бастап) қырғынға ұшыратады. Одиссей күйеуін күтушілермен зина жасаған қызметші әйелдерге мәйіттерді тазалауды бұйырады, содан кейін оларды қорқыныштан дарға асып тастайды. Ол Телемахқа жақын аралдарға шабуыл жасап, қорын толықтыратынын айтады. Одиссей енді барлық даңқымен ашық көрінеді (Афинаның көмегімен сәнделген), бірақ Пенелопа күйеуінің қайтып келгеніне сенбейді, ол оның құдайдың маскировкасы екенінен қорқады, мысалы, Алкменаның (Гераклдың анасы) оқиғасында болғандай. Ол Эвриклеяға олардың үйлену палатасындағы төсекті жылдыруды бұйырып, оны сынап көреді. Одиссей төсекті жылдыруға болмайтынын, өзі жасағандықтан және бір аяғы тірі зәйтүн ағашы екенін айтады. Пенелопа оның күйеуі екеніне көз жеткізеді, бұл олардың бір-біріне жақындығын («бір ойлылық») көрсетеді. Ертесі күні Одиссей мен Телемах оның ескі әкесі Лаэрттің елдік шаруашылығына барады. Итака халқы Одиссейді жол бойы қуып жетеді, күйеуін күтушілердің ұлдарының өлімінен кек алуды жоспарлайды. Құдай Афина мен Зевс араласып, екі тарапты татуласуға көндіреді.

Классикалықтан кейінгі дәстүрде

Одиссей – Батыс мәдениетіндегі ең жиі кездесетін кейіпкерлердің бірі.

Орта ғасырлар мен қайта өрлеу дәуірі

Данте Алигиери өзінің "Құдайлық комедиясы" (1308–1320) поэмасының "Тозақ" бөлімінің XXVI кантосында Одиссеймен ("Улисс" итальян тілінде) тозақтың ең төменгі жағына жақын кездеседі: Диомедпен бірге ол Троя соғысын жеңу үшін жасаған жоспарлары мен қастандықтары үшін жаза ретінде Сегізінші шеңбердің сегізінші сақинасында (Алаяқтық кеңесшілер) отқа оралған күйде жүреді. Белгілі бір бөлімінде Данте Одиссейдің Гомерден өзгеше баяндалған саяхаты мен өлімі туралы айтуын келтіреді. Ол адамдарымен бірге Кирке аралынан Геркулес бағаналарынан әрі, Батыс теңізіне, оларды қандай оқиғалар күтіп тұрғанын білу үшін сапарға шықты дейді. "Адамдар, - дейді Улисс, - жануарларша өмір сүру үшін емес, ізгілік пен білімді ұстанған үшін жаратылған." Бес ай бойы батысқа және оңтүстікке саяхаттағаннан кейін, олар теңізден көтерілген үлкен тауды (Данте космологиясындағы Тазару ордасы) көреді, бірақ олардан бұрын дауыл оларды суға батырады. Данте Гомердің эпикалық поэмаларының түпнұсқа грек тіліндегі мәтіндеріне қол жеткізе алмады, сондықтан оның осы тақырыптағы білімі негізінен Вергилийдің "Энеидасы" және Овидий сияқты кейінгі көздерден алынған ақпаратқа негізделген; осы себепті Данте мен Гомер арасында айырмашылықтар бар. Ол Шекспирдің "Трой және Крессида" (1602) пьесасында, Троя соғысы кезінде пайда болады.

Поэзия

1836 жылы жарық көрген өлеңінде Летиция Элизабет Лэндон "Сиренелер жырының" өзінің нұсқасын, оның мақсатын, құрылымын және мағынасын түсіндіріп береді. Бұл Карлс Бентлидің R. Sands гравюралаған және фондында Кефалонияның Қара таулары бейнеленген суретін көрсетеді. Фишердің "Drawing Room Scrap Book" журналында 1837 жылы жарық көрген тағы бір поэтикалық суретте Чарльз Бентлидің суреті пайдаланылған, ол "Улисс патша болған" аралға сілтеме жасайды. Альфред Лорд Теннисонның 1842 жылы жарық көрген "Улисс" поэмасы қартайған патшаны бейнелейді, ол әлемді көп көргендіктен, тақта отырып, күндерін бекер өткізуге шарасыз. Өз халқын өркениеттендіру міндетін ұлына тапсырып, ол бұрынғы серіктерінен топ жинап, "күн батудың артына" теңізге шығады. Никос Казанцакистің 1938 жылы жарық көрген "Одиссея: Заманауи жалғасы" атты 33,333 тармақты эпикалық поэмасы Одиссейдің Пенелопаның күйеушілерінің қанын жууымен басталады. Одиссей көп ұзамай Итакадан жаңа оқиғалар іздеп кетеді. Өмірінің соңында ол Еленаны ұрлап, Крит пен Египетте төңкерістерге ұйтқы болады, Құдаймен сөйлесіп, Владимир Ленин, Дон Кихот және Иса сияқты танымал тарихи және әдеби тұлғалардың өкілдерімен кездеседі. 1986 жылы ирланд ақыны Эйлен Ни Чуиллеанайн "Екінші сапар" атты өлеңін жариялайды, онда ол Одиссей туралы әңгімені пайдаланады.

Романдар

Фредерик Ролфтың "Жолаушының таңғажайыптары" (1912) туындысында батыр Николас Крэб (автордың өзінен жасалған) уақытқа кері саяхат жасап, өзінің Одиссейдің қайта тууы екенін, Геленаға үйленетінін, құдайға айналатынын және үш патшаның бірі болып аяқталынын біледі. Джеймс Джойстің "Улисс" романы (алғаш рет 1918–1920 жылдары жарық көрген) Дублин кәсіпкері Леопольд Блумның бір күнін суреттеу үшін заманауи әдеби тәсілдерді пайдаланады. Блумның күні Одиссейдің он жылдық саяхатымен көптеген күрделі параллельдерге ие болып шығады. Эйвинд Джонсонның "Итакаға оралу" (1946) романы оқиғаны көбірек реализммен қайта баяндайды және Одиссей, Пенелопа және Телемах кейіпкерлерінің терең психологиялық зерттеуін қосады. Тақырыптық тұрғыдан алғанда, ол Одиссейдің өмірбаяны мен күресін соғыстың салдарымен күресу метафорасы ретінде пайдаланады (роман Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін жазылған). Примо Левидің 1947 жылғы "Егер бұл адам болса" естелігінің он бірінші тарауында, автор Дантенің "Тозақ" поэмасында Улисс саяхатын нацистік Аушвиц концлагеріндегі мәжбүрлі еңбек кезінде әріптес тұтқынға айтқандай сипаттайды. Одиссей Роджер Ланселин Гриннің "Трояның бақыты" (1961) романының батыры, оның атауы Палладиумды ұрлауға сілтеме жасайды. С. М. Стирлингтің "Уақыт теңізіндегі арал" (1998) романы, оның Нантукет сериясының балама тарих романдарының бірінші бөлігінде, Одикеос ("Микендік грек тілінде "Одиссей") – өзінің аңызға толы өзі сияқты айлакер "тарихи" тұлға және уақыт саяхатшыларының шынайы табиғатын сезетін қола дәуірінің сирек тұрғындарының бірі. Одикеос алдымен Уильям Уокердің Ахаяда билікке көтерілуіне көмектеседі, кейіннен оның туған жері полицейлік мемлекетке айналғаннан кейін Уокерді құлатуға көмектеседі. Маргарет Атвудтың "Пенелопиада" (2005) романы оқиғаны оның әйелі Пенелопаның көзқарасынан қайта баяндайды. Рик Риорданның "Перси Джексон және Олимпиада құдайлары" романдары, грек мифологиясының 21-ғасырда болуына арналған, Одиссей оқиғасынан бірнеше элементтерді қамтиды. Екінші роман, әсіресе, "Жаратылыстар теңізі" (2006), "Одиссеяның" еркін бейімделуі болып табылады, онда басты кейіпкерлер Перси мен Аннабет сатир досы Гроверді Полифемнен құтқаруға тырысады және Одиссей саяхаты барысында кездескен көптеген кедергілерге тап болады.

Әдеби сын

Әдебиет теориясының маманы Нурия Перпинья 2008 жылғы зерттемесінде "Одиссея" эпосының жиырма түрлі интерпретациясын жасады.

Теледидар және кино

Одиссейді көркем фильмдерде ойнаған актерлер қатарында итальяндық "Улисс" (1955) фильміндегі Кирк Дуглас, "Троялық жылқы" (1961) фильміндегі Джон Дрю Бэрримор, "Ахилл ашуы" (1962) фильміндегі Пьеро Лулли және "Троя" (2004) фильміндегі Шон Бин бар. Телевизиялық мини-сериалдарда оны Беким Фехмиу "Одиссея" (1968) фильмінде, Арманд Асанте "Одиссея" (1997) фильмінде, ал Джозеф Маул "Троя: Қала құлдырауы" (2018) фильмінде сомдады. "Ulysses 31" – грек мифологиясындағы Одиссейді 31-ші ғасырға көшіретін француз-жапондық анимациялық телесериал (1981).

Музыка

1967 жылы британдық Cream тобы "Tales of Brave Ulysses" әнін жазды, ал 2002 жылы АҚШ-тың прогрессивті метал тобы Symphony X "The Odyssey" альбомында осы әуеннің 24 минуттық нұсқасын шығарды. Сузан Веганың 1987 жылғы "Solitude Standing" альбомындағы "Calypso" әні Одиссейді Калипсоның көзқарасынан көрсетеді және оның аралға келіп, кетіп қалу оқиғасын баяндайды. Рольф Рихм миф негізінде "Сиренен – Қалау мен жойылу бейнелері" (Sirenen – Bilder des Begehrens und des Vernichtens) атты опера жазды, ол 2014 жылы Франкфурт опера театрында тұңғыш рет қойылды. Одиссей Фрэнк Тернердің 2009 жылғы "Poetry of the Deed" альбомындағы "Journey of the Magi" әнінің бір шумағында еске алынады. Драматург Хорхе Ривера Херранстың аяқтамаған музыкалық "EPIC: Музыкалық" Гомердің Одиссей оқиғасының музыкалық театрға бейімделген еркін нұсқасы болып табылады. Ол тоғыз сағаға бөлінген, олардың алғашқы бесеуі – Троя сагасы, Циклоптар сагасы, Океан сагасы, Цирце сагасы және Жер асты сагасы – 2024 жылдың 26 сәуірінен бастап ресми түрде жарияланды.

Салыстырмалы мифология және фольклористика

Уақыт өте келе Одиссейді түрлі мифологиялар мен діндердің басқа батырларымен салыстырып қарастырып келеді. Ұқсас оқиға индуист мифологиясында да кездеседі, онда Нала Дамаянтиден айырылып, кейін онымен қайта қосылады. Шираны кері тартып байлау туралы оқиға Рамаянадағы Раманың Ситаның қолы үшін шираны кері тартып байлауына ұқсас. "Одиссея" поэмасы Вергилийдің "Энеидасына" едәуір ұқсас. Вергилий Энейдің тарихын және оның болашақ Римге жасаған саяхатын баяндайды. Ол жолында Одиссейге ұқсас қиындықтарға тап болады. Дегенмен, олардың саяхаттарының себептері әртүрлі, себебі Энейді құдайлар берген парыз сезімі жетеледі, ол оған адалуға тиіс болды. Ол халқының болашағын ойлайды, болашақ Римнің Әкесіне лайықты. Фольклористикада Одиссейдің туған Итакасына және әйелі Пенелопаға оралу жолы халықаралық Аарне-Томпсон-Утер индексіндегі халықтық әңгімелерді жіктеу бойынша ATU 974, Heimkehr des Gatten түріне сәйкес келеді.

Алтарлар аралдар қалалар

Страбонның мәліметінше, қазіргі Тунис жеріндегі Джерба (Меникс, Μῆνιγξ) аралында Одиссейге арналған құрбандық орны болған. Плиний Ескі Италияда Торричелла, Прака, Брейс сияқты кішкентай аралдар (сондай-ақ басқа да тастықтар) болғанын жазады, олар Одиссей сонда қарау мұнарасы салғандықтан Итакезия деп аталған. Ежелгі грек дәстүрі бойынша, Одиссей Иберияда Одиссея (Ὀδύσσεια) немесе Одиссейс (Ὀδυσσεῖς) деп аталатын қала құрған, онда Афина қасиетті орны болған. Ежелгі авторлар оны Олисипомен (қазіргі Лиссабон) байланыстырған, бірақ қазіргі зерттеушілер оның тіпті болған-болмағаны да белгісіз деп санайды.